Κατανοώντας το Ολοκαύτωμα μέσω της γενεαλογίας του Ναζισμού

 Αναζητώντας την αρχική έμπνευση
για τη ναζιστική ‘τελική λύση’

.
Του Βλάση Αγτζίδη (*)

στρατόπεδο συγκέντρωσης - ΆουσβιτςΈνα από τα ζητήματα που ακόμα απασχολούν τους ερευνητές είναι η γενεαλογία του ναζισμού. Γιατί βεβαίως ο Ναζισμός δεν εμφανίστηκε καινοτομώντας σε ιδεολογικό κενό την επαύριο της στρατιωτικής ήττας της Γερμανίας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και των οικονομικών συνεπειών που επέφερε η ήττα αυτή.

Στο κείμενο αυτό παρουσιάζονται  νεότερες προσεγγίσεις και ερμηνείες του φαινομένου, βασισμένες σε άγνωστα έως τώρα πραγματολογικά δεδομένα. Οι νεότερες αυτές προσεγγίσεις -που κατατίθενται σήμερα ως υπόθεση εργασίας- υποστηρίζουν τη θέση ότι η ιδέα του συγκεκριμένου τρόπου διαχείρισης του εθνικού ζητήματος και o προγραμματισμός, που οδηγεί στη φυσική εξόντωση των ανεπιθύμητων μειονοτικών πληθυσμών, διαμορφώθηκε στους κόλπους των Νεότουρκων ως απόρροια των γερμανικών επιρροών κατά τις αρχές του 20ου αιώνα.

Μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου οι Γερμανοί αξιωματικοί που είχαν υπηρετήσει στον οθωμανικό στρατό και είχαν παρακολουθήσει και συμμετάσχει στις εθνικές εκκαθαρίσεις, μετέφεραν τις εμπειρίες τους στην ηττημένη Γερμανία. Καθώς υπήρξαν από τους στυλοβάτες του ναζιστικού εγχειρήματος, μετέτρεψαν σε οδηγό και πρότυπό τους το εθνικιστικό κίνημα του Μουσταφά Κεμάλ που κατάφερε να ολοκληρώσει το αρχικό νεοτουρκικό σχέδιο, ανατρέποντας τις δυσμενείς μεταπολεμικές ρυθμίσεις. Έτσι η αρχική φυλετική γερμανική επιρροή στους Νεότουρκους -που συνέβαλε στη διαμόρφωση της ιδέας της Γενοκτονίας- επέστρεψε στη Γερμανία ως αντιδάνειο μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και διαμόρφωσε την πολιτική που οδήγησε στο Ολοκαύτωμα.    

Χίμλερ-Γκιοκάλπ

ΑΡΙΣΤΕΡΑ: Ο Ζιγιά Γκιοκάλπ, ιδεολογικός πατέρας του τουρκικού εθνικισμού και της ιδέας για  εθνοκάθαρση των μη μουσουλμανικών κοινοτήτων. ΔΕΞΙΑ: Ο Χάινριχ Χίμλερ που εμπνεύστηκε τη μέθοδο εξόντωσης των Εβραίων και δημιούργησε το Άουσβιτς κ.ά. (από το βιβλίο «Μικρασιατική Καταστροφή. Από τη Λούξεμπουργκ και τον Γληνό στην ήττα και το τραύμα«)

Οι ρίζες

Αναλύοντας τις βασικές αρχές του ναζισμού κατανοούμε ότι οι πρωταρχικές του ρίζες βρίσκονται στο ρομαντικό ιδεαλιστικό πνεύμα της Γερμανίας, που αναπτύχθηκε κατά τον 19ο αιώνα  σαν αντίδραση στο πνεύμα του Διαφωτισμού. Η προπαγάνδα του Χίτλερ βασιζόταν σε κώδικες με τους οποίους οι γερμανικές μάζες ήταν συμφιλιωμένες. Ο φυλετισμός, που βρήκε το αποκορύφωμά του στη ναζιστική ρητορική, ενυπήρχε στην κουλτούρα της γερμανικής Δεξιάς.

Πρωτόλεια εκδοχή της ναζιστικής κοσμοθεωρίας υπήρξε η άποψη του  ιδεολογικού πατέρα του τουρκικού εθνικισμού Ziya Gökalp, ο οποίος καλούσε για τον τερματισμό της «ψευδαίσθησης περί ισότητας μουσουλμάνων και χριστιανών». Ο Τούρκος ιστορικός Taner Aksam στο βιβλίο του  A Shameful Act (Μια επαίσχυντη πράξη) υποστηρίζει ότι Ziya Gökalp, ήταν βαθειά επηρεασμένος από τον γερμανικό εθνικισμό και το κλίμα του ρομαντισμού που τότε υπήρχε στην Ευρώπη. Στο περιοδικό Yeni Hayat τo 1911 o Gökalp περιέγραφε το νέο άνθρωπο της νεοτουρκικής Νέας Τάξης: «Οι Τούρκοι ήταν οι “υπεράνθρωποι” που είχε φανταστεί ο Γερμανός φιλόσοφος Nietzsche… Από την τουρκότητα θα γεννηθεί η νέα ζωή…»

Στην τουρκική περίπτωση συναντάμε την πρώτη επικίνδυνη παρερμηνεία των έργων και της φιλοσοφίας του Νίτσε.  Ο «Υπεράνθρωπος» που αναπτύσσει στο Τάδε έφη Ζαρατούστρα και σημαίνει την υπέρβαση του ανθρώπου προς το ανθρωπινότερο, μετατρέπεται σε εντολή για εξόντωση των ανεπιθύμητων ομάδων.  Η διαστρέβλωση αυτή θα κορυφωθεί στην εποχή των Ναζί, στη ρητορική των οποίων εντάσσεται ο θαυμασμός για τη σκληρότητα, την υπεροχή, τη δύναμη, την επιθυμία εξαφάνισης των ‘’ξεπεσμένων φύλων’’. Το πρότυπο της «Αρείας φυλής» βασίστηκε στη νιτσεϊκή φιλοσοφική σύλληψη για τον «Υπεράνθρωπο». Στο εμβληματικό έργο του ναζισμού, το Mein Kampf του Αδόλφου Χίτλερ εμπεριέχονται σχεδόν αυτούσιες ρήσεις από τα έργα του Νίτσε. Έτσι επιβεβαιώθηκε ο ίδιος ο Νίτσε που πριν τον θάνατό του είχε προβλέψει ότι τα έργα του θα παρερμηνευτούν.

Μελετώντας την ανατολική πολιτική (Ostpolitik) των γερμανικών ελίτ μετά τον Βίσμαρκ, εντοπίζουμε την ύπαρξη γεωπολιτικών και ιδεολογικών σχέσεων με το οθωμανικό Ισλάμ στην αρχή και  το εθνικιστικό νεοτουρκικό κίνημα στη συνέχεια. Προς τα τέλη του 19ου αιώνα οι Γερμανοί αποφάσισαν ότι για την επικείμενη ανακατανομή εδαφών και πρώτων υλών καθοριστική σημασία θα έχει η συνεργασία τους με τους Οθωμανούς. Η προοπτική αυτή μετατράπηκε σε βασικό άξονα της γερμανικής πολιτικής. Οι Γερμανοί επιδίωξαν συστηματικά την εξάρτηση της οθωμανικής οικονομίας και απέκτησαν τεράστια οικονομικά και στρατιωτικά συμφέροντα στην περιοχή. Η Τουρκία έγινε το πιο σημαντικό πεδίο δράσης του γερμανικού ιμπεριαλισμού με κινητήρια δύναμη τις γερμανικές τράπεζες.

Έτσι, αναδιοργάνωσαν τον οθωμανικό στρατό και εκπαίδευσαν Οθωμανούς αξιωματικούς στους οποίους εμφύσησαν το μιλιταριστικό πνεύμα. Οι απόψεις των ηγετών του νεοτουρκικού εθνικιστικού κινήματος εξαρχής εμπεριείχαν την πρόθεση για εξόντωση των ανεπιθύμητων πληθυσμιακών στοιχείων. Ο Τζελάλ Μπαγιάρ (Celal Bayar) αναφέρει ότι οι Νεότουρκοι αντιμετώπιζαν τους Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ως «εσωτερικά καρκινώματα». Ο Ναζίμ μπέης, ένας από τους κορυφαίους Νεότουρκους, είχε τοποθετηθεί ως εξής σε μια από τις μυστικές συσκέψεις της οργάνωσής τους: «Εκτός των Τούρκων όλα τα άλλα στοιχεία  να εξοντωθούν, άσχετα σε ποιά θρησκεία ή πίστη ανήκουν. Αυτή η χώρα πρέπει να ξεκαθαρίσει από τα ξένα στοιχεία. Οι Τούρκοι πρέπει να κάνουν την εκκαθάριση». Μια άλλη εξ ίσου χαρακτηριστική τοποθέτηση ήταν αυτή του Σακίρ Μπεχαεντίν, ο οποίος ήταν επικεφαλής της τρομοκρατικής παρακρατικής οργάνωσης  Teskilat-I Mahsusa που διέπραξε τις γενοκτονίες: «Τα έθνη που απόμειναν από παλιά στην Αυτοκρατορία μας, μοιάζουν με ξένα και βλαβερά χόρτα που πρέπει να ξεριζωθούν. Αυτός άλλωστε είναι και ο σκοπός της επανάστασής μας.»

Ο ίδιος περιγράφει και την αντίληψη που διαμορφώνεται περί του «ζωτικού χώρου» (Lebensraum): «Είναι επιτακτική η ανάγκη να υπάρχει μόνο ένας μουσουλμανικός πληθυσμός από την Κωνσταντινούπολη προς την Ινδία και την Κίνα, με τη Συρία να χρησιμεύει ως σύνδεσμος μεταξύ των ισλαμικών κόσμων της Ασίας και της Αφρικής. Αυτό το τεράστιο έργο θα επιτευχθεί μέσα από την επιστημονική ιδιοφυΐα και οργανωτικό ταλέντο των Γερμανών και το γενναίο χέρι των Τούρκων».

Η φυλετική αντίληψη και η τάση για ισλαμικό Τζιχάντ συνυπήρξαν στη διαδικασία διαμόρφωσης της νέας ιδεολογίας. Στη βάση αυτής της ιδεολογικής αντίληψης θα αποφασιστεί επισήμως σε συνέδριο η εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών της Αυτοκρατορίας το Φθινόπωρο του 1911σε συνέδριο του Κομιτάτου «Ένωση και Πρόοδος».

Franz Kohler -Η νέα Τριπλή Συμμαχία -Derneue Dreibund

Franz Kohler, «Η νέα Τριπλή Συμμαχία» (Derneue Dreibund)

Η γερμανική στάση θα γίνει ακόμα πιο ορατή μετά τους Βαλκανικούς πολέμους. Φαίνεται ότι οι Γερμανοί υιοθέτησαν την ιδέα του εθνικού ξεκαθαρίσματος στην Ανατολή, πιστεύοντας ότι θα αποικήσουν τη Μικρά Ασία και θα αποτελέσουν τη νέα ιθύνουσα κοινωνική τάξη. Σ’ αυτό το πλαίσιο υποκίνησαν το μεγάλο οικονομικό πογκρόμ κατά των Ελλήνων σ’ όλη την έκταση της νεοτουρκικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το βιβλίο του Φράνς Κόολερ (Franz Kohler) με τίτλο Η νέα Τριπλή Συμμαχία (Derneue Dreibund) που εκδόθηκε το 1915 στο Μόναχο και περιέγραφε με σαφήνεια τις επιδιώξεις του γερμανικού ιμπεριαλισμού: «… τα μικρασιατικά εδάφη είναι η λύση. Εκεί θα μεγαλουργήσουμε εκτοπίζοντας το συναγωνισμό των άλλων λαών εξ αιτίας του υπέρτερου πολιτισμού και της οικονομικής ζωής που θα συγκεντρωθεί στα χέρια μας… Τους φίλους μας θα αναζητήσουμε ανάμεσα σ’ εκείνους τους λαούς που έχουν μ’ εμάς κοινούς εχθρούς. Η κοινή εχθρότητα πρέπει να είναι ο πρώτος  και κύριος συνεκτικός δεσμός. Η σύμπτωση δε των οικονομικών συμφερόντων θα καταστήσει το δεσμό αυτό άρρηκτο.»

Με την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου άρχισε η «εκκαθάριση θυλάκων μη τουρκικών πληθυσμών που είχαν συγκεντρωθεί σε στρατηγικά σημεία», όπως αναφέρει ο Taner Akçam. Αναφέρει επίσης ότι συντάχθηκαν λεπτομερή σχέδια για τον εκτουρκισμό της Ανατολίας μέσω της εκκαθάρισης των χριστιανικών πληθυσμών. Και ότι τα μέτρα αυτά τέθηκαν σε ισχύ στην περιοχή της δυτικής Μικράς Ασίας από την άνοιξη του 1914.

Η πλέον έντονη πράξη αυτής της εναρκτήριας διαδικασίας εθνικής εκκαθάρισης, υπήρξε η καταστροφή της ιωνικής Φώκαιας, 70 χιλιόμετρα βόρεια της Σμύρνης, στις 13 Ιουνίου του 1914. Ο Γάλλος αρχαιολόγος που επόπτευε τις ανασκαφές στην ιστορική μητρόπολη της Μασσαλίας, υπήρξε αυτόπτης μάρτυς. Περιέγραψε ως εξής το πογκρόμ: «Λεηλατούν, πυρπολούν, σκοτώνουν ψυχρά, χωρίς μίσος, κατά μια έννοια μεθοδικά. Επικεφαλής τους είναι δύο άτομα που πολλοί γνωρίζουν στην περιοχή ως ενεργά μέλη της τοπικής Επιτροπής ‘’Ενωση και Πρόοδος’’. Εφαρμόζουν πρόγραμμα, που τους έχουν σχεδιάσει στο όνομα των ανώτερων συμφερόντων της Αυτοκρατορίας και της θρησκείας. Η λεηλασία, οι προσωπικές εκδικήσεις, ο βιασμός είναι ο μισθός τους…»

Είναι εντυπωσιακή η ομοιότητα αυτής της περιγραφής με την ναζιστική βία. Ο Enzo Traverso στο «Οι ρίζες στης ναζιστικής βίας» γράφει: «Η ιουδαιοκτονία…, δεν ήταν απλώς η έκρηξη ωμής βίας αλλά κι ένας σκοτωμός που εκτελέστηκε ‘’δίχως μίσος’’, χάρι σ’ ένα σχεδιοποιημένο σύστημα βιομηχανικής παραγωγής του θανάτου, ένα μηχανισμό που δημιουργήθηκε από μια μειοψηφία αρχιτεκτόνων του εγκλήματος και μπήκε σε λειτουργία από μια μάζα, άλλοτε ένθερμων και άλλοτε ασυνείδητων εκτελεστών μέσα στη σιωπηρή αδιαφορία της μεγάλης πλειοψηφίας του γερμανικού πληθυσμού, με τη συνενοχή της Ευρώπης και την παθητικότητα του κόσμου».

Ίσως στο μόνο σημείο των δύο αυτών περιγραφών που υπάρχει απόκλιση, είναι η ναζιστική εφεύρεση της «βιομηχανικής παραγωγής θανάτου». Όμως η πρόθεση θανάτωσης ενυπήρχε και στην αντίληψη των Νεότουρκων. Όπως διαπιστώνεται από τα διπλωματικά έγγραφα των Αυστριακών προξένων κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, η μεθόδευση των μαζικών εκτοπίσεων των πληθυσμών κατά την περίοδο του Χειμώνα βασιζόταν στην πεποίθηση των αρχών ότι «Πρέπει με τους Έλληνες να τελειώνουμε τώρα…»

Επηρεάζοντας τους Ναζί

Οι Νεότουρκοι, όπως και οι Γερμανοί θα ηττηθούν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η μοίρα των ηττημένων κρίθηκε από τους νικητές. Η Συνθήκη των Βερσαλλιών καθόρισε τα της Δύσης και η Συνθήκη των Σεβρών τα της Ανατολής. Η παλιά πολυεθνική ισλαμική Αυτοκρατορία είχε φτάσει έτσι κι αλλιώς στο φυσικό της τέλος. Η αντικατάστασή της από έθνη-κράτη ήταν πλέον μια νομοτελειακή εξέλιξη.

Στις ηττημένες χώρες εμφανίστηκαν, σχεδόν άμεσα, κινήματα αναθεώρησης. Στη Γερμανία, το κίνημα δυσαρέσκειας που επεδίωκε την ανατροπή των όρων της Συνθήκης των Βερσαλλιών το εξέφρασαν τελικά οι ναζιστές. Στην υπό διάλυση Οθωμανική Αυτοκρατορία, το αντίστοιχο κίνημα προηγήθηκε και εκφράστηκε με επιτυχία από τους εθνικιστές του Μουσταφά Κεμάλ πασά (Ατατούρκ, ήτοι ‘πατέρας των Τούρκων’), αποτελώντας  πρότυπο και για τους άλλους ηττημένους. Με τον τρόπο αυτό, το εθνικιστικό τουρκικό κίνημα, λειτούργησε ως εκείνη η δύναμη που συνέδεσε και πάλι τον γερμανικό εθνικισμό με την αρχική ιδεολογική του μήτρα και του έδωσε την πολιτική προοπτική  που του έλειπε: δηλαδή την ανατροπή της Συνθήκης των Βερσαλλιών. Ο Stefan Ihrig υποστηρίζει: «Για τους Ναζί, η Τουρκία δεν ήταν η παλιά Ανατολή, αλλά ο μπροστάρης της σύγχρονης εθνικιστικής και ολοκληρωτικής πολιτικής που ήθελαν να εισάγουν στη Γερμανία

Ιμάντας μεταβίβασης της νεοτουρκικής επιρροής στην γερμανική ακροδεξιά υπήρξαν οι Γερμανοί που είχαν συνεργαστεί με τους Νεότουρκους. Είναι γνωστό ότι πίσω από το χιτλερικό πραξικόπημα του Μονάχου εμπλέκονταν πολλοί «Γερμανοί Οθωμανοί» όπως αποκαλούνταν. Ακόμα και η μυστικιστική οργάνωση «Εταιρεία της Θούλης», που άσκησε σημαντικότατη επιρροή στο ναζισμό, είχε ως ιδρυτή τον Ρούντολφ φον Σεμπότεντορφ, ο οποίος είχε πολεμήσει στο πλευρό των  Νεότουρκων κατά τον Β’ Βαλκανικό Πόλεμο.

Με τους Νεότουρκους είχαν συνδεθεί και άλλα σημαίνοντα στελέχη των Ναζί, όπως ο διοικητής του Άουσβιτς Ρούντολφ Ες, καθώς και ο Χάινριχ Χίμλερ, ο οποίος ονειρευόταν να μεταναστεύσει στην Τουρκία του Ατατούρκ για να ξεκινήσει μια καινούργια ζωή. Από τις αρχές τις δεκαετίας του ΄20 ο Χίμλερ συζητούσε με Τούρκους φίλους του για  «τουρκικές λύσεις» στα προβλήματα της Γερμανίας Ο Stefan Ihrig, αναφέρει ότι: «Πολλοί από τους σημαντικούς πρωταγωνιστές του εξελισσόμενου μεγάλου δράματος (της ανόδου των Ναζί), συνδέονταν στενά από βιογραφικής άποψης με την Τουρκία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, επειδή είχαν ζήσει, εργαστεί, υπηρετήσει, ερωτευτεί, ακόμα και σκοτώσει εκεί.»

Οι απόψεις για τις μειονότητες

Με την έναρξη του ελληνοτουρκικού πολέμου (1919-1922), στον εθνικιστικό Τύπο της γερμανικής δεξιάς, που ξεκινούσε από τον συντηρητικό χώρο και έφτανε έως τον εθνικοσοσιαλιστικό εξτρεμισμό, ο Κεμάλ Ατατούρκ αναγορεύτηκε σε σύμβολο, σε προσωπικότητα παγκόσμιας εμβέλειας, από την οποία θα έπρεπε να πάρει μαθήματα η ηττημένη Γερμανία.

voelkischer-beobachter-1

Η Völkischer Beobachter, η επίσημη ναζιστική εφημερίδα, ήδη από τον Φεβρουάριο του 1921 αποδέχεται την τουρκική πολιτική στο ζήτημα της μεταχείρισης των μειονοτήτων. Σε κύριο άρθρο «Τουρκία η πρωτοπόρος — Παράδειγμα προς μίμηση» (Der Vorkämpfer) έγραφε με μεγάλο ενθουσιασμό: «Σήμερα οι Τούρκοι είναι το πιο νεανικό έθνος. Κάποια μέρα, το γερμανικό έθνος δεν θα έχει άλλη επιλογή, από το να προσφύγει και αυτό στις τουρκικές μεθόδους».

Χαρακτηριστική είναι η αντίληψη των μειονοτήτων ως «παρασίτων». Στην καθεστωτική βιογραφία του Χίτλερ που έγραψε ο Λίερς, θεωρεί ότι το κεμαλικό κίνημα ηγείται των νέων λαϊκιστικών εθνικιστικών κινημάτων που προβάλουν. Ο Λίερς ξεκινά το κείμενο ως εξής: «Στην Τουρκία ο ηρωικός αντιπρόσωπος του παλιού τουρκικού στρατιωτικού πνεύματος, ο Γκαζί Μουσταφά Κεμάλ, εκδιώκει τα ξένα παράσιτα με το πυρ αυτοσχέδιων κανονιών που τα επανδρώνουν γέροι και παιδιά, ενώ στην Ιταλία ο Μουσολίνι επιτυγχάνει την ανανέωση του ρωμαϊκού πνεύματος».

Ο ναζιστής συγγραφέας Χανς Φρέμπγκεν, που συνέταξε τη βιογραφία του Ατατούρκ το 1935, χαρακτηρίζει τις μειονότητες Αρμένιους, Λεβαντίνους, Έλληνες και Εβραίους ως  «μοχθηρούς» και τους παραλληλίζει με ζιζάνια. Γράφει: «η Τουρκοσύνη πέθαινε αργά αλλά σταθερά από το φαρμάκι που στάζει το φυλετικό συνονθύλευμα των υποταγμένων λαών, το περίφημο αυτό απόχρεμμα λαών στα παράλια της Μεσογείου, [το συνονθύλευμα] των Λεβαντίνων, των Ελλήνων, των Αρμενίων, των Αράβων και των Εβραίων, που σαν ανθεκτικά ζιζάνια καλύπτουν το έδαφος [παντού]».

Υπάρχουν ναζιστικά κείμενα εκείνης της εποχής όπου εγκωμιάζεται η πολιτική της Γενοκτονίας που ακολουθήθηκε εις βάρος των Αρμενίων, τους οποίους οι Γερμανοί εθνικοσοσιαλιστές περιβάλλουν με αρνητικά στερεότυπα ως «οι Εβραίοι της Ανατολής».  Σε μια κομματική συγκέντρωση το 1927, ο ίδιος ο Αδόλφος Χίτλερ παραλλήλιζε τους Έλληνες και τους Αρμένιους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τους Εβραίους λέγοντας: «Έχουν εκείνα τα συγκεκριμένα επαίσχυντα χαρακτηριστικά που καταδικάζουμε τους Εβραίους». Ενώ από την άλλη, όταν επρόκειτο να εφαρμοστούν οι ρατσιστικοί νόμοι  της Νυρεμβέργης, εκδόθηκε εγκύκλιος όπου αποφαινόταν ότι «οι Τούρκοι είναι Άρειοι».

Mustafa Kemal-Falih Rıfkı Atay-Cankaya

Στην πρώτη έκδοση του βιβλίου υπάρχει η παραδοχή ότι η καταστροφή της Σμύρνης το Σεπτέμβριο του 1922 έγινε συνειδητά, ως μέσο ολοκληρωτικης απαλλαγής από τις μειονότητες. Γράφει o Αtay: «Γιατί κάψαμε τη Σμύρνη; Γιατί φοβηθήκαμε ότι αν έμεναν τα κτήρια στη θέση τους, δεν θα μπορούσαμε να απαλλαγούμε από τις μειονότητες..

Ο Χίτλερ ως μαθητής του Ατατούρκ

Η εικόνα που είχε ο Χίτλερ για τον Μουσταφά Κεμάλ είναι γνωστή από παλιά και κυρίως μέσα από το έργο του κεμαλικού δημοσιογράφου και συγγραφέα Falih Rıfkı Atay όπου στο βιβλίο του υπό τον τίτλο Cankaya γράφει ότι με τουρκική αντιπροσωπεία επισκέφτηκαν τον Χίτλερ για τα 50κοστά του γενέθλια. Ο Χίτλερ απευθυνόμενος προς αυτούς ανέφερε τον Μουσταφά Κεμάλ ως δάσκαλό τους λέγοντας: «ο Mουσολίνι ήταν ο πρώτος του μαθητής κι εγώ (δηλ. ο Χίτλερ) είμαι ο δεύτερος μαθητής του». Στο ίδιο βιβλίο (αλλά μόνο στην α’ έκδοση) ο Atay παραδέχεται ότι την Σμύρνη την έκαψαν συνειδητά οι νικητές το Σεπτέμβριο του 1922, ως ολοκλήρωση της εθνικής εκκαθάρισης.

Η παραδοχή από τον ίδιο τον Χίτλερ ότι το κεμαλικό κίνημα υπήρξε πηγή έμπνευσης δεν ήταν μόνο απόρροια της διπλωματικής αβροφροσύνης προς την τουρκική αντιπροσωπεία. Ο Ihrig σημειώνει: «Ο Χίτλερ είχε πει ότι ‘’ο επιτυχημένος αγώνας για την απελευθέρωση του οποίου είχε ηγηθεί ο Γκαζί [Ατατούρκ] προκειμένου να δημιουργήσει την Τουρκία, είχε εμπνεύσει τη σιγουριά ότι το εθνικοσοσιαλιστικό κίνημα θα ήταν εξίσου επιτυχημένο’’. Από αυτή την άποψη, το κίνημα της Τουρκίας  ήταν γι’ αυτόν ένα φωτεινό άστρο».

H lkischer Beobachter, το επίσημο όργανο του εθνικοσοσιαλιστικού κόμματος NSDAP, παρουσίαζε με θαυμασμό το κίνημα του Ατατούρκ αποδίδοντάς του τον χαρακτηρισμό «Τούρκοι εθνικιστές». Τις μέρες της ολοκληρωτικής νίκης κατά των Ελλήνων στη Μικρά Ασία, το Σεπτέμβριο του 1922, η ναζιστική εφημερίδα έγραφε: «…το όνομα του Μουσταφά Κεμάλ βρισκόταν στα χείλη όλων».

Μέσα από κείμενα των δεκαετιών ’20 και ‘30 γίνεται φανερό ότι ο Χίτλερ παραλλήλιζε τον εθνικοσοσιαλισμό που κήρυττε, με την Τουρκία του Ατατούρκ. Ένα τέτοιο παράδειγμα βρίσκουμε το 1933 στην εφημερίδα Kreuzzeitung , όπου αναφέρεται ότι «ο γερμανικός εθνικοσοσιαλισμός του Αδόλφου Χίτλερ και ο τουρκικός κεμαλισμός σχετίζονται στενά μεταξύ τους».

Επίλογος

Η αναζήτηση των οριστικών απαντήσεων για τη γενεαλογία του ναζισμού είναι μια δύσκολη διαδικασία. Ακόμα και σήμερα υπάρχουν τα δεδομένα αυτής της υπόγειας διασύνδεσης, που επιχειρήθηκε να περιγραφεί με το κείμενο αυτό. Δεν είναι τυχαίο ότι Ούγγροι Νεοναζί  του κόμματος Jobbik, εμφανίζονται να υμνούν τον Ατατούρκ και να επιδιώκουν τη συμβολική καταξίωσή του στη σύγχρονη ουγγρική μνήμη αναγείροντας προτομές και ονοματοδοτώντας δρόμους και πλατείες.

Πάντως, οι απαντήσεις θα δοθούν  εφόσον υπάρχει μια ανεξάρτητη έρευνα που  που αποδέχεται στις εξής αρχές:
-την εξαντλητική μελέτη των πηγών, που συνεχώς φέρνει στο φως η ιστορική έρευνα,
-τον συνεχή επαναπροσδιορισμό των συμπερασμάτων και
-την επίγνωση του κινδύνου σχετικοποίησης και υποβάθμισης του Ολοκαυτώματος, όπως το βίωσε η επιστημονική έρευνα στην περίπτωση του  Ernst Nolte.

H πεποίθησή μου είναι ότι η έντιμη ιστοριογραφία έχει κάθε δυνατότητα να πορευτεί λαμβάνοντας υπόψη και αυτές τις αρχές…

 

ΠΗΓΕΣ
————

-Τaner Akçam, A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility,εκδ. Picador, 2007. Εκδόθηκε στα ελληνικά ως: Μια επαίσχυντη πράξη, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 2007

 -Τεκίν Αλπ, Το τουρκικό και παντουρκιστικό ιδεώδες, εκδ. Αρμενικοί Ορίζοντες, Αθήνα, 1992, σελ. 78-79

-Falih Rifki Atay, Cankaya (α’ έκδοση), εκδ. Dunya Yayinlari, 1958

 -Celal Bayar, Ben de yazdim. Milli mucadeleye giris, τόμ. 5, Κωνσταντινούπολη, εκδ. Baha, 1967, σελ. 1.572-82.

-Paul Dumont, Μustafa Κemal. 1919-1924 la memoire du siege, εκδ. Editions Complexe, Βρυξέλλες, 1983

-Fuat Dündar, Crime of Numbers: The Role of Statistics in the Armenian Question (1878–1918),  εκδ. Transaction Publishers, New Brunswick, N.J.2010,

-Fuat Dündar, O Κώδικας της σύγχρονης Τουρκίας: H Μηχανική των Εθνοτήτων της Ένωσης και Προόδου 1913-1918, εκδ. Οικουμενική Ομοσπονδία Κωνσταντινουπολιτών, Αθήνα, 2015,

-Stefan Ihrig, Atatürk in the Nazi Imagination, εκδ. Harvard University Press, 2014. Εκδόθηκε στα ελληνικά με τίτλο Ατατούρκ και ναζί, εκδ. Παπαδόπουλος, Αθήνα, 2015

-Ian Kershaw, Ο Χίτλερ, οι Γερμανοί και η ‘’Τελική Λύση’’, εκδ. Πατάκη, 2009, Αθήνα

-Ρόζα Λούξεμπουργκ, «Η δραστηριότητα των Γερμανών ιμπεριαλιστών στην Τουρκία», περ. Οι Λαοί, τεύχ. 1, Μάιος 1987

-Rosa Luxemburg, «The National Question: The Right of Nations to Self-Determination», https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1909/national-question/ch01.htm

-Recep Marasli, «Ο μύθος του “Τουρκικού Εθνικοαπελευθερωτικού Πολέμου’’», στο συλλογικό Η Γενοκτονία στην Ανατολή. Από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο έθνος-κράτος, επιμ. Βλ. Αγτζίδης, με κείμενα: Taner Akçam, Fikret Baskaya, Ahmet Oral, Dogan Akanli, Attila Tuygan, Pervin Erbil, Fuat Dundar, Μehmet Akyol, Izmail Besiktzi, Sait Çetinoğlu, Sibel Ozbundan, εκδ. «Ε-ιστορικά», Ελευθεροτυπίας, Αθήνα, 2013, σελ. 83-86.

-Γ. Μικρασιανός, Πώς η Γερμανία κατέστρεψε τον ελληνισμόν της Τουρκίας, εκδ. Πετράκου, Αθήνα, 1916,

-Φρ. Νίτσε, Τάδε έφη Ζαρατούστρα, εκδ. Εκδοτική  Θεσσαλονίκης, 2008, Θεσσαλονίκη

-Ελίας Νόρμπερτ, Ναζισμός και γερμανικός χαρακτήρας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2015

-Ahmet Oral, «Για το Αρμενικό, Ελληνικό, Κουρδικό και Αλεβίτικο Ζήτημα», στο συλλογικό Η Γενοκτονία στην Ανατολή. Από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο έθνος κράτος, ό.π.

-Βίλχελμ Ράιχ, Η μαζική ψυχολογία του φασισμού, 2 τόμοι, εκδ. Μπουκουμάνη, 1974, Αθήνα

-Laurence Rees, Οι ναζί, εκδ. Πατάκη, 2005, Αθήνα

-Α. Στέινιγκερ, Η Δίκη της Νυρεμβεργης, εκδ. Ενωμένοι Εκδότες, 1960, Αθήνα

-Enzo Traverso, Οι ρίζες της ναζιστικής βίας, εκδ. 21ος , Αθήνα, 2013

-Αδόλφος Χίτλερ, Ο Αγών μου, 2 τόμοι, σειρά «Αντιφασιστική βιβλιοθήκη», εκδ. Ζάρβανος, 1961, Αθήνα

-http://www.jobbik.com/heroes_canakkale_are_eternal_examples_hungarians

——————————————————————–

(*) διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας ΑΠΘ-μαθηματικός. Το κείμενο αυτό συντάχθηκε για το σεμινάριο «Comparing genocide and mass atrocities», που διοργανώθηκε στις 13 Δεκεμβρίου 2018 από τη Θεολογική Σχολή Θεσσαλονίκης και το διεθνές Ίδρυμα Μνήμης για τη Σοά-εβραϊκό Ολοκαύτωμα (Mémorial de la Shoah)

turkeynazi2

 

 

5 Σχόλια

  1. Στις 30 Ιανουαρίου του 1923, υπογράφτηκε από τις αντιπροσωπείες Ελλάδας και Τουρκίας η συμφωνία για την υποχρεωτική ανταλλαγή προσώπων και περιουσιών….

    … Ισως και να ‘χει ιδιαίτερη συμβολική σημασία το ότι το πρωτόκολλο -που ήταν το επιστέγασμα μιας πρωτοφανούς ανθρωπιστικής καταστροφής που είχε συμβεί λίγο πριν στη Μικρά Ασία- υπογράφτηκε μία μέρα μετά τη λήξη των εργασιών στο Μόναχο του πρώτου κομματικού συνεδρίου των Ναζί. Στο συνέδριο αυτό των Εθνικοσοσιαλιστών της Γερμανίας, που είχε ξεκινήσει με την παρέλαση των ταγμάτων εφόδου (S.Α.), ο Αδ. Χίτλερ είχε ζητήσει την κατάργηση της Συνθήκης των Βερσαλιών. Με μια έννοια, αυτό που ζητούσε ο Χίτλερ το είχε ήδη πετύχει στη Λωζάννη ο παλιός του σύμμαχος στον κοινό τους Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Μουσταφά Κεμάλ Πασά…

    https://kars1918.wordpress.com/2013/02/19/lozanne/

  2. ΑΝΤΙΣΗΜΙΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ
    ———————————————————————–

    https://www.kathimerini.gr/1063589/article/epikairothta/kosmos/paramenei-to-glypto-ston-nao-toy-loy8hroy

    Παραμένει το γλυπτό στον ναό του Λούθηρου

    Το αντισημιτικό ανάγλυφο στον ναό της Βυρτεμβέργης.

    ΕΤΙΚΕΤΕΣ:
    ΒΕΡΟΛΙΝΟ. Το αίτημα Εβραίου κατοίκου της Βυρτεμβέργης για αφαίρεση αναγλύφου με αντισημιτικό περιεχόμενο από την πρόσοψη του ιστορικού ναού της πόλης, όπου δραστηριοποιήθηκε ο Μαρτίνος Λούθηρος, απέρριψε η γερμανική δικαιοσύνη. Το ανάγλυφο του 13ου αιώνα, γνωστό ως «Η γουρούνα των Εβραίων», απεικονίζει ραββίνο να περιεργάζεται τα οπίσθια γουρουνιού, το οποίο θηλάζει μέλη της εβραϊκής κοινότητας της μεσαιωνικής πόλης. Το ανάγλυφο εμφανίζει την εβραϊκή κοινότητα ως ακάθαρτη και σιτιζόμενη από περιφρονητέο ζώο, η κατανάλωση του οποίου απαγορεύεται αυστηρά από τον μωσαϊκό νόμο.

    Το δικαστήριο του Νάουμπουργκ, όμως, αποφάσισε ότι «η εικόνα δεν βλάπτει τη φήμη των Εβραίων, καθώς οι τοπικές εκκλησιαστικές αρχές τοποθέτησαν επεξηγηματική πινακίδα, θέτοντας το ανάγλυφο στη σωστή του ιστορική διάσταση». Παρότι τοπικό δικαστήριο είχε διατάξει την αφαίρεση του αναγλύφου, το ανώτατο δικαστήριο του Νάουμπουργκ ακύρωσε την απόφαση και διέταξε τη διατήρηση του επίμαχου γλυπτού. Μιλώντας σε εφημερίδα του Μονάχου, ο πάστορας του ναού της Βυρτεμβέργης, Γιοχάνες Μπλοκ, είπε: «Η εικόνα αποτελεί αποκρουστική και κακόγουστη επίθεση κατά των Εβραίων, που με γεμίζει πόνο και ντροπή. Δεν ζητήσαμε το ανάγλυφο αυτό να κοσμεί την πρόσοψη του ναού μας, αλλά προσπαθούμε να διαχειρισθούμε τη δύσκολη αυτή κληρονομιά με υπευθυνότητα».

    Ο πάστορας ανέφερε ότι βρίσκεται σε συνομιλίες με το Κεντρικό Εβραϊκό Συμβούλιο της Γερμανίας για τρόπους εκσυγχρονισμού του αναγλύφου και της πινακίδας που το συνοδεύει.

    Πολλοί ναοί εμφανίζουν ανάλογα αντισημιτικά ανάγλυφα, τα οποία είχαν κύριο στόχο τους να υπενθυμίζουν στους Εβραίους ότι δεν ήταν ευπρόσδεκτοι στις γερμανικές πόλεις, όπως εξηγεί σε άρθρο της η εφημερίδα The Guardian. Τέτοιο ανάγλυφο υπάρχει και στην πρόσοψη του επιβλητικού γοτθικού καθεδρικού ναού της Κολωνίας. Η σημασία του αναγλύφου της Βυρτεμβέργης αφορά τη σχέση του Λούθηρου με τον συγκεκριμένο ναό, αφού στην είσοδό του θυροκόλλησε τις 95 θέσεις του κατά του Πάπα το 1517, οδηγώντας σε σχίσμα στο εσωτερικό της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και στη γέννηση του Προτεσταντισμού.

    Ο Λούθηρος βέβαια συνδέθηκε και με τον λυσσαλέο αντισημιτισμό του ύστερου Μεσαίωνα, με τα κηρύγματά του κατά των Εβραίων. Τις απόψεις αυτές του Λούθηρου εκμεταλλεύθηκαν οι ναζί, αιτιολογώντας τη φονική πολιτική τους.

    Έντυπη

  3. Γερμανία του μεσοπολέμου και η σημερινή Τουρκία
    Αυγερινός Θεόδωρος
    26.02.2020,

    Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος τελείωσε με ήττα των Κεντρικών Δυνάμεων. Η Αυτοκρατορία της Αυστρουγγαρίας, διαλύθηκε, η Οθωμανική Αυτοκρατορία διαλύθηκε και η Γερμανία του Κάϊζερ υπέστη ανεπανόρθωτες ζημιές. Ο Κάϊζερ Γουλιέλμος, αναγκάσθηκε να παραιτηθεί και στη Γερμανία εγκαταστάθηκε η αδύναμη δημοκρατία της Βαϊμάρης με τη δημιουργία πολλών κομμάτων όλων των αποχρώσεων. Όλα τα κόμματα όμως τα έβαζαν με τους νικητές, που είχαν επιβάλλει βαριούς όρους στους ηττημένους Γερμανούς.

    Από το 1918 μέχρι το 1933 που θα ανεβεί στην εξουσία ο Χίτλερ, η Γερμανία παραπαίει από τις έριδες των δημοκρατικών κομμάτων, τα οποία αδυνατούσαν να μετριάσουν, έστω και λίγο τις συνέπειες του πολέμου.

    Κινδυνεύει με μεγάλη ήττα ο Ερντογάν στην Ιντλίμπ;
    Ο Χίτλερ ανήλθε στην εξουσία τσιγκλώντας τα πατριωτικά συναισθήματα των Γερμανών και εκμεταλλευόμενος το παγκόσμιο οικονομικό κραχ του1929-33.

    Από τη στιγμή δε που ανέλαβε την εξουσία ο «μπογιατζής» Αυστριακός, προσπάθησε να ανασυγκροτήσει τις στρατιωτικές δυνάμεις της Γερμανίας και στη συνέχεια να λειτουργεί αυτόνομα, αγνοώντας τους επιβαρυντικούς όρους των συμμάχων. Αρχικά, αύξησε το στρατό του, πέρα του επιτρεπομένου, μετά έστειλε στρατεύματα στην αποστρατικοποιημένη περιοχή της Ρηνανίας και του Ρουρ, που βρισκόταν η βαριά βιομηχανία των Γερμανών. Σ’ αυτές τις κινήσεις του Χίτλερ οι δυτικοί σύμμαχοι έμειναν άπραγοι παρακολουθώντας μόνο τα τεκταινόμενα. Ο Χίτλερ παρακολουθώντας την απραξία των συμμάχων προχώρησε στην προσάρτηση της Αυστρίας και στη συνέχεια της Τσεχοσλοβακίας, διαλαλώντας μάλιστα πως προχωρούσε σ’ αυτές τις ενέργειες για τη διάσωση της ειρήνης, έστω κι αν απειλούσε τους πάντες και τα πάντα. Μετά την προσάρτηση της Πράγας προσκάλεσε στο Μόναχο τις μεγάλες δυνάμεις , Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία για να εμπεδώσουν έτι περαιτέρω την ειρήνη. Παράλληλα υπέγραψε με τον Στάλιν Σύμφωνο μη επίθεσης και ειρήνης. Έτσι, εμφανιζόταν ως ειρηνοποιός και θεματοφύλακας της ειρήνης. Όμως οι απειλές κι οι φοβέρες προς κάθε κατεύθυνση της Ευρώπης έμειναν διαρκώς στην ημερήσια διάταξη, μέχρι που ήρθε η 1 Σεπτεμβρίου 1939 , όπου τα γερμανικά στρατεύματα εισέβαλαν στην Πολωνία και λίγο μετά στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες.

    Τόση μάλιστα ήταν η πειστικότητά του, ώστε όταν εισέβαλαν τα γερμανικά στρατεύματα στη Σοβιετική Ένωση και ερχόταν τα μηνύματα στη Μόσχα, ο Στάλιν έλεγε πως ήταν προπαγάνδα των Άγγλων, για να τον παρασύρουν στον πόλεμο.

    Η σημερινή κατάσταση στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο μοιάζει φοβερά με εκείνη της Ευρώπης της δεκαετίας του 1930, όπου πρωταγωνιστούσε ο Χίτλερ. Ο Ερντογάν συμπεριφέρεται ακριβώς όπως ο Αυστριακός και χρησιμοποιεί τη βία, όπως τον βολεύει. Τρομοκρατεί τους πάντες και τα πάντα, χωρίς κανέναν ενδοιασμό.

    Οι μεγάλοι, Αμερικανοί, Ρώσοι κι οι λοιποί Ευρωπαίοι , τον παρακολουθούν εκ του μακρόθεν, χαϊδεύοντας τον. Εκμεταλλεύονται δε τις εμπορικές σχέσεις μαζί του. Κι η Τουρκία συνεχώς ισχυροποιείται με πυραύλους, πληθώρα σύγχρονων αεροπλάνων , κατασκευές πολεμικών Ντρόουν, δραστική αύξηση του ναυτικού, απόκτηση σύγχρονων υποβρυχίων και την κατασκευή αεροπλανοφόρου. Στο βάθος δε, φαίνεται η δημιουργία πυρηνικής δύναμης, ώστε να καταλάβουν όλοι πως η Τουρκία είναι «Μεγάλη Δύναμη».

    Εμείς οι Έλληνες είμαστε απλοί θεατές , ερμηνεύοντας τον Ερντογάν πως αυτά που λέει και κάνει είναι για εσωτερική κατανάλωση. Για την αντιμετώπιση αυτής της κατάστασης λέμε μόνο, ότι θα υπερασπιστούμε τα εθνικά μας συμφέροντα, όπως πρέπει .

    Το αστείο της όλης υπόθεσης είναι ότι άπαντες θεωρούν πως η Τουρκία έχει κάποια προβλήματα , τα οποία, αν αντιμετωπισθούν, ο Ερντογάν θα ηρεμήσει, γιατί τάχα δεν τον συμφέρουν οι διαρκείς αντιπαραθέσεις. Πολλοί Έλληνες πιστεύουν πως τα μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης μπορούν να συμβάλουν τα μέγιστα στην ομαλοποίηση των σχέσεων μεταξύ μας.

    Θεωρούμε, πως η αντίληψη αυτή είναι εντελώς λανθασμένη, επειδή ο Ερντογάν

    πρώτον γιατί έχει στα πλευρά του το «αγκάθι» των Κούρδων, που δεν θα ησυχάσουν , αν δεν κάνουν ανεξάρτητο κράτος, όσο αίμα κι αν χύσουν, και δεύτερον, επειδή έχει βάλει πλώρη να καταστήσει τη χώρα του μεγάλη και τρανή. Δηλαδή, ο Τούρκος πρόεδρος θέλει να περάσει στην ιστορία ως μέγας ανανεωτής , που έδωσε πάλι στην Τουρκία το μεγαλείο της πάλαι ποτέ Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Έτσι, πιστεύει πως θα σταθεί , αν όχι υψηλότερα, τουλάχιστον στο ίδιο σκαλί με τον Κεμάλ Ατατούρκ.

    Όμως το μόνιμο ερώτημα είναι τι κάνουμε εμείς ;

    https://www.tovima.gr/2020/02/26/opinions/germania-tou-mesopolemou-kai-i-simerini-tourkia/

  4. Petsalis-Diomidis N.«Greece at the Paris Conference 1919»,Θεσσαλονίκη 1978,Institude for Balkan Studies. σ.341-347
    —————-

    το Ελληνικό στοιχείο ανέρχονταν στο 43,71% ή 50,8% (Τουρκικά και Ελληνικά αντίστοιχα) στην Ανατολική Θράκη, στο 30% ή 28,2 στην Κωνσταντινούπολη, και στο σύνολο των Οθωμανικών εδαφών σε Ασία και Ευρώπη στους 2.400.000 με μεγάλα ποσοστά στις επαρχίες Αϊδινίου, Ισμίτ, Τραπεζούντας και με συμπαγείς μικρότερους πληθυσμούς στην υπόλοιπη ενδοχώρα. το Ελληνικό στοιχείο ανέρχονταν στο 43,71% ή 50,8% (Τουρκικά και Ελληνικά αντίστοιχα) στην Ανατολική Θράκη, στο 30% ή 28,2 στην Κωνσταντινούπολη, και στο σύνολο των Οθωμανικών εδαφών σε Ασία και Ευρώπη στους 2.400.000 με μεγάλα ποσοστά στις επαρχίες Αϊδινίου, Ισμίτ, Τραπεζούντας και με συμπαγείς μικρότερους πληθυσμούς στην υπόλοιπη ενδοχώρα. Petsalis-Diomidis N.«Greece at the Paris Conference 1919»,Θεσσαλονίκη 1978,Institude for Balkan Studies. σ.341-347.«Greece at the Paris Conference 1919»,Θεσσαλονίκη 1978,Institude for Balkan Studies. σ.341-347


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: