-«Λαϊκά παραμύθια της Μικράς Ασίας»

Πρόλογος

Η πρωτοβουλία των εκδόσεων «Εν πλω» να εκδώσουν (2008) τα «Λαϊκά παραμύθια της Μικράς Ασίας»  είναι ιδιαιτέρως επαινετή. Πρωτίστως, 0003___γιατί στο κρίσιμο ιστορικό μεταίχμιο που διάγουμε, η καταγραφή του λαϊκού πολιτισμού αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Απ’ την άλλη όμως, η ιδιαιτερότητα της μικρασιατικής εμπειρίας μετατρέπει την καταγραφή αυτή -όπως και κάθε καταγραφή πολιτισμού και ιστορικών εμπειριών που αφορά την καθ’ ημάς Ανατολή- σε πράξη επαναδόμησης της πατρίδας στη δυτική πλευρά του Αιγαίου.

          Τα οκτώ αυτά παραμύθια προέρχονται από τα Βουρλά της Ερυθραίας, του Τσεσμέ. Καταγράφηκαν και παρουσιάζονται από την ακούραστη Νίτσα Παραρά-Ευτυχίδου, που εδώ και καιρό μας εφοδιάζει με τις βασικές πληροφορίες για την ηρωική αυτή ελληνική κωμόπολη της Ιωνίας.   

11111___           Ο μικρασιατικό παραμύθι έχει κι αυτό τη θέση του στην προσπάθειά μας να διασώσουμε ότι μπορούμε από τις κάποτε ελληνικές πατρίδες της Ανατολής. Και η προσπάθεια είναι πολύ δυσκολότερη στη συγκεκριμένη περίπτωση, γιατί οι ρωμαίικες αυτές κοινότητες των Ελλήνων έσβησαν από προσώπου γης μετά από μια τρομακτική ιστορική καταστροφή. Μια Καταστροφή, που ξεκίνησε το 1914 και ολοκληρώθηκε το 1923, με την πλήρη ανταλλαγή των πληθυσμών. Με συμβολικό τρόπο θα μπορούσαμε να πούμε ότι η πυρπόληση της Σμύρνης από τους νικητές, πυρπόλησε και κατάστρεψε  παράλληλα και έναν ολόκληρο πολιτισμό. Θραύσματα  αυτού του πολιτισμού συλλέγουμε τώρα.

          Οτιδήποτε σχετίζεται με το μικρασιατικό μας παρελθόν, μας φέρνει αντιμέτωπους με το μεγάλο ιστορικό γεγονός. Με τη μοναδική εκείνη ιστορική στιγμή, που κατέρρεε ο οθωμανικός προνεωτερικός κόσμος, στη θέση του δημιουργούνταν τα νέα έθνη-κράτη και πολλές ευκαιρίες παρουσιάζονταν για τους μέχρι τότε «ραγιάδες» και «γκιαούρηδες». Ήταν όμως μια στιγμή, την οποία ο ελληνισμός απέτυχε να την αξιοποιήσει, ούτε και να την κατανοήσει.

Η μέχρι τότε κατάσταση περιγράφεται γλαφυρά στις 30 Νοεμβρίου 1908 στη σοσιαλιστική εφημερίδα «Ο Λαός» της Κωνσταντινούπολης που εξέδιδε ο Ν. Γιαννιός:

          «Ολοι οι μουσουλμάνοι ήταν ίσοι αναμεταξύ τους. Ολοι μπορούσαν να γίνουν πασάδες ή στρατηγοί. Μα δεν παραδέχονταν για ίσους με τον εαυτό τους τους χριστιανούς και τους εβραίους παρά τους ονομάζανε γκιαούρηδες. Τους απογόνους των παλαιών κατοίκων τους μεταχειρίζονταν σαν ξένους. Δεν τους επέτρεπαν να γίνουν αξιωματικοί ή υπάλληλοι. Δεν τους δέχονταν για μάρτυρες στα τουρκικά δικαστήρια. Η τουρκική κυβέρνηση τους ανέχονταν μόνο, βάζοντάς τους να πληρώνουν ένα χωριστό φόρο, το χαράτσι. Τους ονόμαζαν ραγιάδες (κοπάδια) και δεν τους ήθελαν για άλλο τίποτα παρά για να τρέφουν το μουσουλμανικό λαό. Στις επαρχίες μόνο οι μουσουλμάνοι ήτανε γεωχτήμονες. Οι χριστιανοί ήταν αγρότες, απαράλλαχτα όπως οι δούλοι στο μεσαίωνα. Πριν την κατοχή, οι χριστιανοί αυτοί ήσαν έθνη ανεξάρτητα και πάντα είχαν βαστάξει τη γλώσσα, τη φορεσιά τους και τις συνήθειες τους…»

           Το δράμα που βίωσαν όλες οι χριστιανικές ομάδες της Ανατολής, υπήρξε ο επίλογος της επώδυνης διαδικασίας αντικατάστασης της πολυεθνικής μουσουλμανικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από εθνικά κράτη. Η αντίστροφη μέτρηση για τους Έλληνες -όπως και για τις υπόλοιπες χριστιανικές ομάδες- είχε αρχίσει με το πραξικόπημα των Νεότουρκων. Τότε χάθηκε οριστικά το μεγάλο στοίχημα για τη δυνατότητα καθιέρωσης  ισοπολιτείας μεταξύ Χριστιανών και Μουσουλμάνων.

 Οι Νεότουρκοι με την πολιτική τους όξυναν την κατάσταση. Ήδη, από το 1911 είχαν αποφασίσει τη γενοκτονία των Χριστιανών. Σε μια ανταπόκριση του περιοδικού «The Times of  London« στις 3 Οκτωβρίου του 1911 με τίτλο «Οι Νεότουρκοι και το πρόγραμμά τους«, παρακολουθούμε την επικράτηση των ακραίων σοβινιστικών επιλογών στο συνέδριο του κομιτάτου «Ένωση και Πρόοδος» που βρισκόταν ήδη στην εξουσία. Η οθωμανοποίηση (ottomanization) δια της βίας όλων των κατοίκων, αποφασίζεται τελεσίδικα. Το μέσο θα ήταν οι εξοπλισμένοι Μουσουλμάνοι.

Την περίοδο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου θα δοθεί η ευκαιρία για την επίτευξη των προαποφασισμένων επιδιώξεών τους. Θα αρχίσουν συστηματικές διώξεις κατά των Ελλήνων στην Ανατολική Θράκη, την Ιωνία και τον Πόντο, όπως και κατά των άλλων χριστιανικών ομάδων: Αρμενίων, Ασσυροχαλδαίων, Αραμαίων.

 Στα Δαρδανέλλια, στη Ραιδεστό, στο Αϊβαλί στην Έφεσο, στη Σμύρνη κ.ά. υπάρχουν διωγμοί και κακομεταχείριση. Σε πολλά μέρη ο ελληνικός πληθυσμός εκτοπίζεται με στόχο την εξαφάνιση. Στα προξενικά έγγραφα των συμμάχων των Τούρκων αναφέρονται ως περιοχές διωγμών η Ανατολική Θράκη, η παραλία της Ιωνίας και φυσικά ο Πόντος. Έτσι θα πραγματοποιηθεί η πρώτη φάση της Γενοκτονίας.

                     Στη «Μαύρη Βίβλο» που εξέδωσε το 1919 το Οικουμενικό Πατριαρχείο αναφέρονται οι αιτίες και η μορφή των αρχικών διώξεων:

          «…οι Νεότουρκοι γνωρίζοντες ότι οι εν Τουρκία Έλληνες αποτελούσι την μάλλον προηγμένην και εκπολιτιστικήν εθνότητα, προς ήν δυσκόλως ηδύναντο να συναγωνισθώσι και φοβούμενοι επομένως την μεγάλην αυτής επιρροήν και επίδρασιν, ήρξαντο και αυτοί ευθύς εξ αρχής στρεφόμενοι εναντίον αυτής. Εδημιουργήθη εν πρώτοις καθ’ όλην την αυτοκρατορίαν ατμόσφαιρα μίσους και περιφρονήσεως προς το ελληνικόν στοιχείον, συνέπεια του οποίου υπήρξεν η παραβίασις του εκπαιδευτικού και δη εκκλησιαστικού καθεστώτος του Οικουμ. Πατριαρχείου, η καταστρατήγησις και η αυθαίρετος ερμηνεία και grandfatherεφαρμογή περί βουλευτικών εκλογών νόμου, η επιβολή καταναγκαστικών φόρων και εισφορών, ο αφοπλισμός των Ελλήνων και ο εξοπλισμός των Τούρκων, ο καταρτισμός τουρκικών συμμοριών, ο θρησκευτικός προσηλυτισμός προς παραπλάνησιν και εξισλάμισιν των απλουστέρων, η αμείλικτος εφαρμογή εμπορικού αποκλεισμού και η επίσημος διακήρυξις σεισαχθείας, δηλ. η απαγόρευσις όπως οι τούρκοι πληρώνωσιν οιανδήποτε προς τους χριστιανούς οφειλή αυτών. Ο επισυμβάς βαλκανικός πόλεμος παρέσχεν εις τους Νεοτούρκους και καθόλου εις το τουρκικόν έθνος την επιζητούμενην ευκαιρίαν όπως επεκτείνωσιν τον κατά των Ελλήνων διωγμών… Το κακόν εκορυφώθη κατά τον παγκόσμιον πόλεμον, ότε πλείσται ελληνικαί επαρχίαι της αυτοκρατορίας εκλονίσθησαν εκ θεμελίων ή και εντελώς κατεστράφησαν. Είνε ανεκδιήγητα τα δεινοπαθήματα, τα οποία υπέστησαν οι εκδιωχθέντες εκ των εστιών αυτών Έλληνες. Διεσκορπίζοντο οι δυστυχείς ούτοι εις χωρίας καθαρώς τουρκικά, ημποδίζετο εις αυτούς η εκ μέρους των Πατριαρχείων διανομή βοηθημάτων, εστερούντο εκκλησιών και ιερέων και πάσης από της θρησκείας απορρεούσης παραμυθίας και εξηναγκάζοντο δια τοιούτων και άλλων μέσων εις εξισλάμισιν….» 

Η ήττα της Τουρκίας και των συμμάχων της στα τέλη του 1918, δημιούργησε ελπίδες στους υπόδουλους λαούς για τη χειραφέτησή 0c98_1__τους. Η Συνθήκη των Σεβρών ρύθμιζε σε ικανοποιητικό βαθμό τις εθνικές διαφορές. Οι Έλληνες έθεσαν υπό τον έλεγχό τους ένα ποσοστό του εδάφους της Ανατολής, το οποίο ήταν μικρότερο από το πραγματικό τους ποσοστό επί του πληθυσμού. Παρόμοια απέκτησαν εθνική στέγη οι Αρμένιοι και οι Κούρδοι. Οι Τούρκοι παρέμεναν, έτσι και αλλιώς, οι κύριοι του μεγαλύτερου μέρους του εδάφους της Ανατολίας.

          Η εμφάνιση όμως του επιθετικού εθνικιστικού κεμαλικού κινήματος απέτρεψε τη ρύθμιση αυτή. Εν τέλει, η κυρίαρχη στρατοκρατική τάξη των Νεοτούρκων -των Τούρκων εθνικιστών δηλαδή- κατάφερε στην κεμαλική εκδοχή της να νικήσει τον ελληνικό στρατό και το τοπικό ελληνικό αντάρτικο κίνημα, να ολοκληρώσει τη γενοκτονία του ντόπιου ελληνικού πληθυσμού που είχε προαναγγείλει από το 1911, να ελέγξει το μεγαλύτερο μέρος της Αυτοκρατορίας, να εδραιώσει την εθνικιστική παντουρκιστική ιδεολογία εις βάρος του Ισλάμ και να επιχειρήσει τελικά τη βίαιη μετατροπή των Μουσουλμάνων πιστών, σε εθνικά Τούρκους υπήκοους.

Η δεύτερη φάση της Γενοκτονίας συνδέεται με τον ελληνοτουρκικό πόλεμο με εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς από τον άμαχο πληθυσμό. Ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1919-1922 είναι η τελεία στο μεγάλο δράμα που οργανώθηκε και ξεκίνησε πολύ νωρίτερα.

Ο τουρκικός εθνικισμός με φορέα τη στρατιωτική γραφειοκρατία, χρησιμοποιώντας το αίσθημα υπεροχής των  μουσουλμανικών πληθυσμών εξάλειψε πλήρως τις χριστιανικές ομάδες. Στη συνέχεια, επιχείρησε με βίαιο τρόπο την πλήρη τουρκοποίηση του χώρου αλλά και των πολυεθνοτικής προέλευσης μουσουλμάνων υπηκόων του. Παράλληλα, η εξαφάνιση των ελληνικών πληθυσμών της λεγόμενης Ανατολής, συνδυάστηκε με την απόλυτη κυριαρχία του σύγχρονου έθνους-κράτους επί του ελληνισμού. Το ελληνικό κράτος μεγεθύνθηκε τη στιγμή της σμίκρυνσης του ελληνικού κόσμου. Το μοντέλο του ελληνισμού, όπως διαμορφώθηκε στο βαλκανικό Νότο κυριάρχησε πλήρως και επιβλήθηκε παντού. 

          Η νίκη του τουρκικού εθνικισμού στην Ανατολή βοηθήθηκε, όσο και αν αυτό φαντάζει παράδοξο, από την ελληνική διαχείριση του πολέμου και από το Διχασμό. Σήμερα κατανοούμε ότι οι εσωτερικές ελληνικές αντιθέσεις ήταν τέτοιες, ώστε να υπονομεύσουν αυτές μόνες τους το εγχείρημα της απελευθέρωσης των Ελλήνων της Ανατολής. Η απουσία συναντίληψης και η μέχρι το τέλος σύγκρουση βενιζελικών και μοναρχικών, καθώς και η αντιπαράθεση μικρασιατών και παλαιοελλαδιτών, θα οδηγήσει στην εσωτερική κατάρρευση, προς όφελος φυσικά του τουρκικού εθνικισμού.

          Θλιβερό στοιχείο αυτής της εσωτερικής μας ρήξης ήταν η εγκατάλειψη του ελληνικού πληθυσμού της Ιωνίας, μετά την 8κατάρρευση του Μετώπου.  Όταν η κυβέρνηση Γούναρη απαγόρευε την εκκένωση της Ιωνίας από τον ελληνικό πληθυσμό. Με μια έννοια, η σφαγή και η πυρπόληση της Σμύρνης από το νικητή, τον Μουσταφά Κεμάλ -τον οποίο οι Τούρκοι ευγνωμονούντες θα τον αποκαλέσουν γεννήτορά τους, δηλαδή Ατατούρκ- έγινε γιατί ο χριστιανικός της πληθυσμός (ελληνικός και αρμενικός) παραδόθηκε συνειδητά στους νικητές «για να μη δημιουργηθεί προσφυγικό πρόβλημα στην Ελλάδα», όπως κυνικά διέτασσε ο Έλληνας πρωθυπουργός και πρόθυμα εκτελούσε ο Αρμοστής μας στη Σμύρνη Αριστείδης Στεργιάδης.

          Αυτή ακριβώς θα είναι η βάση  της μετέπειτα πολιτικής στην ηττημένη Ελλάδα. Οι πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής θα αντιμετωπίζονται  για δεκαετίες με αρνητικό τρόπο, ενώ αντιθέτως, ο Μουσταφά Κεμάλ πασά θα είναι ο αγαπημένος συνομιλητής των ελληνικών κυβερνήσεων. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος θα τον προτείνει για Νόμπελ Ειρήνης το 1931 και ο δικτάτορας Ιωάννης Μεταξάς θα προσφέρει το 1938 το υποτιθέμενο σπίτι που γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στο τουρκικό κράτος και θα μετονομάσει την Οδό Αποστολου Παύλου σε Οδό Κεμάλ Ατατούρκ. Μόνο το 1955, μετά το πογκρόμ κατά της ελληνικής μειονότητας στην Πόλη, η Οδός αυτή θα ξαναπάρει το αρχικό της όνομα.

          Οι πρόσφυγες του ΄22 θα ζουν για δεκαετίες το ενδοεθνικό διαχωρισμό και τη υποτίμηση. ΄Ηδη το 20% απ’ αυτούς είχε πεθάνει από τις κακουχίες τα πρώτα χρόνια μετά την εγκατάσταση στην Ελλάδα. Μόνο από τη δεκαετία του ’40 θα αρχίζουν να ξεπερνιούνται τα αρνητικά στερεότυπα, όταν την αντίθεση προσφύγων-γηγενών να υπερκαλύψουν οι νέες, πολιτικές αυτή τη φορά, αντιθέσεις και αντίστοιχοι διαχωρισμοί.

          Στο πλαίσιο αυτό, του μετά το ’22 ενδοεθνικού μας  Διχασμού, έγιναν λίγα πράγματα από την πλευρά του κράτους, του πανεπιστημίου, των επιστημονικών φορέων για τη συγκέντρωση του μεγάλου και σημαντικού ελληνικού πολιτισμού, αλλά και την καταγραφή της mosxonisimotheranddaughterιστορικής εμπειρίας των Ελλήνων της Ανατολικής Θράκης, της Ιωνίας, της Βιθυνίας, της Καππαδοκίας, του Πόντου. Ενός πολιτισμού που μετά το 1922 ζούσε μόνο μέσα από τις μνήμες και τις αφηγήσεις των ξεριζωμένων. Όπως γράφει η Μαριάνθη Καπλάνογλου στο βιβλίο της με τίτλο «Παραμύθι και αφήγηση στην Ελλάδα: Μια παλιά τέχνη σε μια νέα εποχή», «Η συλλογική μνήμη για οποιαδήποτε ομάδα που έχει ζήσει την προσφυγιά έχει μεγάλη σημασία στην προσπάθεια επαναπροσδιορισμού στο παρόν. Στις περισσότερες περιπτώσεις οι Μικρασιάτες πρόσφυγες δεν πήραν τίποτα από τα υπάχοντά τους εκτός από τη μνήμη τους…..  Η πολιτισμική ταυτότητα του ΄΄Μικρασιάτη΄΄ συνοδεύει μάλιστα όχι μόνο την πρώτη γενιά προσφύγων που έζησε τον ξεριζωμό, αλλά φτάνει μέχρι και την Τρίτη και τέταρτη γενιά.»

Γι’ όλους αυτούς τους λόγους, προσπάθειες σαν αυτή της Νίτσας Παραρά- Ευτυχίδου και του εκδοτικού οίκου «Εν πλω», ξεπερνούν κατά πολύ τις απλές προσπάθειες καταγραφής και έκδοσης.

Δρ. Βλάσης Αγτζίδης

Ιστορικός, επιστημονικός σύμβουλος Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού

  1922

No comments yet

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: