In memoriam Γιώργου ΦΑΡΣΑΚΙΔΗ

Πριν από λίγες μέρες έφυγε και ο Γιώργος Φαρσακίδης χαράκτης, ζωγράφος και λογοτέχνης, μαχητής της Εθνικής ΕΑΜικής Αντίστασης.

Μου θύμιζε πάντα τον πατέρα μου. Είχε γεννηθεί την ίδια χρονιά, είχε την ίδια εθνικοτοπική καταγωγή και είχε την ίδια -πάνω κάτω- πορεία στα δύσκολα χρόνια της κατοχής.

Γεννήθηκε το 1926 στην Οδησσό.  Ο πατέρας του κατέφυγε εκεί από τον Πόντο την εποχή των μεγάλων εθνικών διωγμών -που νομικά τις αποκαλούμε Γενοκτονία.  Έζησε ως το 1934 στην ΕΣΣΔ.  Ο πατέρας του τιμήθηκε ως «πρωτοπόρος της σοσιαλιστικής εργασίας». Με τον ερχομό τους στην Ελλάδα εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη. Εκεί ο μικρός Γιώργος έζησε την εργατική εξέγερση του  Μάη του ’36, τον πόλεμο του ’40 και τη γερμανική Κατοχή.

Πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση. Ήταν ανταρτοΕΠΟΝίτης. Σε μάχη με τους Γερμανούς και τους Βούλγαρους, έμεινε ανάπηρος στα δύο του χέρια.  Την επόμενη περίοδο μετά την Απελευθέρωση βίωσε τη σκληρή τρομοκρατία που εξαπόλυσαν οι ακροδεξιές οργανώσεις υπό τη σκέπη του κράτους. Συνολικά εξορίστηκε 17 χρόνια σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και άλλους τόπους κράτησης (Αη Στράτης- Γυάρος- Μακρόνησος).

Προσωπικά τον είχα γνωρίσει περί το 1995 στη Θεσσαλονίκη. Ο ίδιος επεδίωξε να με βρεί με αφορμή την έκδοση του βιβλίου μου «Ποντιακός ελληνισμός. Από τη γενοκτονία και το σταλινισμό στην περεστρόικα«, όπου είχα χρησιμοποιήσει στοιχεία από την πολύ σημαντική του αυτοβιογραφία με τίτλο «Η πρώτη πατρίδα» (1984, βραβείο Μενέλαου Λουντέμη της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών)..

Μέσα από το βιβλίο-μαρτυρία πρόβαλε όλη η εποχή που έζησε και όλος ο απόηχος της ιστορίας των Ελλήνων της Οδησσού την εποχή των μεγάλων Επαναστάσεων. Από τον Φαρσακίδη έμαθα -και το χρησιμοποίησα στη μελέτη μου- ότι οι Έλληνες εργάτες πήραν το μέρος των  μπολσεβίκων δημιουργώντας την Ελληνική κομμουνιστική Ομάδα Οδησσού με επικεφαλής τον Καρσλή πρόσφυγα Παναγιώτη Τομπουλίδη.  

Στη συνάντηση  μου είπε τα εξής χαρακτηριστικά: Πόσο θα ήθελα να το είχα διαβάσει κάποια χρόνια πριν

Ήταν προφανές ότι ο Φαρσακίδης είχε μια πλήρη εικόνα για την τραγωδία του σταλινισμού. Γνώριζε και ο ίδιος τη σφαγή των ηγετών της ελληνικής παροικίας Οδησσού το 1937-38 την περίοδο των σταλινικών διώξεων. Δεν είχε καμιά αυταπάτη για την ιστορία και τις μαύρες σελίδες της Αριστεράς. Το είχε πει και ο ίδιος σε μια συνέντευξή του: «Είναι μια ζωή που δεν θα ‘θελα ν’ αλλάξω. Όπως δεν άλλαξα και την πίστη μου κι ας απομυθοποιήθηκαν κάποια πράγματα. Το ιδανικό παρέμενε το ίδιο. …… Για μένα, οι ιδέες του σοσιαλισμού συνοψίζονται στη φράση: «να ανθρωπέψει ο άνθρωπος».

 

Από το βιβλίο «Ποντιακός Ελληνισμός. Από τη Γενοκτονία και το Σταλινισμό στην Περεστρόικα« Θεσσαλονίκη, 1990 https://www.ebooks4greeks.gr/pontiakos-ellhnismos

Από το βιβλίο «Ποντιακός Ελληνισμός. Από τη Γενοκτονία και το Σταλινισμό στην Περεστρόικα« Θεσσαλονίκη, 1990 https://www.ebooks4greeks.gr/pontiakos-ellhnismos

 

Ο Γιώργος Φαρσακίδης παρέμεινε όμως στο ΚΚΕ. Eκτιμώ ότι παρέμεινε ως ένα συναισθηματικό αποκούμπι, όπως έκαναν κάποιοι παλιοί αγωνιστές, που έδωσαν τα πάντα στον αγώνα για ένα καλύτερο κόσμο πιστεύοντας τότε ότι το κόμμα αυτό εξέφραζε τους πόθους αυτούς…. Ήταν ένας άνθρωπος με το Α κεφαλαίο.  Συνολικά έγραψε 28 βιβλία. Το πρόσφατο που κλείνει τον αυτοβιογραφικό του κύκλο έχει ως τίτλο «Η καινούργια πατρίδα» (κυκλοφόρησε τον περασμένο Φεβρουάριο, από τις Εκδόσεις «Σύγχρονη εποχή»). Η πολιτιστική και εθνική του προσφορά, εκτός  από το θαυμάσιο εικαστικό έργο του χαρακτηρίστηκε από τη σημαντική δωρεά στον ελληνικό λαό του σπιτιού στην Οδησσό που ήταν η έδρα της Φιλικής Εταιρείας.  Όπως γράφει στο βιβλίο «Η πρώτη πατρίδα»:  «Στην οδό Κράσνι Περεούλοκ 18 -πάροδος Γκρέτσκαγια, όπου στήθηκε το επιτελείο που προετοίμασε την επανάσταση του Εικοσιένα. Στην είσοδο εντοιχισμένη μια πέτρινη πλάκα. Ενταύθα συνεδρίαζε η Φιλική Εταιρεία. Το σπιτάκι που μείναμε τις τελευταίες βδομάδες προτού κινήσουμε για την Ελλάδα, ιδιοκτησία – μεσιακή- του πατέρα μου..
 Τους τίτλους ιδιοκτησίας του μικρού σπιτιού στην οδό Κράσνι Περεούλοκ 18- πάροδος Γκρέτσκαγια, καθώς και τα έπειπλα που περιείχε και αντιστοιχούν σε ένα τυπικό αστικό σπίτι της ελληνικής παροικίας της Οδησσού στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, ο Γιώργος Φαρσακίδης τους παραχώρησε προ ετών στο Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού (ΙΕΠ). 
————————–

Παρακάτω θα δείτε κάποια από τα χαρακτικά του που περιγράφουν με τον δικό του εικαστικό τρόπο τις συνθήκες στο ελληνικό Γκουλάγκ, στο κολαστήριο της Μακρονήσου και στη συνέχεια  ένα κείμενο του γιατρού Λάμπρου Βαζαίου, με μια καταγωγή από την Οδησσό,  ο οποίος γνώρισε τον Φαρσακίδη στη Γυάρο, όπου τον είχε εκτοπίσει η χούντα του 1967. Ο Βαζαίος υπηρετούσε τότε στη Γυάρο ως στρατιωτικός γιατρός. Το κείμενό του ο Βαζαίος το προλογίζει ως εξής: «Ο θάνατος, αν και προαναγγελθείς, του Γιώργου Φαρσακίδη έκλεισε ένα κεφάλαιο μιας ιδιαίτερης ιστορίας ζωής. Το κείμενο αυτό είναι, ο αποχαιρετισμός μου σ΄έναν άνθρωπο που εκτίμησα» 

 

με ο πενάκι του ο Φαρσακίδης έδωσε εικόνες από το ελληνικό Γκουλάγκ, το εμφυλιακό κολαστήριο της Μακρονήσου

 

 

 

Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΑΡΣΑΚΙΔΗΣ  ΑΠΟ  ΤΗΝ  ΟΔΗΣΣΟ

 ΛΑΜΠΡΟΣ ΒΑΖΑΙΟΣ

Στις 23 Ιουλίου 2020 μάθαμε πως ο Γιώργος Φαρσακίδης άφησε οριστικά τον κόσμο, τον κόσμο μας! Από καιρό η φθορά του χρόνου ήταν  μοναδική του συντροφιά, ήταν το τελευταίο μέρος του ταξιδιού που κράτησε 96 ολόκληρα χρόνια! Οι εφημερίδες έγραψαν για τον «εικαστικό» της Αντίστασης, για τον διανοούμενο Αγωνιστή της Αριστεράς! Έγραψαν και είπαν καλά λόγια για τον ευγενικό καλλιτέχνη, για τον αυτοδίδακτο χαράκτη, ζωγράφο και συγγραφέα τον συνεπή ιδεολόγο, που άφησε  θετικό ίχνος στο πέρασμα του από την ζωή.

Συναντηθήκαμε το 1967 στην Γυάρο. Νέος στρατιωτικός γιατρός εγώ,  βρέθηκα προϊστάμενος της Υγειονομικής Υπηρεσίας του στρατοπέδου των κρατουμένων της Δικτατορίας των Απριλιανών, κρατούμενος εκείνος! Γνωριστήκαμε τις πρώτες μέρες, στην καταγραφή και αξιολόγηση των προβλημάτων υγείας των κρατουμένων. Ο Φαρσακίδης είχε σοβαρό πρόβλημα αναπηρίας και στα δύο χέρια με μετατραυματικές ουλώδεις ρικνώσεις και παραμορφώσεις στους καρπούς και τις παλάμες.

Αρκετά χρόνια μετά κουβεντιάζοντας ανακαλύψαμε πως από την πρώτη στιγμή γεννήθηκε και στους δύο η υποψία, που αργότερα έγινε βεβαιότητα, πως κάποια σχέση μας έδενε, πως είμαστε γνωστοί. Αντικειμενικά και είναι αλήθεια πολύ διακριτικά, ανταλλάσσοντας τυπικές κουβέντες διαπιστώσαμε πως δεν είχαμε με κανένα τρόπο συναντηθεί προηγούμενα. Έμεινε όμως κάτι επίμονο, ιδιαίτερα όμως αόριστο σε εκκρεμότητα! Κάποια σχέση υπήρξε κάποτε. σε κάποιο χώρο, σε κάποιο τόπο, είχαμε συναντηθεί, ή καλλίτερα οι «ιστορίες» μας είχαν κάποιες κοινές καταγραφές! Αυτού του είδους τα καπρίτσια των πιθανοτήτων μπορεί να μας βασανίσουν για καιρό, μέχρι να βρεθεί, τυχαία συνήθως, το «κλειδί» της λύσης.

 Έτσι έγινε και στην περίπτωση μας. Αφήσαμε εκκρεμείς τις εκκρεμότητες και ασχοληθήκαμε τότε με τα πρακτικά θέματα που επίμονα ζητούσαν λύση. Καταγράφηκε το ιατρικό μέρος των προβλημάτων του και σε μία από τις πρώτες επισκέψεις στο ιατρείο με πολλή διακριτικότητα και ιδιαίτερα ευγενικό τρόπο μου ζήτησε μερικά κομμάτια κόντρα πλακέ από τα υλικά συσκευασίας που βρισκόντουσαν στον χώρο που οι βοηθοί μου αποσυσκεύαζαν και τακτοποιούσαν τα υλικά του Νοσηλευτηρίου. Δεν υπήρχε φυσικά αντίρρηση, προέκυψε όμως η περιέργεια μου για το τι τα ήθελε. Μου αποκάλυψαν τότε κάποιοι συγκρατούμενοι του την καλλιτεχνική του ιδιότητα. Ήταν χαράκτης, ειδικευμένος στην πυρογραφία σε ξύλο, έχοντας ξεπεράσει με απίστευτη προσπάθεια τις κινητικές του δυσκολίες. Ήταν συγκλονιστικό, ήταν μοναδικό το γεγονός της τιθάσευσης και το ξεπέρασμα σε τέτοιο βαθμό των κινητικών του προβλημάτων. Μόνο η ισχυρή του θέληση δεν πρέπει να αρκούσε, κάτι μεγαλύτερο, κάτι βαθύτερο τον ώθησε να ακολουθήσει αυτήν την πολύπλοκη διαδικασία. Χρησιμοποιώντας πολύ απλά μέσα (δεν είχε φυσικά στην εξορία την «πολυτέλεια» των ηλεκτρικών πυρογράφων) έφτιαχνε λεπτουργήματα.

Στον τοίχο του καθιστικού στο σπίτι μου βλέπω κάθε πρωϊ την εικόνα της Γυάρου, του όρμου με τις σκηνές, όπως φαινόταν από το παράθυρο του ιατρείου και στο βάθος το κτίριο των φυλακών. Οι λεπτομέρειες, οι φωτοσκιάσεις, το παιχνίδι με το βάθος χάραξης στο κόντρα πλακέ, κάνουν την αναπαράσταση ιδιαίτερη.  Στην πόρτα του γραφείου μου υπάρχει πάντα η ταμπέλα με το όνομα και την ιδιότητα μου, περίτεχνα σκαλισμένα με τα πρωτόγονα κοπίδια και τα καμινέτα του Φαρσακίδη, στην Γυάρο του 1967! Ήταν τότε που τα συμφέροντα της βαθιάς εξουσίας, έβαλαν τους απερίγραπτους Απριλιανούς να καταργήσουν την νομιμότητα, την Δημοκρατία και την λογική!

Είχα την ευκαιρία να κουβεντιάσω με τον καλλιτέχνη, τότε στην Γυάρο και αργότερα στην Λέρο. Ήταν συγκλονιστικές οι περιγραφές των μαχών με τους Βούλγαρους αμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών. Χωρίς καμιά επιφύλαξη, παίζοντας το παιχνίδι της ύαινας οι εγκληματίες που ρημάξανε  την Μακεδονία, χωρίς καμία καθυστέρηση αντικατέστησαν στην σβάστικα με το σφυροδρέπανο! Άρχισαν αμέσως να προβάλλουν συντροφικές απαιτήσεις στον ΕΛΑΣ σαν να μην είχε συμβεί τίποτε! Τα ίδια πρόσωπα, στους ίδιους χώρους, από τους ίδιους ανθρώπους, που είχαν μαρτυρήσει στα νύχια τους επί τρία χρόνια, ζήτησαν την διεθνιστική προλεταριακή αλληλεγγύη τους! Έχοντας την αβάντα του Ρώσσου, του Σοβιετικού στρατάρχη Τολμπούχιν, που γυρόφερνε τα σύνορα μας περιμένοντας οδηγίες από την Μόσχα, αποθρασύνθηκαν! Αυτό όμως ήταν πολύ βαρύ,  πήγαινε πολύ μακριά για τις μπαρουτοκαπνισμένες μονάδες του ΕΛΑΣ. Από το Κιλκίς, που είχε φτάσει η εξουσία της Βουλγάρικης Χωροφυλακής, μέχρι την Κούλα, πολεμώντας σκληρά τους δήθεν «συντρόφους» στην Χαλκιδική, στις Σέρρες και στην μαρτυρική Δράμα, ο ΕΛΑΣ έγραψε ιστορία διώχνοντας τους Βούλγαρους. Στην Χαλκιδική τραυματίστηκε ο φίλος μας και στα δύο χέρια, στην μάχη έξω από την Αρναία, αν καλά θυμάμαι. Η Αρναία έπαψε να λέγεται Λαρίγκοβα και ο Γιώργος Φαρσακίδης πήρε τον δρόμο που χαράκτηκε για τους νικητές αυτούς, που νικήθηκαν από τα σκιάχτρα του εμφύλιου! Διώξεις, φυλακίσεις, εξορίες και ότι άλλο περιλάμβανε το πρόγραμμα της «εθνικοφροσύνης», για τους μαχητές της Αντίστασης.

Στα δεκαεπτά χρόνια αυτής της πορείας ο Γιώργος Φαρσακίδης, μορφώθηκε από καλούς συγκρατούμενους δασκάλους και μαθήτευσε κοντά σε λαμπρούς καλλιτέχνες. Η Βάσω Κατράκη τον έσπρωξε στην χαρακτική και αυτός προχώρησε στην πυρογραφία. Τα κινητικά προβλήματα τα ξεπέρασε και όταν γνωριστήκαμε ήταν ήδη ώριμος τεχνίτης με αξιοπρόσεκτη μόρφωση και καλή σχέση με την συγγραφή. Μου διηγήθηκε την παιδική του ηλικία στην Οδησσό και τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασης της οικογένειας στην Μακεδονία. Τότε δεν είχα αποδελτιώσει ακόμη την δική μου σχέση με την Μαυροθαλασσίτικη μεγαλούπολη, ήμουν στο στάδιο της θολής, της απόμακρης σύνδεσης μνήμης.

Περνώντας τα χρόνια, αφού ο τόπος απαλλάχτηκε, όπως απαλλάχτηκε από την Δικτατορία, συνεχίζοντας όλοι την ζωή και τις πορείες μας, συναντηθήκαμε τυχαία σε κάποιες καλλιτεχνικές κυρίως εκδηλώσεις. Ήταν και για τους δύο ευχάριστη η κουβέντα, όλο κάτι καινούργιο παρουσίαζε ο Φαρσακίδης και το ενδιαφέρον με την φιλική διάθεση είχαν κάνει καλό μείγμα σχέσης έστω και σποραδικά ευκαιριακής. Το 1994 μετά το ταξίδι στην Οδησσό, τον αναζήτησα. Στα πραγματικά γεγονότα, στις αναζητήσεις που πιεστικά μου ζητούσαν να προχωρήσουν, ο φίλος μας πρόθυμα επιστράτευσε τις μνήμες του και με βοήθησε να συμπληρώσω κάποιες ψηφίδες του δύσκολου παζλ.

 Όταν διαπιστώσαμε ότι χωρίς να το ξέρω είχα επισκεφθεί το πατρικό του Φαρσακίδη, τότε αυτόματα γυρίσαμε στην πρώτη συνάντηση μας το 1967. Ήταν τότε που και οι δύο είχαμε την αίσθηση ότι κάποια σχέση είχαμε, πως κάτι μας συνέδεε. Το οίκημα της οδού Κράσνι που τώρα στέγαζε το Ίδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού, το ιστορικό σπίτι της Φιλικής Εταιρείας, ήταν το σπίτι που γεννήθηκε και μεγάλωσε ο Γιώργος Φαρσακίδης! Στο ισόγειο έλεγε πως είχε ο πατέρας του τσαγκαράδικο. Ήταν το διώροφο στον μικρό παράλληλο της Πλατείας Ελλήνων και η διαμπερής δίοδος-είσοδος του έβλεπε στην πλατεία απέναντι, στο Κρούγλεϊ Ντομ το Στρογγυλό σπίτι, το σπίτι της οικογένειας Βαζαίου!  Η οικογένεια του φίλου μας πρέπει να κατοικούσε εκεί πριν το 1924, που αυτός γεννήθηκε και είναι πιθανό να γνωριζόταν με την οικογένεια Βαζαίου, του Κρούγλεϊ-Ντομ. Είναι μάλλον προφανές ότι το 1920 που η δική μου οικογένεια έφυγε από την Οδησσό κυνηγημένη από τους Μπολσεβίκους η οικογένεια Φαρσακίδη κατοικούσε στο σπίτι της οδού Κράσνι! Δεν υπήρχε όμως κανείς πλέον που να δώσει πληροφορίες για την ζωή και τις σχέσεις των ανθρώπων τότε! Υποθέσεις κάναμε, ιστορίες και σενάρια ζωής συζητήσαμε, την σχέση μας πάντως την αποκαταστήσαμε μέσα από τις συμπτώσεις της ζωής.

Από τότε πέρασαν αρκετά χρόνια. Με τον Φαρσακίδη χαθήκαμε και το 2014 που τελείωσε, τόσο αργοπορημένα, το βιβλίο μου για την Οδησσό τον αναζήτησα. Οι λεηλασίες του χρόνου μου και άλλες απρόοπτες καταστάσεις εμπόδισαν να συναντηθούμε, δεδομένου πως τα τελευταία χρόνια είχε εγκατασταθεί στην Θεσσαλονίκη και η υγεία του χειροτέρευε σταδιακά με την βοήθεια της ηλικίας. Η τηλεφωνική  επικοινωνία δεν μου επέτρεψε να καταλάβω αν είχε αντίληψη για το  ποιος ήμουν και για ποιο πράγμα μιλούσαμε. Δεν θέλησα να προσπαθήσω πάλι, προτίμησα να μείνω με την εικόνα του Φαρσακίδη που είχα γνωρίσει και που είχαμε μιλήσει για όσα μας συνδέανε στην τελευταία μας συνάντηση πριν κάποια χρόνια, τότε που μου αφιέρωσε το θαυμάσιο λεύκωμα του για την επέτειο του Πολυτεχνείου.

Τώρα τον Ιούλιο του 2020 η σιωπηλή, όπως είπαν οι άνθρωποι του, αποχώρηση από την ζωή έκλεισε το κεφάλαιο του βίου και της πορείας ενός ξεχωριστού διανοούμενου, ενός σπουδαίου καλλιτέχνη. Για μένα ήταν ο αθόρυβος επίλογος μιας ακόμη ιδιαίτερης συνάντησης  ζωής, φτιαγμένης με τις συνταγές των συμπτώσεων και των νόμων των πιθανοτήτων! 

 

 

No comments yet

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: