Ποιός θυμάται τους δικούς μας πρόσφυγες στα λοιμοκαθαρτήρια της «μητέρας-πατρίδας»;

ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΕΛΕΤΗ ΜΝΗΜΗΣ στην Καλαμαριά (19-6-2020)


Του Βλάση Αγτζίδη, ιστορικού

Μια από τις πιο σημαντικές πρωτοβουλίες τα τελευταία χρόνια για την καταξίωση της προσφυγικής  μνήμης, είναι αυτή που πήραν το Μάϊο του  2019, ο Μανόλης Λαμτζίδης, ο Φόρης Πεταλίδης,  ο Θανάσης Στυλίδης, ο Κώστας Πασαλίδης, συγκροτώντας την  ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑΣ για την ανάδειξη των «απολυμαντηρίων» της Αρετσούς στην Καλαμαριά σε τόπο Ιστορικής Μνήμης και την  ανέγερση Μνημείου μέσα σε αυτόν. Στην πρόσκληση για την εκδήλωση (19-6-2020)  αναγράφεται ότι αυτή είναι αφιερωμένη στους: ¨...22.000 πρόσφυγες Πόντιους, Καυκάσιους, Μικρασιάτες και Ανατολικοθρακιώτες  που έχασαν μεταξύ 1916-1924 τη ζωή τους στα «Απολυμαντήρια» της Καλαμαριάς και τους υπόλοιπους 355.000 που «φιλοξενήθηκαν» εκεί μέσα σε άθλιες συνθήκες μέχρι να διασπαρούν σε όλη την Ελληνική Επικράτεια και ειδικότερα στη Βόρεια Ελλάδα. »

Η εκδήλωση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί το ζήτημα της υποδοχής στην Ελλάδα των ομογενών προσφύγων από τον Εύξεινο Πόντο και τη Μικρά Ασία αποτελεί ακόμα και σήμερα μια Λευκή,  άγραφη Σελίδα….

Μετά τον Α΄ διωγμό που εξαπέλυσαν οι Νεότουρκοι κατά των ελληνικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας την περίοδο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918), άρχισαν να καταφθάνουν μαζικά κύματα πρoσφύγων. Η μετακίνησή τους θα σημειωθεί σε τέσσερεις φάσεις:

-Κατά την πρώτη περίοδο της γενοκτονίας (1916-1918),

-Μετά την εκκένωση του Καρς και Αρνταχάν (ρωσικός Καύκασος) λόγω της Συνθήκης του Μπρέστ Λιτόφσκ και τη δημιουργία ενός μεγάλου ελληνικού προσφυγικού ζητήματος στη Νότια Ρωσία από τις περιοχές που παραχωρήθηκαν στους Νεότουρκους,

-Μετά την αποχώρηση του ελληνικού εκστρατευτικού σώματος από τη Νότια Ουκρανία και την Κριμαία τον Απρίλιο του 1919,

-Με την κορύφωση της Μικρασιατικής Τραγωδίας από το Σεπτέμβριο του 1922

Αρετσού-Καλαμαριά-Λοιμοκαθαρτήριο


Οι πρώτοι  θα είναι οι Έλληνες πρόσφυγες από το Καρς του Καυκάσου.  Χιλιάδες απ’ αυτούς θα έρθουν στην Ελλάδα την περίοδο 1919-1920. Eιδικά μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου του 1920 και την άνοδο των μοναρχικών στην εξουσία, η κατάσταση θα γίνει πολύ άσχημη.

Στο φύλλο της 15ης Δεκεμβρίου του 1920 της «Εφημερίδας  των Βαλκανίων» διαβάζουμε: «Οι δυστυχείς Καυκάσιοι λιμοκτονούν και πάλιν, παρά τας διαφόρους διαβεβαιώσεις, ότι ελήφθη πάσα φροντίς να μη μένωσι νηστικοί, ότι θα γίνουν πρατήρια, ότι τέλος δεν θ’ αποθάνουν από την πείναν και το κρύο… Μετά φρίκης μανθάνομεν ότι αποθνήσκουν 44 καθ’ εκάστην…. Εμάθομεν ακόμη ότι τα δήθεν Νοσοκομεία των προσφύγων είναι σε αθλία κατάστασιν, υπάρχουν μόνον δύο ιατροί, οι οποίοι μόλις προφταίνουν να πιστοποιούν τους θανάτους, Δεν θέλομεν να είπωμεν περισσότερα, νομίζομεν όμως ότι αν τους παραδίδομεν εις τον Μουσταφά Κεμάλ, θα τους μεταχειρίζετο ίσως καλύτερον»

15-12-1920 Εfhmeris ton Valkanion 4a...

«Εφημερίς των Βαλκανίων», 15 Δεκεμβρίου 1920, σελ. 1

Με την έναρξη της Ανταλλαγής των Πληθυσμών, ως απόρροια της συνθήκης της Λωζάννης, θα εκκενωθεί όλη η Μικρά Ασία  και η Ανατολική Θράκη. Στα  «Απολυμαντήρια» της Καλαμαριάς, στην παραλία της «Αρετσούς», της Μακρονήσου, του Αγίου Γεωργίου Σαλαμίνας, της νήσου Βίδος στην Κέρκυρα που ήταν γνωστό ως το «νησί του θανάτου» και αλλού, θα επαναληφθούν οι σκηνές του 1920. Χιλιάδες εξαθλιωμένοι πρόσφυγες θα χάσουν τη ζωή τους στον προθάλαμο της «μητέρας-πατρίδας».

Είναι συγκλονιστικά  τα όσα έγραψε ο πρόσφυγας Ευτύχιος Γιαρένης από την Οινόη του Πόντου, ο οποίος τελικά  θα εγκατασταθεί στη Θεσσαλονίκη και θα εκλεγεί βουλευτής με το ψηφοδέλτιο της ΕΔΑ από το 1958 έως το 1961.

Μικρό παιδί ήταν, όταν η οικογένειά του μαζί με χιλιάδες άλλους συμπατριώτες του βρέθηκε στο λοιμοκαθαρτήριο της Μακρονήσου.  Ο Γιαρένης έγραψε τα εξής το 1933, με τα οποία αναδεικνύεται το δικαίωμα των γόνων των προσφύγων να αγωνιστούν για την ανάδειξη εκείνης της θλιβερής πλευράς του προσφυγικού ζητήματος και να απαιτήσουν την έστω και καθυστερημένη δικαίωση:

«…Κράτα την αναπνοη σου, αγαπημένε μου αναγνώστη, κρατήσου καλά μην πέσεις, γιατί θα ακούσεις το φρικτό όνομα τού τόπου αυτού, τής γης αυτής, θα κρύψεις το πρόσωπό σου από ντροπή, διότι βρέθηκαν συνάνθρωποί σου να σκεφθούν να διαλέξουν τον τόπο αυτό γιά τα ξενιτεμένα τους αδέλφια, που τ’ όνειρό τους ήταν, αιώνες τώρα, πώς να έρθουν στη μάνα πατρίδα! «Φτούσου, άνθρωπε, και πάλι».

Χάθηκε τόσος τόπος, να βρεθεί μιά άκρη, μιά γωνιά σ’ ολόκληρη τη χώρα, που να έχει, αν όχι τίποτε άλλο, τουλάχιστον νερό! Να ξεδιψάσουν αυτοί, να βρέξουν και τα φλογισμένα απ’ τον πυρετό χείλη των αρρώστων! Κράτα την αναπνοή σου γιά να ακούσεις. Στηρίξου κάπου να μήν πέσεις! Μακρόνησος.

Έτσι λεγόταν ο τόπος, που πρωτόρθαμε στη μάνα γη. Μακρόνησος είναι το όνομα, που θυμίζει φρίκη και ντροπή. Γιατί μας φέρανε σ’ αυτό τον «τρισκατάρατο» τόπο; Ποιά εγκληματικά μυαλά το απεφάσισαν; Πουθενά, πουθενά δέν αναφέρεται, ότι εκεί πήγαν και πολλούς πρόσφυγες τής Μικράς Ασίας, τού Πόντου, γιά εξόντωση. Αυτό ας είναι μιά μαρτυρία γιά αυτούς, που θα γράψουν τη μελλοντική ιστορία. Ας μην κρύψει κανένας τη ντροπή εκείνη….»

 

Στρατόπεδο προσφύγων στο Μακρονήσι

Διαβάστε:

-Από τον Πόντο στο Μακρονήσι

https://kars1918.wordpress.com/2010/02/06/makronisos/


Επίσης για τους πρόσφυγες και το προσφυγικό ζήτημα, θα βρείτε αρκετά στοιχεία στην παρακάτω κατηγορία σχετικών δημοσιεύσεων:

https://kars1918.wordpress.com/category/%ce%bc%ce%bd%ce%b7%ce%bc%ce%b7-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%cf%84%cf%81%ce%b1%cf%85%ce%bc%ce%b1/

————————–

6 Σχόλια

  1. ΘΝΣ on

    Αγνωστες οσο και απιστευτες ιστοριες!!!
    Πολλα ευχαριστω για την -δυστυχως πολυ συντομη- αποκαλυψη αυτων των πτυχων της ιστοριας μας.
    Δεν ειναι δυσκολο να καταλαβει κανεις γιατι ολα αυτα εχουν μπει στο βαθυτερο αμπαρι του σαπιοκαραβου «Νεα Ελλας».
    Αραγε υπαρχουν καπου περισσοτερα στοιχεια???

    • ΘΝΣ on

      Αρχισα ηδη να ψαχνω τη παραπομπη «Από τον Πόντο στο Μακρονήσι».
      Ευχαριστω και παλι…

  2. Αλέξανδρος Τσαγκαρέλλης on

    Συγκλονιστικές ιστορικές αλήθειες που δυστυχώς λίγοι τις γνωρίζουν! Ερώτηση: Ο Νίκος Γρηγοριάδης, ο ποιητής, στον οποίο αναφέρεστε είναι εκείνος που έμενε στην Νέα Πεντέλη της Αττικής, κι έκανε παρέα με τον συγγραφέα Χρήστο Σαμουηλίδη και τον δημοσιογράφο Νίκο Μακρίδη;

    ________________________________

  3. Ανδρέας on

    «Οι θάλαμοι της Καλαμαριάς»
    Το ύψωμα αυτό της Καλαμαριάς ήταν απομονωμένο από τη Θεσσαλονίκη με αγκαθωτό συρματόπλεγμα. Άγριοι και αυστηροί στρατιώτες-σκοποί, τοποθετημένοι ανά εκατό μέτρα, φύλαγαν τους εγκλείστους «χολεριασμένους». […] Η φήμη των «χολεριασμένων» δεν άφηνε τους θεσσαλονικείς να ανέβουν τον μικρό ανήφορο, έστω από περιέργεια. Γι’ αυτούς θα πρέπει να ήμασταν ένας απαγορευμένος ζωολογικός κήπος με άγρια και επικίνδυνα ζώα. […]
    Η ζωή στον συρματοπλεγμένο τόπο ήταν μαρτυρική, βασανιστική και παρόλο που κράτησε μόνο επτά μήνες, μας στιγμάτισε για πάντα: το φαγητό ήταν άθλιο, φακές, φασόλια, σκουληκιασμένα μακαρόνια μαγειρεμένα με βρωμόλαδα. […]
    Στο εσωτερικό τους οι θάλαμοι ήταν χωρισμένοι «κατά οικογένεια». Κουβέρτες, κιλίμια, τσουβάλια και ό,τι άλλο υπήρχε πρόχειρο χώριζαν τη μία οικογένεια από την άλλη. Τη νύχτα τα ποντίκια περπατούσαν επάνω μας, έγλειφαν τα πρόσωπά μας, πεταγόμασταν από τον ύπνο και τα κυνηγούσαμε. Σε κάθε θάλαμο άκουγες ιστορίες προσωπικής φρίκης, οι περισσότεροι είχαν χάσει συγγενείς ή φίλους και παρηγορούσαν ή τιμωρούσαν τους εαυτούς τους με τις αναμνήσεις τους. […]
    Ο Σωκράτης σφάδαζε από τους πόνους όλη τη νύχτα και μαζί του ξενυχτούσαμε όλοι. «Λίγο κιχ, λίγο κιχ», έλεγε κάθε τόσο και εννοούσε το κρέας. Πού να βρεθεί όμως κρέας στην Καλαμαριά; Δεν άφηναν κανέναν να κατέβει στην πόλη. Η μητέρα έκλαιγε, όπως κι εγώ. Ο πατέρας έμενε σιωπηλός, όπως σιωπηλά έμεναν και τα άλλα αδέλφια μου.
    Η μητέρα τον τύλιξε σε μια κουβέρτα κι εγώ κρατούσα σφιχτά την άκρη του φουστανιού της. Προχωρήσαμε προς το νεκροδωμάτιο και όταν φτάσαμε στην πόρτα σπρώξαμε, αλλά δεν άνοιξε εύκολα. Καταφέραμε να τη μισανοίξουμε και είδαμε αμέτρητους νεκρούς, στοιβαγμένους, που είχαν φράξει την είσοδο. Εναποθέσαμε τον Σωκράτη πάνω στις σορούς, κλείσαμε την πόρτα και γυρίσαμε στο θάλαμο. Δε μάθαμε ποτέ πού θάφτηκε ο Σωκράτης, όπως και οι τόσοι άλλοι νεκροί.
    Έχουν περάσει πάνω από 70 χρόνια, έχω κάνει μια μεγάλη διαδρομή, απορροφήθηκα από πολλά κύματα ζωής, αλλά οι θάλαμοι της Καλαμαριάς με κυνηγούν σαν τραύμα ανεπούλωτο, μου ταράζουν τη γαλήνη, καρφωμένοι στο μυαλό μου. Και καθώς μεγαλώνω το μακρινό και απωθημένο παρελθόν όλο και πλησιάζει, πότε με ζεσταίνει και πότε με διαλύει.
    Δεν τόλμησα να ανεβώ από τότε στο ύψωμα της Καλαμαριάς και παρόλο που τώρα πια είναι αγνώριστη και πυκνοκατοικημένη, φοβάμαι πάντα ότι θα αντικρίσω τα συρματοπλέγματα, τους άγριους σκοπούς, το νεκροδωμάτιο όπου εναποθέσαμε τον Σωκράτη, τη μάνα μου, που έκλαιγε ήσυχα και αρχοντικά το στερνοπούλι της.

    Ουρανία Λαμψίδου, Η αυτοβιογραφία του πατέρα μου, Αθήνα 2014.

  4. Ανδρέας on

    Ποίημα του Ντίνου Χριστιανόπουλου (Κωνσταντίνου Δημητριάδη) από την ποιητική του συλλογή με τίτλο «Η πιο βαθιά πληγή»:

    Nτίνος Χριστιανόπουλος- «Ανταλλάξιμοι», 1924

    «Στο βαπόρι με τους ανταλλάξιμους για τη Θεσσαλονίκη, οι Πόντιοι απ’ το πρωί το είχαν ρίξει στην καζάσκα. Η μάνα μου, που είχε ανεβεί από την Πόλη, τους έβλεπε και δεν μπορούσε να το χωνέψει. «Εμείς τα χάσαμε όλα• πατρίδα, σπίτι, συγγενείς -αυτοί πού το βρίσκουν το κέφι;», ρώτησε έναν γέροντα από την Τραπεζούντα, που κάθονταν πλάι της. «Κόρη μου», της είπε εκείνος, «εσύ τι θα ‘κανες αν έχανες τον άντρα σου την ίδια μέρα που θα είχες γεννητούρια; Θα έκλαιγες ή θα χαιρόσουν; Κι εμείς τα χάσαμε όλα, μα βρήκαμε τη λευτεριά μας. Γι’ αυτό χαιρόμαστε».
    Η μάνα μου δεν απάντησε, μπερδεύτηκε. Μέσα της όμως σάλευε μια απορία: «Μήπως εκείνο που μετράει πιο πολύ δεν είναι το να βρεις τη λευτεριά σου, αλλά το να μη χάσεις το χώμα σου;».


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: