Αρμενικό Ζήτημα και ελληνικός Τύπος (Α’ μέρος)

TO ARMENIKO ZHTHMA ΣΤΟΝ 19Ο ΑΙΩΝΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΥΠΟ

Του Βλάση Αγτζίδη (*)

Μια από τις πλέον άγνωστες περιόδους της Εγγύς Ανατολής είναι τα όσα διαδραματίστηκαν στα τέλη του 19ου αιώνα και έβαλαν τις βάσεις για τις μεταγενέστερες εξελίξεις. Την έλλειψη αυτή και ειδικότερα την ελληνική ματιά στην εποχή, έρχεται να καλύψει ένα νέο βιβλίο που εκδόθηκε από το σημαντικό  περιοδικό «Αρμενικά» που εδρεύει στην Αθήνα. Η μελέτη του Ιωάννη Γ. Ασπροποταμίτη έρχεται να προστεθεί στο σύνολο των έργων που διαπραγματεύονται το Αρμενικό Ζήτημα και τη Γενοκτονία.

Επικεντρώνεται στην περίοδο του Αβδούλ Χαμίτ και ειδικά στα γεγονότα των ετών 1894-1896. Επιχειρεί να καλύψει την έλλειψη πλήρους εικόνας για μια περίοδο που υπήρξε προάγγελος των μεγάλων ανατροπών, οι οποίες θα συμβούν με την επικράτηση του τουρκικού εθνικισμού με το κίνημα των Νεότουρκων. Παράλληλα, αποσαφηνίζει πλήρως τις πολιτικές σχέσεις Ελλήνων και Αρμενίων, έτσι όπως εκφράζονται στην ύστερη περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Από το συσχετισμό του Αρμενικού Ζητήματος με το Μακεδονικό και το Κρητικό, έως τις επιπτώσεις των αντιαρμενικών διώξεων επί των ελληνικών κοινοτήτων της Ανατολής.

Ο Ασπροποταμίτης επέλεξε να μελετήσει το θέμα μέσα από δύο σημαντικές αθηναϊκές εφημερίδες της εποχής. Πρωτευόντος την Εστία του Γεωργίου Δροσίνη, καθώς  και την Ακρόπολη του Βλάση Γαβριηλίδη. Οι πληροφορίες που προέρχονται από τις συγκεκριμένες αρχειακές πηγές, περιέχουν πλήθος πληροφοριών, που διαμορφώθηκαν αφενός από την εκάστοτε συγκυρία, δηλαδή την ένταξη του θέματος και του συγκεκριμένου γεγονότος μέσα στα διεθνή δρώμενα και αφετέρου από το κλίμα των εθνικών προσδοκιών. Παράλληλα, ο συγγραφέας χρησιμοποίησε και δευτερογενείς πηγές από την ελληνική και διεθνή σχετική βιβλιογραφία. Πάντως, η επιλογή να βασιστεί στην αποδελτίωση των δύο ελληνικών εφημερίδων δίνει μια πρωτοτυπία στην εργασία του. Γιατί αξιοποιεί από τη μια ένα τεκμηριωτικό υλικό που δεν έχει χρησιμοποιηθεί έως σήμερα και γιατί παρουσιάζει τις εικόνες και τις αντιλήψεις που κυριαρχούσαν στην τότε Ελλάδα.

Η σημασία των πηγών

Ο συγγραφέας βασίζεται και αξιοποιεί μια από τις κύριες πηγές συντήρησης της συλλογικής μνήμης, που υπερβαίνει το χρόνο. Δηλαδή τις  εφημερίδες. Στον Τύπο (εφημερίδες και περιοδικά) καταγράφεται η κοινωνική, οικονομική και πολιτική ιστορία κάθε εποχής. Ο Τύπος είναι ένα πολυσύνθετο κοινωνικό φαινόμενο, απόρροια της αλληλοεξάρτησης που αναπτύσσεται με το αναγνωστικό του κοινό. Βρίσκεται σε άμεση σχέση με το περιβάλλον του, συμμετέχει στην πάλη των ιδεών και διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο το κοινό βλέπει τα γεγονότα και τον κόσμο. Γιατί η αποτυπωμένη στο χαρτί πληροφορία διαμορφώνει σε μεγάλο βαθμό τα κριτήρια της κοινωνίας. Όμως και ο Τύπος επηρεάζεται από τις αρχές, τις  αξίες  και τις προσδοκίες με βάση τις οποίες ορίζεται το κοινωνικό πλαίσιο εντός του οποίου υπάρχει.  Επίσης επηρεάζεται από τις αλλαγές που συμβαίνουν και τους ποικίλους παράγοντες που καθορίζουν τις εθνικές και διεθνείς ισορροπίες.

Στις σελίδες του κάθε εντύπου αποτυπώνονται οι νοοτροπίες, οι κοσμοθεωρίες και οι ιδεολογίες που διαμορφώνουν το συναισθηματικό περιβάλλον εντός του οποίου διαδραματίζονται τα ιστορικά γεγονότα. Εκεί αντανακλώνται οι χαρακτήρες κάθε κοινωνίας, οι συλλογικές αντιλήψεις, η θεώρηση για τα ιδιαίτερα συμφέροντα.

Με την καταγραφή του εφήμερου, της κάθε ημέρας που περνά και προστίθεται στο χρόνο που έφυγε, δημιουργείται ένα προνομιακό πεδίο έρευνας. Ακριβώς γι αυτό, η καταγραφή της ιστορίας της νεότερης Ευρώπης είναι άρρηκτα δεμένη με τις λέξεις και τις σελίδες των εφημερίδων της υπό μελέτη εποχής. Αυτό συμβαίνει γιατί το ιστορικό γίγνεσθαι αποτυπώνεται με άμεσο τρόπο στις σελίδες των εφημερίδων. Και ακριβώς αυτή τη διαπίστωση αξιοποιεί ο Ασπροποταμίτης.

Ειδικά στην ελληνική περίπτωση ο Τύπος αποτελεί πολύτιμη πηγή ιστορίας γιατί αποτελεί έκφραση των τρόπων με τους οποίους εκδηλώνεται η εθνική συνείδηση, που εκφράζονται οι κοινωνικές ανησυχίες, που διατυπώνονται οι εθνικές προσδοκίες. Ο ελληνικός Τύπος αντιλαμβάνεται και ερμηνεύει τα ιστορικά γεγονότα  με βάση της εσωτερικές εξελίξεις από τη μια και τους εθνικούς στόχους από την άλλη. Και αυτό το κάνει μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο των διεθνών εξελίξεων, τις οποίες καταγράφει συστηματικά.

Ο Τύπος στην ελεύθερη Ελλάδα είχε πάντα σημαντικό ρόλο. Από την εποχή που συνετέλεσε στην πτώση του Όθωνα, έως την εποχή του Διχασμού (1915) οπότε –εξαγορασμένος από την γερμανική κατασκοπεία- προωθούσε τα συμφέροντα της φιλογερμανικής μοναρχικής παράταξης.

Η πρώτη τακτική καθημερινή εφημερίδα που εκδόθηκε στην Ελλάδα ήταν  η Εφημερίς του  Δ. Κορομηλά (1873). Η δεύτερη ήταν η Ακρόπολις (1883) του Κωνσταντινουπολίτη Βλάση Γαβριηλίδη. Η Ακρόπολη  ήταν η πρώτη αθηναϊκή εφημερίδα που χάρη στη προοδευτική αντίληψη του ιδρυτή της, πρωτοπόρησε εισάγοντας το μεγάλης δυναμικότητας ατμοκίνητο κυλινδρικό πιεστήριο. Η γραμμή της ήταν κριτική απέναντι στα κακώς κείμενα και αρνητική προς τις οπισθοδρομικές αντιλήψεις.

Η κύρια πηγή της μελέτης, η εφημερίδα Εστία εκδόθηκε ως ημερήσια το 1894. Η έκδοσή της είχε ξεκινήσει από το 1876 από τον Π. Διομήδη, ως εβδομαδιαίο λογοτεχνικό περιοδικό με το όνομα Εστία. Την διεύθυνση του περιοδικού ανέλαβε το 1888 ο ποιητής Γεώργιος Δροσίνη μαζί με τον Ν.Γ. Πολίτη. Ενώ το περιοδικό είχε ξεκινήσει από συντηρητικές θέσεις, στην εποχή του Δροσίνη ανανεώθηκε και εκσυγχρονίστηκε. Μετατοπίστηκε σε πιο φιλελεύθερες θέσεις και άνοιξε τις σελίδες του στη γενιά του ’80 και στη σύγχρονη πνευματική ζωή. Άρχισε να κρατά θετική στάση απέναντι στη γλώσσα του λαού και να συμμετέχει στη ζύμωση που προκαλούσαν τα νέα ρεύματα. Από τότε άρχισε να αποκτά χαρακτηριστικά πρωτοποριακά και νεωτερικά. Η παράδοση αυτή συνεχίστηκε και με την έκδοση της ημερήσιας Εστίας. Στα τέλη του 1894 ο Δροσίνης παραχώρησε το περιοδικό στον Γρ. Ξενόπουλο και ο ίδιος εξέδωσε την ομώνυμη ημερήσια εφημερίδα. Στόχος της εφημερίδας ήταν να συμβάλλει στην πολύπλευρη καλλιέργεια του κοινού.  Η έκδοση της ημερήσιας Εστίας υπήρξε σύμφωνα με τον Δροσίνη το αντιστάθμισμα της πτώσης της κυκλοφορίας του περιοδικού και της μετατροπής του από εβδομαδιαίο σε δεκατετραήμερο.

Άρα λοιπόν, η αρχειακή βάση από την οποία ξεκινά ο Ασπροποταμίτης την  προσέγγιση του θέματός του, αντιστοιχεί στην κύρια -και έγκυρη- πηγή πληροφόρησης του ελληνικού κοινού για τα δρώμενα στην Ανατολή και απηχεί την «ελληνική ματιά» για την περίοδο που κυοφορούνται οι συγκλονιστικές αλλαγές. Η εξασφάλιση της εγκυρότητας περιγράφεται από τον συγγραφέα: «και οι δύο εφημερίδες, στην προσπάθειά τους να προσφέρουν ακριβή και αναλυτική ενημέρωση, δεν δίσταζαν κάθε φορά που προέκυπταν νεότερες διασταυρωμένες πληροφορίες να διορθώνουν ή ακόμα και να διαψεύδουν, παλαιότερα ατεκμηρίωτα δημοσιεύματα….
…………………..

To Aρμενικό Ζήτημα (Β’ μέρος)
https://kars1918.wordpress.com/2018/10/31/armenia-2/

Αρμένιοι αντάρτες στο όρος Μουσά Νταγ το 1915

 

 

Advertisements

3 Σχόλια

  1. Γεώργιος Σκληρός, «Το Ζήτημα της Ανατολής
    «Audiatur et altera pars»

    …..Το ανατολικό ζήτημα κατάντησε και πάλι το φλέγον ζήτημα της ημέρας, και θα
    μείνει τέτοιο ίσαμε τη λύση του, από την οποίαν εξαρτάται η τύχη, δηλ. η
    πρόοδο και ανάπτυξη των λαών της Ανατολής. Όσο και αν είναι πιθανό
    εξωτερικές αιτίες και δυνάμεις απρόβλεπτες να επηρεάσουνε τον κανονισμό του
    ζητήματος, κυρίως όμως η πορεία του εξαρτάται από την πολιτική ταχτική, την
    οποία θ’ ακολουθήσουν οι κύριοι παράγοντες του ζητήματος, που είναι οι
    αμέσως ενδιαφερόμενοι λαοί της Ανατολής, οι πιο πολύ πιεζόμενοι από τη
    σημερινή κατάσταση των πραγμάτων. Αλλ’ ακριβώς αυτή η ταχτική είναι ο κόμπος
    του ζητήματος. Γιατί για να χαρακτή η ταχτική ενός ζητήματος, απαιτείται
    πρώτα να γνωριστή και να εκτιμηθή η πραγματική θέση του, που πάλι μπορεί να
    γίνη μονάχα αφού πρώτα εξεταστή και μελετηθή η γέννηση και υπόστασή του…..

    Γλήγορα όμως αρχίζουν νέα γεγονότα, βγαίνουν στη μέση νέοι παράγοντες που
    αλλάζουν τη φορά των πραγμάτων, παράγοντες που επιδρούνε στην ψυχολογία και
    στην ταχτική του Ελληνισμού, και την αναγκάζουν ν’ αλλάξη ολότελα, ν’ αφίση
    δηλ. την ίσαμε τώρα ανταρτική και φιλελεύτερη στάση της και να γίνη
    συντηρητική. Η θέση λοιπόν του Ελληνισμού από επαναστατική γίνεται
    συντηρητική, πισωδρομική. Αυτό είναι το περιεργότερο και σπουδαιότερο σημείο
    στην εξέλιξη της ψυχολογίας της νεωτέρας Ελλάδας, που ξηγά πολλά πράγματα
    και που δυστυχώς κανείς δεν μπόρεσε σύγκαιρα να διαγνώση και ξηγήση σωστά.

    Τότε μονάχα θα μπορούσε να βαστάξη η Ελλάδα ίσαμε τώρα την επαναστατική και
    φιλελεύθερη ψυχολογία της, αν δεν βγαίνανε στη μέση νέοι εξωτερικοί
    παράγοντες, ζητώντας το δικαίωμα της «εθνικής τους ύπαρξης» με καταστροφή
    της μεγάλης Ιδέας του Ελληνισμού. Μόλις ο Ελληνισμός αποφάσιζε να λάβη
    εχτρική στάση απέναντι των «εθνικών τάσεων» των νέων γειτόνων, και τούτο όχι
    τόσο απάνου σε πραγματική δύναμη, όσο σε «ιστορικούς λόγους» και «ιστορικά
    δίκαια», δεν μπορούσε παρά να δημιουργήση πισωδρομική, συντηρητική
    ψυχολογία.

    Ο Ελληνισμός αρνιότανε στους άλλους ό,τι ο ίδιος θεωρούσε ιερό και όσιο για
    τον εαυτό του. Για να μην ιδή τη μεγάλη του Ιδέα εντελώς καταστραμένη άρχισε
    να εύχεται κρυφά να μείνουν όλα στάσιμα, να διαρκέση αιωνίως το άθλιο
    φεουδαλικό καθεστώς της Τουρκίας. Το πως το τέτοιο είτανε αδύνατο, το πως η
    εξέλιξη αργά ή γλήγορα θα έφερνε αστική επανάσταση στην Τουρκία και πλήρη
    πολιτική χειραφέτηση των διαφόρων φυλών του Αίμου, και πως επομένως θα
    είτανε καλύτερο μια για πάντα ν’ αφίση τα «ιστορικά δίκαια» και λοιπά
    μορμολύκεια και να λάβη την πραγματικότητα όπως είναι, αυτό ποτέ δε θέλησε,
    μήτε μπόρεσε να το σκεφτή ο Ελληνισμός, επειδή, όπως είπαμε, σε μη
    ανεπτυγμένες κοινωνίες λείπει η επιστημονική μόρφωση, και επομένως δεν τους
    είναι δοσμένο να καταλαβαίνουν την πραγματικότητα και να προβλέπουν το
    μέλλον…..

    Ύστερα από 25 πάνου κάτου χρόνια οι Βούλγαροι κάμανε το πρώτο βήμα της
    αστικής εθνικής τους παλιγγενεσίας: ζητήσανε εκκλησιαστική χειραφέτηση από
    το Ελληνικό Πατριαρχείο, σχεδιάζοντας με δαύτη και την εθνική τους
    αναγέννηση. Φαινόμενο αναπόφευκτο, φυσικό και τόσο δίκαιο, όσο δίκαιες είναι
    και οι εθνικές χειραφετήσεις της Ελλάδας και των άλλων εν γένει λαών. Στον
    19 αιώνα, αιώνα κατ’ εξοχήν της αναγέννησης της εθνικής συνείδησης των λαών,
    μπορούσαν οι Βούλγαροι να ξακολουθούν το μεσαιωνικό, φεουδαλικό τους ύπνο,
    υποταγμένοι αιώνια πολιτικώς στους Τούρκους και εκκλησιαστικώς
    (=πνευματικώς) στους Έλληνες; Όχι βέβαια. Οι Έλληνες όμως δεν μπόρεσαν να
    καταλάβουν ορθά τη σημασία του βουλγαρικού κινήματος, και μοιραία πήρανε
    απέναντί του εχτρική στάση.

    Τραγική ιστορική μοίρα. Οι Έλληνες μη θέλοντας, ή μάλλον μη μπορώντας να
    ιδούν με απροκατάληπτα μάτια τη βαθύτερη σημασία του βουλγαρικού ζητήματος,
    έδιναν σ’ αυτό επιπόλαιες εξηγήσεις, παίρνοντας διάφορα προσχήματα για
    αιτίες: Φταίνε οι ραδιουργίες της Ρωσίας, η στάση του Πατριαρχείου, η
    πολιτική του Φαρμακίδη κ.τ.λ. Αντί να γίνη φιλικός συμβιβασμός, ήρθε μοιραία
    το σχίσμα, που περισσότερο υποβοήθησε τον εθνικό ξεχωρισμό και την
    αναγέννηση των Βουλγάρων. Σε λίγο έγινε και το στερνότερο αναπόφευκτο και
    φυσικό βήμα, η πολιτική χειραφέτηση των Βουλγάρων και η ίδρυση της ηγεμονίας
    τους.

    Κ’ εδώ οι Έλληνες, αντί να φιλιωθούν με το αναπόφευκτο γεγονός, και αντί να
    πάρουν απέναντί του θετική δράση, προτίμησαν να πονοκεφαλούν με τις
    επιπόλαιες εξηγήσεις του πράγματος, και να ξεθυμαίνουν σε βρισιές και
    ολολυγμούς. Κ’ ενώ τούτοι παρηγοριόντανε με τις φωνές, οι Βούλγαροι ήσυχα
    έχτιζαν το βασίλειό τους, έτοιμοι στην πρώτη περίσταση να εκδικηθούνε… Τα
    πάρα κάτου τα ξέρουμε και τα εννοεί κανείς εύκολα με την άποψη που πήραμε.

    Παρόμοια εφεκτική τάση τηρήσανε οι Έλληνες και απέναντι των απελευθερωτικών
    τάσεων των Αρμενίδων, αν και οι τάσεις αυτές δεν αγγίζανε τόσο τη σφαίρα της
    μεγάλης ελληνικής ιδέας.

    Τη βαθύτερη σημασία των αρμενικών σφαγών ούτε σήμερα ακόμα δεν την κατάλαβαν ορθά οι Έλληνες. Το εναντίο, οι Βούλγαροι δείξανε σημεία ζωηρής συμπάθειας, και η Σόφια είτανε το καταφύγιο των Αρμένιδων επαναστατών. Στο εξωτερικό, τα επαναστατικά κομιτάτα των Αρμένιδων, Βουλγάρων και Νεοτούρκων βρίσκονταν σε διαρκή συνεννόηση για τα μέσα της ανατροπής του άθλιου καθεστώτος του Χαμίτ και της εφαρμογής αστικών μεταρρυθμίσεων. Οι Έλληνες ή αγνοούσαν, ή δεν καταλάβαιναν ορθά τη βαθύτερη σημασία όλων αυτών των τάσεων. Όλοι αυτοί είτανε για κείνους «ψευτο­επαναστάτες».

    Ποτέ έθνος δεν είχε πάθει τόση
    εθελοτυφλία κι ανικανότητα να καταλάβη την πραγματικότητα όσο το Ελληνικό,
    για τούτο όμως και ποτέ έθνος δε βρέθηκε ξαφνικά τόσο απροετοίμαστο μπροστά
    σε ολέθρια γι’ αυτό γεγονότα, όπως αυτό.
    Την ίδια επιπόλαιη στάση που πήρε απέναντι των ορθοδόξων κρατών του Αίμου,
    πήρε, εννοείται, και απέναντι της Τουρκίας. Κ’ εδώ τέλεια ανικανότητα να μπη
    βαθύτερα στη ρίζα των φαινομένων και να μαντέψη το μέλλον. Τη σαπίλα του
    φεουδαλικού συστήματος του Χαμίτ τη θεωρούσε όχι προσωρινό φαινόμενο,
    προσωρινή αρνητική θέση, αλλά αιώνια κατάσταση, φύσει τάχατες στους
    Τούρκους, στους μουσουλμάνους. Είναι τώρα σάπια η Τουρκία; Άρα πάντα θα
    είναι σάπια· θεραπεία δεν υπάρχει· ετοιμοθάνατος που τον προσμένει
    διαμελισμός. Κ’ η κληρονομία του ιστορικά ανήκει μόνο στην Ελλάδα, την
    άλλοτε κυρίαρχη. Άλλως τε ο Πορθητής μας έδωσε τα «μεγάλα προνόμια», που
    καμιά δύναμη, καμιά εξέλιξη δεν μπορεί να τ’ αλλάξη! Ώστε απ’ αυτό το μέρος
    είμαστε εξασφαλισμένοι. Οι Τούρκοι δε θα μας πειράξουν ποτέ. Είμαστε σχεδόνskliros6.jpg
    σύμμαχοι μαζύ τους. Τους επίφοβους Βουλγάρους ας κοιτάξουμε! Και δόσ’ του
    τσακώματα για εκκλησίες, για παρακκλήσια και για πέντε δέκα ψευτοέλληνες
    πατριαρχικούς, και δόσ’ του φόνους και κακό στη Μακεδονία. Μεγαλύτερη μυωπία
    αδύνατο να φανταστή κανείς, μυωπία, που, όπως θα ιδούμε πάρα κάτω, ωφέλησε,
    εννοείται, μόνο τους Τούρκους.
    …………………………………………………..
    Η αλλαγή λοιπόν των
    συνθηκών (σ.τ.σ. Nεοτουρκικό κίνημα) αναγκαστικά πρέπη να φέρει αλλαγή των σχέσεων των διαφόρων
    παραγόντων της Ανατολής αναμεταξύ τους. Η εμφάνιση νέου εχτρού, πολύ πλέον
    επικίντυνου και πολυπληθέστερου και σωβινιστικού, που φοβερίζει εξ ίσου την
    εθνική υπόσταση των άλλων φυλών (γατί πρώτος όρος του αστικού πατριωτισμού
    είναι να μην ανέχεται δίπλα του άλλονε ξένον πατριωτισμό) αναγκαστικά πρέπει
    να φιλιώσει τους χτες εχτρούς, για κοινή άμυνα εναντίον τού νέου επικίντυνου
    αντιπάλου.

    https://pontosandaristera.wordpress.com/2008/03/07/20-2-2008-2/

  2. […] Με αφορμή την έκδοση από το περιοδικό Αρμενικά της μελέτης του Ιωάννη Ασπροποταμίτη για την παρουσιάση του Αρμενικού Ζητήματος μέσα από τον εληνικό Τύπο κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, αναρτώ το δεύτερο μέρος της βιβλιοκρισίας. Τα Α’ Μέρος μπορείτε να το διαβάσετε εδω: https://kars1918.wordpress.com/2018/10/23/armenian-issue-and-greek-press/ […]

  3. […] Αρμενικό Ζήτημα και ελληνικός Τύπος (Α’ μέρος) […]


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: