Θεσσαλονίκη και πρόσφυγες

Αεροφωτογραφία της περιοχής ανατολικά των τειχών. Η Αγία Φωτεινή απλώνεται ανάμεσα στα δύο γήπεδα, του ΠΑΟΚ (δεύτερο από πάνω) και του Άρη (το πρώτο δεξιά κάτω).

Θεσσαλονίκη και πρόσφυγες

Του Βλάση Αγτζίδη

Η Θεσσαλονίκη υπήρξε ένας από τους βασικούς χώρους εγκατάστασης των αστών προσφύγων, μαζί με την Αθήνα και τον Πειραιά. Λίγους μήνες πριν την καταστροφή της Σμύρνης και το δραματικό τέλος της Μικρασιατικής εκστρατείας, οι πρόσφυγες στην πόλη ανέρχονταν σε 60.000 άτομα. Μεγάλο μέρος αυτού του προσφυγικού πληθυσμού προερχόταν από τον Πόντο και τον Καύκασο.

Με τη Μικρασιατική Καταστροφή δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες από την Ιωνία θα κατακλύσουν τη Θεσσαλονίκη και λίγο αργότερα θα αρχίσουν να καταφθάνουν οι ανταλλάξιμοι ελληνικοί πληθυσμοί από Πόντο, Καππαδοκία καθώς και οι αιχμάλωτοι των κεμαλικών.

Μεγάλη εγκατάσταση αγροτικών προσφυγικών πληθυσμών υπήρξε σ’ όλη την περιοχή που καταλαμβάνει ο σημερινός νομός Θεσσαλονίκης μαζί με το Κιλκίς  Στον οικιστικό χώρο της Θεσσαλονίκης εγκαταστάθηκαν περί τους 120.000 πρόσφυγες, ενώ αναχώρησαν για την Τουρκία ως «ανταλλάξιμοι» 25.000 μουσουλμάνοι. Εκτιμάται ότι περί τους 40.000 πρόσφυγες στεγάστηκαν στα μουσουλμανικά ανταλλάξιμα οικήματα.

Το 1928 οι πρόσφυγες αποτελούσαν το 47,8% του πληθυσμού ενώ οι «γηγενείς», χριστιανοί και εβραίοι το 36,1% και οι μετανάστες από διάφορα μέρη της Ελλάδας το 16,1%.  Ως απόρροια του προσφυγικού προβλήματος η έκταση της πόλης αυξήθηκε εκρηκτικά. Από 700 εκτάρια που καταλάμβανε το 1913 έφτασε τα 1500 εκτάρια το 1928.  Συνολικά οι προσφυγικοί οικισμοί της Θεσσαλονίκης δημιουργήθηκαν σε 600 εκτάρια έως το 1928 και σε άλλα 500 στη συνέχεια. Στην περιφέρεια της πόλης η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων ίδρυσε το 1926 75 αγροτικούς οικισμούς με 37.500 κατοίκους. Την ίδια εποχή στον ευρύτερο χώρο της Κεντρικής Μακεδονίας διατέθηκαν 359 εκτάρια για τη δημιουργία 509 νέων αγροτικών οικισμών.

Η Βίλμα Χαστάογλου γράφει για τις οικιστικές επιπτώσεις του προσφυγικού φαινομένου στην πόλη της Θεσσαλονίκης: «Η έλευση των προσφύγων συσσώρευσε βαρύτατα προβλήματα στην ήδη δοκιμαζόμενη πόλη, όπου τα έμπεδα των πυροπαθών του 1917 δεν είχαν ακόμα διαλυθεί. Οι έκτακτες συνθήκες που δημιουργήθηκαν περιγράφονται στην ετήσια έκθεση της Αμερικανικής Επιτροπής Περιθάλψεως για την κατάσταση των προσφύγων το 1923. Σύμφωνα με τα στοιχεία της, 110.000 πρόσφυγες στεγάζονταν σε επιταγμένα δωμάτια, στους έξι περίχωρους καταυλισμούς –στο λοιμοκαθαρτήριο του Μικρού Καρά-Μπουρνού, στο αγγλικό νοσοκομείο του Χαριλάου, στον καταυλισμό του Λεμπέτ (σ.τ.σ. Ευκαρπία+Σταυρούπολη) και στο αγγλικό νοσοκομείο του Χαρμάνκιοϊ (σ.τ.σ. Εύοσμος+Ελευθέριο)- αλλά και σε 116 σημεία μέσα στην πόλη. Κατά το 1922 μόνο 270.000 πρόσφυγες διακινήθηκαν από τη Θεσσαλονίκη προς τη μακεδονική ενδοχώρα. Σκηνές και παράγκες κατέκλυσαν το αστικό τοπίο, την καμένη περιοχή του κέντρου (οι μελλοντικές πλατείες Δικαστηρίων και Ναυαρίνου), δρόμους, πλατείες και αδόμητους χώρους, συγκροτώντας αυτοσχέδιους μικρούς «συνοικισμούς» οι οποίοι επιβίωσαν ενίοτε έως τις μεταπολεμικές δεκαετίες – όπως η Αγία Φωτεινή».

Κάποιοι από τους συνοικισμούς που ιδρύθηκαν από την Επιτροπή Αποκατάστασης των Προσφύγων ήταν ημιαγροτικού χαρακτήρα όπως οι: Αρετσού, Νέα Κρήνη, Νέα Ευκαρπία, Νέο Κορδελιό, Νέα Μενεμένη, Νέα Βάρνα κ.ά. Άλλοι ήταν καθαρά αστικοί όπως οι Συκιές και Νέα μαλακοπή. Αστικούς συνοικισμούς δημιούργησε η Πρόνοια όπως τους: Βότση (πρώην Κάμπελ), Καλαμαριά, Καραμπουρνάκι , Πολίχνη, Σταυρούπολη, Ελευθέριο, Τούμπα, Τριανδρία, Καλλιθέα, Νεάπολη, Αμπελόκηποι,  κ.ά. Οι πρόσφυγες δημιούργησαν και οικοδομικούς συνεταιρισμούς για να καλύψουν τα κενά και τις ανεπάρκειες του κρατικού  προγράμματος αποκατάστασης. Οι συνεταιρισμοί αυτοί ίδρυσαν συνοικισμούς όπως τις Σαράντα Εκκλησιές και το Βυζάντιο. Υπήρξαν επίσης και αυθαίρετοι οικισμοί όπως η Αγία Φωτεινή, η Ευαγγελίστρια, ο Άγιος Παύλος, η Ακρόπολη. Ο συνοικισμός Χαριλάου , όπως και της Αναγέννησης στην οδό Λαγκαδά και του Αγίου Νικολάου στο Καραμπουρνάκι, αποτελούν δείγματα καθαρής ιδιωτικής προσφυγικής επιχειρηματικής δημιουργίας.

Η έλευση των προσφύγων στη Θεσσαλονίκη θα μεταβάλλει όλες τις έως τότε σταθερές της πόλης. Η ενόχληση του γηγενούς πληθυσμού (χριστιανικού και εβραϊκού) θα αποτυπωθεί στην απουσία ουσιαστικής μέριμνας και αλληλεγγύης για τους απόκληρους που οι πόλεμοι πέταξαν σ’ αυτή τη γωνιά της Βαλκανικής. Η αντίθεση των γηγενών προς τους πρόσφυγες σύντομα θα ενισχύσει τη διαμόρφωση κάποιων κοινών στοιχείων στους εξαιρετικά πολιτισμικά ανόμοιους προσφυγικούς πληθυσμούς οι οποίοι θα μοιράζονται μια κοινή μοίρα και θα αναγνωρίζονται μεταξύ τους με την ιδιότητα του «πρόσφυγα».

Στοιχείο που θα ενισχύσει τις αντιθέσεις μεταξύ των «ντόπιων» και των προσφύγων θα είναι επίσης και ο εμπορικός ανταγωνισμός στην αγορά της Θεσσαλονίκης, όπου κυριαρχούσαν οι Εβραίοι. Σε πολιτικό επίπεδο οι πρόσφυγες θα παραμείνουν προσηλωμένοι στον αντιμοναρχικό φιλελευθερισμό. Μετά την παραχώρηση των περιουσιών των προσφύγων στο τουρκικό κράτος με το ελληνοτουρκικό σύμφωνο φιλίας και συνεργασίας που υπέγραψε ο Βενιζέλος με τον Μουσταφά Κεμάλ, το σφαγέα της Σμύρνης, αρκετοί πρόσφυγες στραφήκαν προς την Αριστερά. Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’20 η προσφυγική ομάδα είχε καταλάβει την ηγεσία στο Κομμουνιστικό Κόμμα και με τον Ανδρόνικο Χαϊτά είχε πάρει και τη Γενική Γραμματεία. Θα υπάρξει και μικρή συμμετοχή των προσφύγων σε εθνικιστικές οργανώσεις, όπως αυτή των 3Ε, η οποία ευθύνεται για το αντιεβραϊκό πογκρόμ στο συνοικισμό του Κάμπελ.

Η ενίσχυση της Αριστεράς και η ανάπτυξη των κοινωνικών αγώνων θα δημιουργήσει την πρώτη ώσμωση μεταξύ των διαφορετικών κοινωνικών ομάδων της πόλης. Η εργατική εξέγερση του Μάη του ’36 θα αποτελέσει την πρώτη κοινή εκδήλωση ταξικής ενότητας και υπέρβασης των έως τότε διαχωρισμών.

Όσον αφορά τη συμπεριφορά της εξουσίας, μπορούμε να διακρίνουμε τα εξαιρετικά αντιπροσφυγικά συναισθήματα που διακατείχαν το μοναρχικό συντηρητικό χώρο. Κορύφωση αυτής της συμπεριφοράς θα αποτελέσουν οι ενέργειες του Ιωάννη Μεταξά μετά την κήρυξη της ακροδεξιάς του δικτατορίας.  Η αντιπροσφυγική στάση του Μεταξά θα αποτυπωθεί ξεκάθαρα το 1938, όταν θα δωρίσει στο τουρκικό κράτος το σπίτι στη Θεσσαλονίκη, όπου υποτίθετο ότι γεννήθηκε ο Μουσταφά Κεμάλ πασά και στην καρδιά της «πρωτεύουσας των προσφύγων», δηλαδή των θυμάτων του τουρκικού εθνικισμού, θα μετονομάσει την Οδό Αποστόλου Παύλου σε Οδό Κεμάλ Ατατούρκ. Σε πρωτοσέλιδο της εφημερίδας Ελεύθερον Βήμα, (12-11-1938), με τίτλο «Το πένθος δια τον θάνατον του Κεμάλ Ατατούρκ. Εκδηλώσεις ελληνικής θλίψεως», εκτός από τα ιδιαιτέρως συγκινητικά συλλυπητήρια του Ιωάννη Μεταξά, περιέχεται και μια ιδιαιτέρως κολακευτική βιογραφία του Ισμέτ Ινονού, ανακοινώνεται η επικείμενη μετονομασία της οδού.

Τα αντιπροσφυγικά συναισθήματα του Ι. Μεταξά θα είναι τόσο έντονα ώστε κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του θα απαγορεύσει το ρεμπέτικο και τις μελωδίες της Ανατολής…

Η δεκαετία του ’40 θα είναι μια δεκαετία πλήρους ανατροπής των ισορροπιών. Η κύρια αντίθεση μεταξύ προσφύγων και γηγενών θα αντικαταστασταθεί από τη σύγκρουση δεξιάς–αριστεράς. Οι κοινότητες των προσφύγων, που μέχρι τότε ήταν κατά κύριο λόγο βενιζελικές με κάποιες εντάξεις στην Αριστερά,  θα διχαστούν. Στα νέα πολιτικά σχήματα θα συναντήσουν τους παλαιούς τους γηγενείς αντιπάλους και θα δομήσουν νέες ταυτότητες που θα συμπληρώνουν τις παλιές.

Η πρώτη ουσιαστική διαφοροποίηση του προσφυγικού λόγου, η ρήξη με το κλίμα συναίνεσης που είχε δημιουργηθεί τις προηγούμενες δεκαετίες με τον τρόπο που αναφέρθηκε προηγουμένως και η αμφισβήτηση της επικυριαρχίας των κυρίαρχων ερμηνειών -τόσο των καθεστωτικών όσο και αυτών της Αριστεράς- θα εμφανιστεί στα μέσα της δεκαετίας του ’80, θα οδηγήσει σε μια προσπάθεια ανασυγκρότησης της προσφυγικής μνήμης της και στη διατύπωση του αιτήματος για την αναγνώριση της γενοκτονίας από τον τουρκικό εθνικισμό. Αλλά με το θέμα αυτό ερχόμαστε στις σύγχρονες κοινωνικές εκφράσεις, στις νέες ιδεολογικές συγκρούσεις και στην εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αποκρυπτογράφηση διαδικασιών που σχετίζονται με τους τρόπους ανακατασκευής του παρελθόντος χρόνου και την ανάδειξη εκείνων των παραμέτρων που ευνοούνται από τη σημερινή συγκυρία…..

————————-

(*) To κείμενο αυτό αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου κειμένου, στο οποίο βασίστηκε το ραδιοφωνικό αφιέρωμα της ΕΡΤ3 στη Μικρασιατική Καταστροφή το 2012

 


 

Advertisements

3 Σχόλια

  1. Ευάγγελος Χεκίμογλου

    Τόποι προσωρινής εγκατάστασης των Ποντίων στη Θεσσαλονίκη (1925 – 1926)

    [Διαβάστηκε στην επιστημονική ημερίδα με τίτλο: «Από τον Εύξεινο στη Θεσσαλονίκη: Η εγκατάσταση των Ποντίων στην πόλη» , που πραγματοποιήθηκε από την 1η Κοινότητα του Δήμου Θεσσαλονίκης, στο Δημαρχείο Θεσσαλονίκης/Αίθουσα Δημοτικού Συμβουλίου, Τετάρτη 5 Μαρτίου 2014]

    Η παρουσίαση αυτή αποτελεί συνέχεια παλαιότερης μελέτης μου που ανακοινώθηκε στο Β΄ Πανελλήνιο Συνέδριο για τον Ελληνισμό της Μικράς Ασίας, το 1992, και είχε τίτλο «Τόποι εγκαταστάσεως και κατοικίας των προσφύγων στη Θεσσαλονίκη 1922-1927». Δημοσιεύτηκε στα πρακτικά του συνεδρίου και είναι πλέον διαθέσιμη στον διαδικτυακό τόπο Academia. Στηρίχθηκε στον τύπο της εποχής και σε δείγμα 1.000 δηλώσεων προσφύγων, από το αρχείο της Εθνικής Τραπέζης, οι οποίες υποβλήθηκαν το 1925-26, και οι οποίες κατέγραφαν τη διεύθυνση κατοικίας της προσφυγικής οικογένειας.

    Έχω μια ιδιαίτερη ευαισθησία για το υλικό αυτό, δεδομένου ότι το γλίτωσα την ύστατη στιγμή από εκ παρεξηγήσεως πολτοποίηση το καλοκαίρι του 1988, ως διευθυντής του πολιτιστικού τμήματος της Εθνικής Τραπέζης, και το παρέδωσα στο Ιστορικό της Αρχείο: Περίπου 200 κουτιά συσκευασίας γάλακτος.

    Από το δείγμα των 1.000 φακέλων που μπόρεσα τότε να επεξεργαστώ, με πρωτόγονα μέσα, διαπιστώθηκε ότι -αντίθετα με ό,τι νομίζαμε οι περισσότεροι, παρασυρμένοι από τη μεταγενέστερη δημιουργία περιαστικών προσφυγικών οικισμών- στη φάση εκείνη της εγκατάστασης των προσφύγων -1925/26- η συντριπτική πλειονότητά τους προτίμησε να παραμείνει σε πρόχειρους καταυλισμούς μέσα στην πόλη. Μάλιστα, υπήρχε σαφής τάση εγκατάστασης ομοχώριων σε μικρή γεωγραφική ακτίνα. Με άλλα λόγια, αυτό που έχουμε στο μυαλό μας ως εντός των τειχών πόλη, ακόμη και κεντρικά της σημεία, δεν ήταν τίποτε άλλο παρά ένα άθροισμα προσφυγικών καταυλισμών, που αν δημιουργήθηκαν, δεν διατηρήθηκαν τυχαία, ακόμη και τέσσερα χρόνια μετά τη μικρασιατική καταστροφή.

    Στα 22 χρόνια που πέρασαν πραγματοποίησα, στο πλαίσιο ή στο περιθώριο του βιοπορισμού, μεγάλο αριθμό μελετών για την τοπική ιστορία, είτε με χορηγίες επιχειρήσεων και οργανισμών είτε με αυτοχρηματοδότηση. Δεν κατάφερα όμως να προσελκύσω χορηγικό ενδιαφέρον για το όνειρο που μου δημιούργησε εκείνη η μελέτη: Την επεξεργασία του συνόλου των δεκάδων χιλιάδων φακέλων, δηλαδή, με δυο λόγια, την πλήρη αναπαράσταση της προσφυγικής Θεσσαλονίκης του 1925/26, δρόμο προς δρόμο, σπίτι προς σπίτι. Θα ήταν μία αναπαράσταση χρήσιμη σε πολλούς επιστημονικούς κλάδους, αλλά και στη συλλογική μνήμη των Θεσσαλονικέων.

    Πρόσφατα, μελέτησα ένα δείγμα εξακοσίων φακέλων, από το ίδιο αρχείο, σαν μια προκαταρκτική μελέτη για τον τρόπο με τον οποίον εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη οι εκ Πόντου πρόσφυγες. Συγκεκριμένα, κατάρτισα μία τυχαία δεξαμενή αλίευσης 500 περιπτώσεων Ποντίων, την οποία συνέκρινα με ένα δείγμα ελέγχου 100 περιπτώσεων Καϊσερλήδων.

    Η εικόνα είναι η εξής:

    ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΚ ΠΟΝΤΟΥ ΕΚ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ
    ΕΝΤΟΣ ΤΩΝ ΤΕΙΧΩΝ 0.51 0.54
    ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 0.39 0.20
    ΔΥΤΙΚΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 0.10 0.26

    Τα δεδομένα αυτά βλέπουμε και σε γράφημα.

    Κοινό στοιχείο των δύο ομάδων είναι η προτίμηση στην παλιά πόλη. Βλέπουμε όμως ουσιώδεις διαφορές σε ό,τι αφορά την κατανομή τους στην Ανατολική και Δυτική Θεσσαλονίκη. Στην Ανατολική το ποσοστό των Ποντίων είναι διπλάσιο από των Καϊσερλήδων, ενώ στη Δυτική συμβαίνει το αντίστροφο.

    Για να αντιληφθούμε τις διαφορές προσεγγίζουμε σε κάπως αναλυτικότερη κατανομή του δείγματος ανά περιοχή

    Πιο αναλυτικά:

    ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΚ ΠΟΝΤΟΥ ΕΚ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ
    ΒΟΡΕΙΩΣ ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ 0.39 0.46
    ΝΟΤΙΩΣ ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ 0.12 0.08
    ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 0.13 0.16
    ΤΟΥΜΠΑ 0.08 0.04
    ΚΑΛΑΜΑΡΙΑ 0.18 0.00
    ΔΥΤΙΚΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 0.10 0.26
    ΣΥΝΟΛΟ 1.00 1.00

    Από τους αριθμούς αυτούς προκύπτει με μια σχετική άνεση το προκαταρκτικό συμπέρασμα ότι με εξαίρεση την Ανατολική Θεσσαλονίκη (πλην Τούμπας και Καλαμαριάς) υπάρχουν δύο διακριτά πρότυπα εγκατάστασης των δύο προσφυγικών ομάδων που εξετάζουμε.

    Το σημείο αυτό θα χρειαζόταν αρκετό χρόνο για να αναλυθεί. Αν εκδοθούν πρακτικά, ίσως μπορούμε να έχουμε εκεί την ευκαιρία να το πράξουμε. Οπωσδήποτε ρόλο έπαιξε ότι στο δείγμα των εκ Καισαρείας προσφύγων –που λήφθηκε  από την ίδια τυχαία δεξαμενή αλίευσης των Ποντίων προσφύγων, δεν απαντά εγκατάσταση στην Καλαμαριά, εύρημα που δεν είναι αληθοφανές. Θα έπρεπε να είχαμε έστω και μια χαμηλή συχνότητα κατανομής και στην περιοχή αυτή.

    Οπωσδήποτε, όπως φαίνεται από τα στοιχεία που προαναφέραμε, ο κύριος τόπος της προσφυγικής εγκατάστασης ήταν το τμήμα της Θεσσαλονίκης πάνω από την Αγίου Δημητρίου. Εκεί απαντούν συγκεκριμένοι πυρήνες εγκατάστασης

    Το υλικό μπορεί να βοηθήσει στη μελέτη του αστικού τοπίου.

    Καταρχάς πρόκειται για υλικό που αφορά την περίοδο μετά την ανταλλαγή του μουσουλμανικού πληθυσμού της Θεσσαλονίκης, και τεκμηριώνει τις πολιτικές, κοινωνικές και δημογραφικές μεταβολές της πόλης.

    Θα θυμίσουμε μερικές άλλες πτυχές, εκτός από τη γεωγραφική.

    Πρώτα από όλα έχουμε τις μεταβολές ανάμεσα στις μορφές κατοχής του αστικού χώρου. Οι βακουφικές και οι άλλες μορφές ιδιοκτησίας χάνουν την αξία τους. Οι νέες μορφές κατοχής περιλαμβάνουν αρχικώς την αυθαίρετη κατάληψη ή τη διοικητική κατανομή της υφιστάμενης στέγης από τις δημόσιες υπηρεσίες.

    Δεύτερο, έχουμε τις μεταβολές που μπορούμε να αντιληφθούμε υιοθετώντας σαν φίλτρο τους θρησκευτικούς χάρτες της πόλης.

    Για παράδειγμα το υλικό μας δείχνει την κατάληψη από τους πρόσφυγες του κατ’ εξοχήν και επί αιώνες αστικού χώρου των μουσουλμάνων της Θεσσαλονίκης, δηλαδή της περιοχής βόρεια από τη σημερινή οδό Αγίου Δημητρίου. Το υλικό δεν μας επιτρέπει να αντιληφθούμε πώς ακριβώς συντελέσθηκε η εν λόγω κατάληψη πριν από το 1924-26. Ωστόσο, η προσφυγή σε άλλα δεδομένα δείχνει ότι πρόκειται για κατάληψη προσωρινού διοικητικού χαρακτήρα. Αργότερα θα παγιωθεί μέσα από τις διαδικασίες αγοράς που θα εφαρμόσει ο υπό κρατικό έλεγχο μηχανισμός της ανταλλάξιμης περιουσίας. Έχουμε δηλαδή μια πρόδρομη αλλαγή στη φυσιογνωμία της πόλης, η οποία ταυτίζεται με την εγκατάσταση χριστιανικού πληθυσμού στη θέση μουσουλμανικού πληθυσμού. Έτσι, οι ναοί, που είχαν μετατραπεί σε τεμένη και είχαν ανακτηθεί το 1912, αποκτούν κανονικό εκκλησίασμα, ενώ η μονή της Παναγίας Λαγουδιανής μετατρέπεται σε κανονικό ενοριακό ναό. Αντίθετα, τα τεμένη της εν λόγω περιοχής παύουν πλέον οριστικά τη θρησκευτική λειτουργία τους και μετατρέπονται σε στεγασμένο χώρο εγκατάστασης προσφύγων από τον Πόντο. Τέτοια είναι για παράδειγμα η περίπτωση του Σαατλή Τζαμί, στην οδό Προξένων, όπου έγινε και η δολοφονία των προξένων το 1876. Εκτός όμως από θρησκευτική, μας διαφεύγει συχνά ότι πρόκειται και για κοινωνική μεταβολή.

    Οι κατοικίες των εύπορων μουσουλμανικών μεσοστρωμάτων, σε τόπο προνομιακό, με θέα, άνεση χώρου, αυλές, δέντρα και καθαρό αέρα καταλαμβάνονται προσώρας από το αυριανό προλεταριάτο της πόλης, χαρακτήρας που αποκτούν οι πρόσφυγες ακριβώς λόγω της ιδιότητάς τους και ανεξάρτητα από τις επαγγελματικές ασχολίες τους στον Πόντο.

    Ανάλογες είναι οι παρατηρήσεις πάνω στο θρησκευτικό χάρτη που αφορούν το εβραϊκό στοιχείο: Η ζώνη της πόλης μεταξύ των οδών Ολύμπου και Εγνατίας είχε ερημωθεί από την πυρκαγιά του 1917 και –όπως δείχνει το δείγμα μας- καταλήφθηκε από πρόσφυγες, που κατοίκησαν σε παραπήγματα, γύρω από τη λαχαναγορά, η οποία κατέλαβε τον κενό χώρο της μετέπειτα πλατείας Δικαστηρίων. Εδώ είχαν αναπτυχθεί από τον 16ο αιώνα ως το 1917 εβραϊκές μικροαστικές συνοικίες, των οποίων οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την περιοχή σε ποσοστό 90% λόγω της νομοθεσίας για την ανοικοδόμηση.

    Εκτός όμως από το απόθεμα δημόσιων και ιδιωτικών κτιρίων, ο άνετος χώρος πάνω από την οδό Ολύμπου χρησιμοποιήθηκε σε μεγάλη έκταση και για την τοποθέτηση παραπηγμάτων. Πάνω από 60 παραπήγματα κατονομάζονται στο δείγμα μας στην περιοχή από την οδό αυτή μέχρι και την οδό Ολυμπιάδος. Όλοι οι ελεύθεροι χώροι καταλαμβάνονται –πέρα από τεμένη και πρώην μουσουλμανικά σχολεία- για την τοποθέτηση παραπηγμάτων, συχνά ιδιωτικών.

    Όλα αυτά είναι στοιχεία που πρέπει να λαμβάνουμε σοβαρά υπόψη μελετώντας την εκλογική συμπεριφορά και γεωγραφία των Θεσσαλονικέων. Η Θεσσαλονίκη που ψήφισε το 1926 δεν έχει καμία σχέση με τη Θεσσαλονίκη του 1920 (αφού δεν είχε μεσολαβήσει η ανταλλαγή των πληθυσμών, παρά τα πρώτα κύματα προσφύγων), αλλά και η Θεσσαλονίκη του 1920 επίσης δεν είχε καμία σχέση με τη Θεσσαλονίκη του 1915 (αφού δεν είχε μεσολαβήσει η πυρκαγιά του 1917).

    Περνάω τώρα στις γεωγραφικές παρατηρήσεις που αφορούν την εγκατάσταση.

    39% του δείγματος που εξετάσθηκε δήλωσε διεύθυνση στο τμήμα της πόλης που περικλείεται από το δυτικό, το βόρειο και το ανατολικό τείχος, πάνω από την οδό Αγίου Δημητρίου, της τελευταίας συμπεριλαμβανομένης. Η περιοχή αυτή καταλαμβάνει 1.123 στρέμματα. Αν το δείγμα μας εξέφραζε το γενικό προσφυγικό πληθυσμό, κάτι που δεν υποστηρίζουμε αλλά αποτελεί εύλογη υπόθεση, τότε περίπου 45.000 πρόσφυγες κατοίκησαν στη συγκεκριμένη περιοχή, δίνοντας μας πυκνότητα 40 ατόμων ανά στρέμμα, όσο δηλαδή της σύγχρονης μεγαλούπολης. Είτε λοιπόν πρέπει να υποθέσουμε ότι στη συγκεκριμένη περίοδο η περιοχή πυκνοκατοικήθηκε κατά τρόπο χωρίς προηγούμενο, είτε ότι αποτέλεσε τόπο ελκυστικό ειδικά για τους Πόντιους πρόσφυγες.

    https://www.academia.edu/24407632/%CE%A4%CF%8C%CF%80%CE%BF%CE%B9_%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%83%CF%89%CF%81%CE%B9%CE%BD%CE%AE%CF%82_%CE%B5%CE%B3%CE%BA%CE%B1%CF%84%CE%AC%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%83%CE%B7%CF%82_%CF%84%CF%89%CE%BD_%CE%A0%CE%BF%CE%BD%CF%84%CE%AF%CF%89%CE%BD_%CF%83%CF%84%CE%B7_%CE%98%CE%B5%CF%83%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%BA%CE%B7_1925_1926_

  2. Χαρακτηριστική φυσιογνωμία της α’ γενιάς των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη ήταν ο Γιάννης Ταμτάκος:

    https://kars1918.wordpress.com/2014/06/11/tamtakos/

  3. […] τὸ ἄρθρο «Θεσσαλονίκη καὶ πρόσφυγες«. Δημιουργεῖται αὐτὴ τὴ φορά, ἡ μυθικὴ […]


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: