Θεσσαλονίκη και πρόσφυγες

Αεροφωτογραφία της περιοχής ανατολικά των τειχών. Η Αγία Φωτεινή απλώνεται ανάμεσα στα δύο γήπεδα, του ΠΑΟΚ (δεύτερο από πάνω) και του Άρη (το πρώτο δεξιά κάτω).

Θεσσαλονίκη και πρόσφυγες

Του Βλάση Αγτζίδη

Η Θεσσαλονίκη υπήρξε ένας από τους βασικούς χώρους εγκατάστασης των αστών προσφύγων, μαζί με την Αθήνα και τον Πειραιά. Λίγους μήνες πριν την καταστροφή της Σμύρνης και το δραματικό τέλος της Μικρασιατικής εκστρατείας, οι πρόσφυγες στην πόλη ανέρχονταν σε 60.000 άτομα. Μεγάλο μέρος αυτού του προσφυγικού πληθυσμού προερχόταν από τον Πόντο και τον Καύκασο.

Με τη Μικρασιατική Καταστροφή δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες από την Ιωνία θα κατακλύσουν τη Θεσσαλονίκη και λίγο αργότερα θα αρχίσουν να καταφθάνουν οι ανταλλάξιμοι ελληνικοί πληθυσμοί από Πόντο, Καππαδοκία καθώς και οι αιχμάλωτοι των κεμαλικών.

Μεγάλη εγκατάσταση αγροτικών προσφυγικών πληθυσμών υπήρξε σ’ όλη την περιοχή που καταλαμβάνει ο σημερινός νομός Θεσσαλονίκης μαζί με το Κιλκίς  Στον οικιστικό χώρο της Θεσσαλονίκης εγκαταστάθηκαν περί τους 120.000 πρόσφυγες, ενώ αναχώρησαν για την Τουρκία ως «ανταλλάξιμοι» 25.000 μουσουλμάνοι. Εκτιμάται ότι περί τους 40.000 πρόσφυγες στεγάστηκαν στα μουσουλμανικά ανταλλάξιμα οικήματα.

Το 1928 οι πρόσφυγες αποτελούσαν το 47,8% του πληθυσμού ενώ οι «γηγενείς», χριστιανοί και εβραίοι το 36,1% και οι μετανάστες από διάφορα μέρη της Ελλάδας το 16,1%.  Ως απόρροια του προσφυγικού προβλήματος η έκταση της πόλης αυξήθηκε εκρηκτικά. Από 700 εκτάρια που καταλάμβανε το 1913 έφτασε τα 1500 εκτάρια το 1928.  Συνολικά οι προσφυγικοί οικισμοί της Θεσσαλονίκης δημιουργήθηκαν σε 600 εκτάρια έως το 1928 και σε άλλα 500 στη συνέχεια. Στην περιφέρεια της πόλης η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων ίδρυσε το 1926 75 αγροτικούς οικισμούς με 37.500 κατοίκους. Την ίδια εποχή στον ευρύτερο χώρο της Κεντρικής Μακεδονίας διατέθηκαν 359 εκτάρια για τη δημιουργία 509 νέων αγροτικών οικισμών.

Η Βίλμα Χαστάογλου γράφει για τις οικιστικές επιπτώσεις του προσφυγικού φαινομένου στην πόλη της Θεσσαλονίκης: «Η έλευση των προσφύγων συσσώρευσε βαρύτατα προβλήματα στην ήδη δοκιμαζόμενη πόλη, όπου τα έμπεδα των πυροπαθών του 1917 δεν είχαν ακόμα διαλυθεί. Οι έκτακτες συνθήκες που δημιουργήθηκαν περιγράφονται στην ετήσια έκθεση της Αμερικανικής Επιτροπής Περιθάλψεως για την κατάσταση των προσφύγων το 1923. Σύμφωνα με τα στοιχεία της, 110.000 πρόσφυγες στεγάζονταν σε επιταγμένα δωμάτια, στους έξι περίχωρους καταυλισμούς –στο λοιμοκαθαρτήριο του Μικρού Καρά-Μπουρνού, στο αγγλικό νοσοκομείο του Χαριλάου, στον καταυλισμό του Λεμπέτ (σ.τ.σ. Ευκαρπία+Σταυρούπολη) και στο αγγλικό νοσοκομείο του Χαρμάνκιοϊ (σ.τ.σ. Εύοσμος+Ελευθέριο)- αλλά και σε 116 σημεία μέσα στην πόλη. Κατά το 1922 μόνο 270.000 πρόσφυγες διακινήθηκαν από τη Θεσσαλονίκη προς τη μακεδονική ενδοχώρα. Σκηνές και παράγκες κατέκλυσαν το αστικό τοπίο, την καμένη περιοχή του κέντρου (οι μελλοντικές πλατείες Δικαστηρίων και Ναυαρίνου), δρόμους, πλατείες και αδόμητους χώρους, συγκροτώντας αυτοσχέδιους μικρούς «συνοικισμούς» οι οποίοι επιβίωσαν ενίοτε έως τις μεταπολεμικές δεκαετίες – όπως η Αγία Φωτεινή».

Κάποιοι από τους συνοικισμούς που ιδρύθηκαν από την Επιτροπή Αποκατάστασης των Προσφύγων ήταν ημιαγροτικού χαρακτήρα όπως οι: Αρετσού, Νέα Κρήνη, Νέα Ευκαρπία, Νέο Κορδελιό, Νέα Μενεμένη, Νέα Βάρνα κ.ά. Άλλοι ήταν καθαρά αστικοί όπως οι Συκιές και Νέα μαλακοπή. Αστικούς συνοικισμούς δημιούργησε η Πρόνοια όπως τους: Βότση (πρώην Κάμπελ), Καλαμαριά, Καραμπουρνάκι , Πολίχνη, Σταυρούπολη, Ελευθέριο, Τούμπα, Τριανδρία, Καλλιθέα, Νεάπολη, Αμπελόκηποι,  κ.ά. Οι πρόσφυγες δημιούργησαν και οικοδομικούς συνεταιρισμούς για να καλύψουν τα κενά και τις ανεπάρκειες του κρατικού  προγράμματος αποκατάστασης. Οι συνεταιρισμοί αυτοί ίδρυσαν συνοικισμούς όπως τις Σαράντα Εκκλησιές και το Βυζάντιο. Υπήρξαν επίσης και αυθαίρετοι οικισμοί όπως η Αγία Φωτεινή, η Ευαγγελίστρια, ο Άγιος Παύλος, η Ακρόπολη. Ο συνοικισμός Χαριλάου , όπως και της Αναγέννησης στην οδό Λαγκαδά και του Αγίου Νικολάου στο Καραμπουρνάκι, αποτελούν δείγματα καθαρής ιδιωτικής προσφυγικής επιχειρηματικής δημιουργίας.

Η έλευση των προσφύγων στη Θεσσαλονίκη θα μεταβάλλει όλες τις έως τότε σταθερές της πόλης. Η ενόχληση του γηγενούς πληθυσμού (χριστιανικού και εβραϊκού) θα αποτυπωθεί στην απουσία ουσιαστικής μέριμνας και αλληλεγγύης για τους απόκληρους που οι πόλεμοι πέταξαν σ’ αυτή τη γωνιά της Βαλκανικής. Η αντίθεση των γηγενών προς τους πρόσφυγες σύντομα θα ενισχύσει τη διαμόρφωση κάποιων κοινών στοιχείων στους εξαιρετικά πολιτισμικά ανόμοιους προσφυγικούς πληθυσμούς οι οποίοι θα μοιράζονται μια κοινή μοίρα και θα αναγνωρίζονται μεταξύ τους με την ιδιότητα του «πρόσφυγα».

Στοιχείο που θα ενισχύσει τις αντιθέσεις μεταξύ των «ντόπιων» και των προσφύγων θα είναι επίσης και ο εμπορικός ανταγωνισμός στην αγορά της Θεσσαλονίκης, όπου κυριαρχούσαν οι Εβραίοι. Σε πολιτικό επίπεδο οι πρόσφυγες θα παραμείνουν προσηλωμένοι στον αντιμοναρχικό φιλελευθερισμό. Μετά την παραχώρηση των περιουσιών των προσφύγων στο τουρκικό κράτος με το ελληνοτουρκικό σύμφωνο φιλίας και συνεργασίας που υπέγραψε ο Βενιζέλος με τον Μουσταφά Κεμάλ, το σφαγέα της Σμύρνης, αρκετοί πρόσφυγες στραφήκαν προς την Αριστερά. Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’20 η προσφυγική ομάδα είχε καταλάβει την ηγεσία στο Κομμουνιστικό Κόμμα και με τον Ανδρόνικο Χαϊτά είχε πάρει και τη Γενική Γραμματεία. Θα υπάρξει και μικρή συμμετοχή των προσφύγων σε εθνικιστικές οργανώσεις, όπως αυτή των 3Ε, η οποία ευθύνεται για το αντιεβραϊκό πογκρόμ στο συνοικισμό του Κάμπελ.

Η ενίσχυση της Αριστεράς και η ανάπτυξη των κοινωνικών αγώνων θα δημιουργήσει την πρώτη ώσμωση μεταξύ των διαφορετικών κοινωνικών ομάδων της πόλης. Η εργατική εξέγερση του Μάη του ’36 θα αποτελέσει την πρώτη κοινή εκδήλωση ταξικής ενότητας και υπέρβασης των έως τότε διαχωρισμών.

Όσον αφορά τη συμπεριφορά της εξουσίας, μπορούμε να διακρίνουμε τα εξαιρετικά αντιπροσφυγικά συναισθήματα που διακατείχαν το μοναρχικό συντηρητικό χώρο. Κορύφωση αυτής της συμπεριφοράς θα αποτελέσουν οι ενέργειες του Ιωάννη Μεταξά μετά την κήρυξη της ακροδεξιάς του δικτατορίας.  Η αντιπροσφυγική στάση του Μεταξά θα αποτυπωθεί ξεκάθαρα το 1938, όταν θα δωρίσει στο τουρκικό κράτος το σπίτι στη Θεσσαλονίκη, όπου υποτίθετο ότι γεννήθηκε ο Μουσταφά Κεμάλ πασά και στην καρδιά της «πρωτεύουσας των προσφύγων», δηλαδή των θυμάτων του τουρκικού εθνικισμού, θα μετονομάσει την Οδό Αποστόλου Παύλου σε Οδό Κεμάλ Ατατούρκ. Σε πρωτοσέλιδο της εφημερίδας Ελεύθερον Βήμα, (12-11-1938), με τίτλο «Το πένθος δια τον θάνατον του Κεμάλ Ατατούρκ. Εκδηλώσεις ελληνικής θλίψεως», εκτός από τα ιδιαιτέρως συγκινητικά συλλυπητήρια του Ιωάννη Μεταξά, περιέχεται και μια ιδιαιτέρως κολακευτική βιογραφία του Ισμέτ Ινονού, ανακοινώνεται η επικείμενη μετονομασία της οδού.

Τα αντιπροσφυγικά συναισθήματα του Ι. Μεταξά θα είναι τόσο έντονα ώστε κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του θα απαγορεύσει το ρεμπέτικο και τις μελωδίες της Ανατολής…

Η δεκαετία του ’40 θα είναι μια δεκαετία πλήρους ανατροπής των ισορροπιών. Η κύρια αντίθεση μεταξύ προσφύγων και γηγενών θα αντικαταστασταθεί από τη σύγκρουση δεξιάς–αριστεράς. Οι κοινότητες των προσφύγων, που μέχρι τότε ήταν κατά κύριο λόγο βενιζελικές με κάποιες εντάξεις στην Αριστερά,  θα διχαστούν. Στα νέα πολιτικά σχήματα θα συναντήσουν τους παλαιούς τους γηγενείς αντιπάλους και θα δομήσουν νέες ταυτότητες που θα συμπληρώνουν τις παλιές.

Η πρώτη ουσιαστική διαφοροποίηση του προσφυγικού λόγου, η ρήξη με το κλίμα συναίνεσης που είχε δημιουργηθεί τις προηγούμενες δεκαετίες με τον τρόπο που αναφέρθηκε προηγουμένως και η αμφισβήτηση της επικυριαρχίας των κυρίαρχων ερμηνειών -τόσο των καθεστωτικών όσο και αυτών της Αριστεράς- θα εμφανιστεί στα μέσα της δεκαετίας του ’80, θα οδηγήσει σε μια προσπάθεια ανασυγκρότησης της προσφυγικής μνήμης της και στη διατύπωση του αιτήματος για την αναγνώριση της γενοκτονίας από τον τουρκικό εθνικισμό. Αλλά με το θέμα αυτό ερχόμαστε στις σύγχρονες κοινωνικές εκφράσεις, στις νέες ιδεολογικές συγκρούσεις και στην εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αποκρυπτογράφηση διαδικασιών που σχετίζονται με τους τρόπους ανακατασκευής του παρελθόντος χρόνου και την ανάδειξη εκείνων των παραμέτρων που ευνοούνται από τη σημερινή συγκυρία…..

————————-

(*) To κείμενο αυτό αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου κειμένου, στο οποίο βασίστηκε το ραδιοφωνικό αφιέρωμα της ΕΡΤ3 στη Μικρασιατική Καταστροφή το 2012

 


 

7 Σχόλια

  1. Ευάγγελος Χεκίμογλου

    Τόποι προσωρινής εγκατάστασης των Ποντίων στη Θεσσαλονίκη (1925 – 1926)

    [Διαβάστηκε στην επιστημονική ημερίδα με τίτλο: «Από τον Εύξεινο στη Θεσσαλονίκη: Η εγκατάσταση των Ποντίων στην πόλη» , που πραγματοποιήθηκε από την 1η Κοινότητα του Δήμου Θεσσαλονίκης, στο Δημαρχείο Θεσσαλονίκης/Αίθουσα Δημοτικού Συμβουλίου, Τετάρτη 5 Μαρτίου 2014]

    Η παρουσίαση αυτή αποτελεί συνέχεια παλαιότερης μελέτης μου που ανακοινώθηκε στο Β΄ Πανελλήνιο Συνέδριο για τον Ελληνισμό της Μικράς Ασίας, το 1992, και είχε τίτλο «Τόποι εγκαταστάσεως και κατοικίας των προσφύγων στη Θεσσαλονίκη 1922-1927». Δημοσιεύτηκε στα πρακτικά του συνεδρίου και είναι πλέον διαθέσιμη στον διαδικτυακό τόπο Academia. Στηρίχθηκε στον τύπο της εποχής και σε δείγμα 1.000 δηλώσεων προσφύγων, από το αρχείο της Εθνικής Τραπέζης, οι οποίες υποβλήθηκαν το 1925-26, και οι οποίες κατέγραφαν τη διεύθυνση κατοικίας της προσφυγικής οικογένειας.

    Έχω μια ιδιαίτερη ευαισθησία για το υλικό αυτό, δεδομένου ότι το γλίτωσα την ύστατη στιγμή από εκ παρεξηγήσεως πολτοποίηση το καλοκαίρι του 1988, ως διευθυντής του πολιτιστικού τμήματος της Εθνικής Τραπέζης, και το παρέδωσα στο Ιστορικό της Αρχείο: Περίπου 200 κουτιά συσκευασίας γάλακτος.

    Από το δείγμα των 1.000 φακέλων που μπόρεσα τότε να επεξεργαστώ, με πρωτόγονα μέσα, διαπιστώθηκε ότι -αντίθετα με ό,τι νομίζαμε οι περισσότεροι, παρασυρμένοι από τη μεταγενέστερη δημιουργία περιαστικών προσφυγικών οικισμών- στη φάση εκείνη της εγκατάστασης των προσφύγων -1925/26- η συντριπτική πλειονότητά τους προτίμησε να παραμείνει σε πρόχειρους καταυλισμούς μέσα στην πόλη. Μάλιστα, υπήρχε σαφής τάση εγκατάστασης ομοχώριων σε μικρή γεωγραφική ακτίνα. Με άλλα λόγια, αυτό που έχουμε στο μυαλό μας ως εντός των τειχών πόλη, ακόμη και κεντρικά της σημεία, δεν ήταν τίποτε άλλο παρά ένα άθροισμα προσφυγικών καταυλισμών, που αν δημιουργήθηκαν, δεν διατηρήθηκαν τυχαία, ακόμη και τέσσερα χρόνια μετά τη μικρασιατική καταστροφή.

    Στα 22 χρόνια που πέρασαν πραγματοποίησα, στο πλαίσιο ή στο περιθώριο του βιοπορισμού, μεγάλο αριθμό μελετών για την τοπική ιστορία, είτε με χορηγίες επιχειρήσεων και οργανισμών είτε με αυτοχρηματοδότηση. Δεν κατάφερα όμως να προσελκύσω χορηγικό ενδιαφέρον για το όνειρο που μου δημιούργησε εκείνη η μελέτη: Την επεξεργασία του συνόλου των δεκάδων χιλιάδων φακέλων, δηλαδή, με δυο λόγια, την πλήρη αναπαράσταση της προσφυγικής Θεσσαλονίκης του 1925/26, δρόμο προς δρόμο, σπίτι προς σπίτι. Θα ήταν μία αναπαράσταση χρήσιμη σε πολλούς επιστημονικούς κλάδους, αλλά και στη συλλογική μνήμη των Θεσσαλονικέων.

    Πρόσφατα, μελέτησα ένα δείγμα εξακοσίων φακέλων, από το ίδιο αρχείο, σαν μια προκαταρκτική μελέτη για τον τρόπο με τον οποίον εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη οι εκ Πόντου πρόσφυγες. Συγκεκριμένα, κατάρτισα μία τυχαία δεξαμενή αλίευσης 500 περιπτώσεων Ποντίων, την οποία συνέκρινα με ένα δείγμα ελέγχου 100 περιπτώσεων Καϊσερλήδων.

    Η εικόνα είναι η εξής:

    ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΚ ΠΟΝΤΟΥ ΕΚ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ
    ΕΝΤΟΣ ΤΩΝ ΤΕΙΧΩΝ 0.51 0.54
    ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 0.39 0.20
    ΔΥΤΙΚΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 0.10 0.26

    Τα δεδομένα αυτά βλέπουμε και σε γράφημα.

    Κοινό στοιχείο των δύο ομάδων είναι η προτίμηση στην παλιά πόλη. Βλέπουμε όμως ουσιώδεις διαφορές σε ό,τι αφορά την κατανομή τους στην Ανατολική και Δυτική Θεσσαλονίκη. Στην Ανατολική το ποσοστό των Ποντίων είναι διπλάσιο από των Καϊσερλήδων, ενώ στη Δυτική συμβαίνει το αντίστροφο.

    Για να αντιληφθούμε τις διαφορές προσεγγίζουμε σε κάπως αναλυτικότερη κατανομή του δείγματος ανά περιοχή

    Πιο αναλυτικά:

    ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΚ ΠΟΝΤΟΥ ΕΚ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ
    ΒΟΡΕΙΩΣ ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ 0.39 0.46
    ΝΟΤΙΩΣ ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ 0.12 0.08
    ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 0.13 0.16
    ΤΟΥΜΠΑ 0.08 0.04
    ΚΑΛΑΜΑΡΙΑ 0.18 0.00
    ΔΥΤΙΚΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 0.10 0.26
    ΣΥΝΟΛΟ 1.00 1.00

    Από τους αριθμούς αυτούς προκύπτει με μια σχετική άνεση το προκαταρκτικό συμπέρασμα ότι με εξαίρεση την Ανατολική Θεσσαλονίκη (πλην Τούμπας και Καλαμαριάς) υπάρχουν δύο διακριτά πρότυπα εγκατάστασης των δύο προσφυγικών ομάδων που εξετάζουμε.

    Το σημείο αυτό θα χρειαζόταν αρκετό χρόνο για να αναλυθεί. Αν εκδοθούν πρακτικά, ίσως μπορούμε να έχουμε εκεί την ευκαιρία να το πράξουμε. Οπωσδήποτε ρόλο έπαιξε ότι στο δείγμα των εκ Καισαρείας προσφύγων –που λήφθηκε  από την ίδια τυχαία δεξαμενή αλίευσης των Ποντίων προσφύγων, δεν απαντά εγκατάσταση στην Καλαμαριά, εύρημα που δεν είναι αληθοφανές. Θα έπρεπε να είχαμε έστω και μια χαμηλή συχνότητα κατανομής και στην περιοχή αυτή.

    Οπωσδήποτε, όπως φαίνεται από τα στοιχεία που προαναφέραμε, ο κύριος τόπος της προσφυγικής εγκατάστασης ήταν το τμήμα της Θεσσαλονίκης πάνω από την Αγίου Δημητρίου. Εκεί απαντούν συγκεκριμένοι πυρήνες εγκατάστασης

    Το υλικό μπορεί να βοηθήσει στη μελέτη του αστικού τοπίου.

    Καταρχάς πρόκειται για υλικό που αφορά την περίοδο μετά την ανταλλαγή του μουσουλμανικού πληθυσμού της Θεσσαλονίκης, και τεκμηριώνει τις πολιτικές, κοινωνικές και δημογραφικές μεταβολές της πόλης.

    Θα θυμίσουμε μερικές άλλες πτυχές, εκτός από τη γεωγραφική.

    Πρώτα από όλα έχουμε τις μεταβολές ανάμεσα στις μορφές κατοχής του αστικού χώρου. Οι βακουφικές και οι άλλες μορφές ιδιοκτησίας χάνουν την αξία τους. Οι νέες μορφές κατοχής περιλαμβάνουν αρχικώς την αυθαίρετη κατάληψη ή τη διοικητική κατανομή της υφιστάμενης στέγης από τις δημόσιες υπηρεσίες.

    Δεύτερο, έχουμε τις μεταβολές που μπορούμε να αντιληφθούμε υιοθετώντας σαν φίλτρο τους θρησκευτικούς χάρτες της πόλης.

    Για παράδειγμα το υλικό μας δείχνει την κατάληψη από τους πρόσφυγες του κατ’ εξοχήν και επί αιώνες αστικού χώρου των μουσουλμάνων της Θεσσαλονίκης, δηλαδή της περιοχής βόρεια από τη σημερινή οδό Αγίου Δημητρίου. Το υλικό δεν μας επιτρέπει να αντιληφθούμε πώς ακριβώς συντελέσθηκε η εν λόγω κατάληψη πριν από το 1924-26. Ωστόσο, η προσφυγή σε άλλα δεδομένα δείχνει ότι πρόκειται για κατάληψη προσωρινού διοικητικού χαρακτήρα. Αργότερα θα παγιωθεί μέσα από τις διαδικασίες αγοράς που θα εφαρμόσει ο υπό κρατικό έλεγχο μηχανισμός της ανταλλάξιμης περιουσίας. Έχουμε δηλαδή μια πρόδρομη αλλαγή στη φυσιογνωμία της πόλης, η οποία ταυτίζεται με την εγκατάσταση χριστιανικού πληθυσμού στη θέση μουσουλμανικού πληθυσμού. Έτσι, οι ναοί, που είχαν μετατραπεί σε τεμένη και είχαν ανακτηθεί το 1912, αποκτούν κανονικό εκκλησίασμα, ενώ η μονή της Παναγίας Λαγουδιανής μετατρέπεται σε κανονικό ενοριακό ναό. Αντίθετα, τα τεμένη της εν λόγω περιοχής παύουν πλέον οριστικά τη θρησκευτική λειτουργία τους και μετατρέπονται σε στεγασμένο χώρο εγκατάστασης προσφύγων από τον Πόντο. Τέτοια είναι για παράδειγμα η περίπτωση του Σαατλή Τζαμί, στην οδό Προξένων, όπου έγινε και η δολοφονία των προξένων το 1876. Εκτός όμως από θρησκευτική, μας διαφεύγει συχνά ότι πρόκειται και για κοινωνική μεταβολή.

    Οι κατοικίες των εύπορων μουσουλμανικών μεσοστρωμάτων, σε τόπο προνομιακό, με θέα, άνεση χώρου, αυλές, δέντρα και καθαρό αέρα καταλαμβάνονται προσώρας από το αυριανό προλεταριάτο της πόλης, χαρακτήρας που αποκτούν οι πρόσφυγες ακριβώς λόγω της ιδιότητάς τους και ανεξάρτητα από τις επαγγελματικές ασχολίες τους στον Πόντο.

    Ανάλογες είναι οι παρατηρήσεις πάνω στο θρησκευτικό χάρτη που αφορούν το εβραϊκό στοιχείο: Η ζώνη της πόλης μεταξύ των οδών Ολύμπου και Εγνατίας είχε ερημωθεί από την πυρκαγιά του 1917 και –όπως δείχνει το δείγμα μας- καταλήφθηκε από πρόσφυγες, που κατοίκησαν σε παραπήγματα, γύρω από τη λαχαναγορά, η οποία κατέλαβε τον κενό χώρο της μετέπειτα πλατείας Δικαστηρίων. Εδώ είχαν αναπτυχθεί από τον 16ο αιώνα ως το 1917 εβραϊκές μικροαστικές συνοικίες, των οποίων οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την περιοχή σε ποσοστό 90% λόγω της νομοθεσίας για την ανοικοδόμηση.

    Εκτός όμως από το απόθεμα δημόσιων και ιδιωτικών κτιρίων, ο άνετος χώρος πάνω από την οδό Ολύμπου χρησιμοποιήθηκε σε μεγάλη έκταση και για την τοποθέτηση παραπηγμάτων. Πάνω από 60 παραπήγματα κατονομάζονται στο δείγμα μας στην περιοχή από την οδό αυτή μέχρι και την οδό Ολυμπιάδος. Όλοι οι ελεύθεροι χώροι καταλαμβάνονται –πέρα από τεμένη και πρώην μουσουλμανικά σχολεία- για την τοποθέτηση παραπηγμάτων, συχνά ιδιωτικών.

    Όλα αυτά είναι στοιχεία που πρέπει να λαμβάνουμε σοβαρά υπόψη μελετώντας την εκλογική συμπεριφορά και γεωγραφία των Θεσσαλονικέων. Η Θεσσαλονίκη που ψήφισε το 1926 δεν έχει καμία σχέση με τη Θεσσαλονίκη του 1920 (αφού δεν είχε μεσολαβήσει η ανταλλαγή των πληθυσμών, παρά τα πρώτα κύματα προσφύγων), αλλά και η Θεσσαλονίκη του 1920 επίσης δεν είχε καμία σχέση με τη Θεσσαλονίκη του 1915 (αφού δεν είχε μεσολαβήσει η πυρκαγιά του 1917).

    Περνάω τώρα στις γεωγραφικές παρατηρήσεις που αφορούν την εγκατάσταση.

    39% του δείγματος που εξετάσθηκε δήλωσε διεύθυνση στο τμήμα της πόλης που περικλείεται από το δυτικό, το βόρειο και το ανατολικό τείχος, πάνω από την οδό Αγίου Δημητρίου, της τελευταίας συμπεριλαμβανομένης. Η περιοχή αυτή καταλαμβάνει 1.123 στρέμματα. Αν το δείγμα μας εξέφραζε το γενικό προσφυγικό πληθυσμό, κάτι που δεν υποστηρίζουμε αλλά αποτελεί εύλογη υπόθεση, τότε περίπου 45.000 πρόσφυγες κατοίκησαν στη συγκεκριμένη περιοχή, δίνοντας μας πυκνότητα 40 ατόμων ανά στρέμμα, όσο δηλαδή της σύγχρονης μεγαλούπολης. Είτε λοιπόν πρέπει να υποθέσουμε ότι στη συγκεκριμένη περίοδο η περιοχή πυκνοκατοικήθηκε κατά τρόπο χωρίς προηγούμενο, είτε ότι αποτέλεσε τόπο ελκυστικό ειδικά για τους Πόντιους πρόσφυγες.

    https://www.academia.edu/24407632/%CE%A4%CF%8C%CF%80%CE%BF%CE%B9_%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%83%CF%89%CF%81%CE%B9%CE%BD%CE%AE%CF%82_%CE%B5%CE%B3%CE%BA%CE%B1%CF%84%CE%AC%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%83%CE%B7%CF%82_%CF%84%CF%89%CE%BD_%CE%A0%CE%BF%CE%BD%CF%84%CE%AF%CF%89%CE%BD_%CF%83%CF%84%CE%B7_%CE%98%CE%B5%CF%83%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%BA%CE%B7_1925_1926_

  2. Χαρακτηριστική φυσιογνωμία της α’ γενιάς των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη ήταν ο Γιάννης Ταμτάκος:

    https://kars1918.wordpress.com/2014/06/11/tamtakos/

  3. […] τὸ ἄρθρο «Θεσσαλονίκη καὶ πρόσφυγες«. Δημιουργεῖται αὐτὴ τὴ φορά, ἡ μυθικὴ […]

  4. Θεσσαλονίκη
    Πόλη και πρόσφυγες
    Συγκρότηση ενότητας: Δέσποινα Κακατσάκη
    Βιβλιογραφικές Πληροφορίες
    Λογοτεχνικά Κείμενα
    Αλαβέρας Τάκης, «Άρτα Κορ», στο Αλαβέρας Τάκης, Απ’ αφορμή : Διηγήματα, Νέα Πορεία, Θεσσαλονίκη 1975.
    Ανδρεάδης Γεώργιος, Καλαμαριά μου αξέχαστη, Εκδοτικός Οίκος Αδερφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1994.
    Βαφόπουλος Γιώργος, Σελίδες αυτοβιογραφίας, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1970-1991.
    Βερντάν Νικολά, Το ραντεβού της Θεσσαλονίκης, Μετάφραση : Μαρία Χρηστίδου, Χαραμάδα, Αθήνα 2011.
    Ζαφείρης Χρίστος, Θεσσαλονίκης Τοπιογραφία, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1990.
    Ζησιάδης Λεωνίδας, Συμεών ο πρόσφυγας, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1996 / 1995?.
    Ζησιάδης Λεωνίδας, Θεσσαλονίκη, όσα θυμάμαι, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1991.
    Ζουργός Ισίδωρος, Στη σκιά της πεταλούδας, Πατάκη, Αθήνα 2004.
    Ιωάννου Γιώργος, Για ένα φιλότιμο : πεζογραφήματα, Αθήνα 1966 / 1964?.
    Ιωάννου Γιώργος, Η Σαρκοφάγος : πεζογραφήματα, Κέδρος, Αθήνα 1982 / 1971?.
    Ιωάννου Γιώργος, Η μόνη κληρονομιά : διηγήματα, Κέδρος, Αθήνα 1982 / 1974?.
    ωάννου Γιώργος, Το δικό μας αίμα, Κέδρος, Αθήνα 1980.
    Ιωάννου Γιώργος, Η πρωτεύουσα των προσφύγων, Κέδρος, Αθήνα 1984.
    Κερασίδης Σίμος, Η κοκάλινη οπτασία, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1996.
    Κερασίδης Σίμος, Η Θεσσαλονίκη και η Τούμπα μέσα από τα μάτια μου, Παρατηρήτης, Θεσσαλονίκη 1998.
    Κεσμέτη Νατάσα, «Στο σπίτι στο Επταπύργιο και ο Λωτρέκ : Μια “μαρτυρία”», στο Κεσμέτη Νατάσα, Μαγεμένο Χώμα (διηγήματα), Κέδρος, Αθήνα 1999.
    Κοροβίνης Θωμάς, Όμορφη νύχτα, Άγρα, Αθήνα 2008.
    Κουτσούκος Ηλίας, «Βρω εγκώ για σένα θέση…», στο (επιμ.) Σταύρος Κασιώτης, Καστανιώτη, Ο δρόμος για την Ομόνοια, Αθήνα 2005.
    Κυριακίδου – Νέστορος Άλκη, «Η Θεσσαλονίκη της ψυχής μου», στο (επιμ.) Σερέφας Σάκης, Μια πόλη στη Λογοτεχνία – Θεσσαλονίκη, Μεταίχμιο, Αθήνα 2006 / 2002?.
    Λαμψίδης Γιώργος, Τοπάλ Οσμάν, Ελληνική Φωνή, Αθήνα, 1969-1971.
    Λιανίδης Σίμος, Ποιήματα, Αθήνα 1997.
    Μεγάλου – Σεφεριάδη Λία, Γλυκιά καλοκαιριάτικη βραδιά, Καστανιώτη, Αθήνα 2002 / 1999?.
    Morgenthau Henry, Η αποστολή μου στην Αθήνα. 1922 – Το έπος της εγκατάστασης, Μετάφραση : Σήφης Κασεσιάν, Τροχαλία, Αθήνα 1994.
    Πανάγος Γιώργος, Ρέκβιεμ για τρεις γενιές, Εισαγωγή : Ντίνος Χριστιανόπουλος, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1992.
    Πεντζίκης Νίκος-Γαβριήλ, Μητέρα Θεσσαλονίκη, Κέδρος, Αθήνα 2008.
    Σαμουηλίδης Χρήστος, Στους πέντε ανέμους του Καυκάσου, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1991.
    Σερέφας Σάκης, Φιλμογραφία της Θεσσαλονίκης, Εκδόσεις Εντευκηρίου – Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1992.
    Σεφέρης Γιώργος, Μυθιστόρημα, στο Ποιήματα, Ίκαρος, Αθήνα 1977 / 1972?.
    Σκιαδόπουλος Άρης, «Μια πεταλούδα στο Μπιτ Παζάρ», στο (επιμ.) Σταύρος Κασιώτης, Καστανιώτη, Ο δρόμος για την Ομόνοια, Αθήνα 2005.
    Σουρούνης Αντώνης, Το μονοπάτι στη θάλασσα, Καστανιώτη, Αθήνα 2010 / 2006?.
    Σουρούνης Αντώνης, «Γέλια», στο (επιμ.) Σταύρος Κασιώτης, Καστανιώτη, Ο δρόμος για την Ομόνοια, Αθήνα 2005.
    Σφυρίδης Περικλής, Ψυχή μπλε και κόκκινη, Καστανιώτη, Αθήνα 1995.
    Ταχτσής Κώστας, Το φοβερό βήμα, Εξάντας, Αθήνα 1989.
    Τσάκωνα Γρ. Δημ., Η Σχολή Θεσσαλονίκης, Liquid Letter, Αθήνα 1990.
    Χαϊδεμένου Φιλιώ, Τρεις αιώνες Μια ζωή. Γιαγιά Φιλιώ η Μικρασιάτισσα, Λιβάνη, Αθήνα 2005.
    Χουζούρη Έλενα, Σκοτεινός Βαρδάρης, Κέδρος, Αθήνα 2004².
    Χριστιανόπουλος Ντίνος, Πίσω απ’ την Αγια-Σοφιά,
    Χριστιανόπουλος Ντίνος, Θεσσαλονίκην, ο? μ’ ?θέσπισεν. Αυτοβιογραφικά κείμενα, Ιανός – Σειρά : Πρόσωπα, 1999.
    Χρυσοχόου Ιφιγένεια, Ξεριζωμένη γενιά. Το χρονικό της προσφυγιάς στη Θεσσαλονίκη, Φιλιππότη, Αθήνα 1981.
    Μελέτες
    Αναστασιάδης Γιώργος, Ανεξάντλητη πόλη. Θεσσαλονίκη 1917-1974, Έκφραση – Σειρά : Ιστορία και Πολιτισμός, Θεσσαλονίκη 1996.
    Αναστασιάδης Γιώργος, Το «ντοκιμαντέρ» της πόλης, University Studio Press / Έκφραση, Θεσσαλονίκη 2000.
    Αναστασιάδης Γιώργος, Η Θεσσαλονίκη στις συμπληγάδες του 20ού αιώνα, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2005.
    Ιωάννου Γιώργος, Λαϊκές αφηγήσεις για την προσφυγιά, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1988.
    (επιμ.) Καυκαλάς Γρηγόρης, Λαμπριανίδης Λόης, Παπαμίχος Νίκος, Η Θεσσα-λονίκη στο μεταίχμιο. Η πόλη ως διαδικασία αλλαγών, Κριτική, Αθήνα 2008.
    Καφετζάκη Τόνια, Προσφυγιά και Λογοτεχνία, Εικόνες του Μικρασιάτη πρόσφυγα στη μεσοπολεμική πεζογραφία, Πορεία, Αθήνα 2003.
    Κλαρκ Μπρους, Δυο φορές ξένος. Οι μαζικές απελάσεις που διαμόρφωσαν την σύγχρονη Ελλάδα και Τουρκία, Μετάφραση : Βίκη Ποταμιάνου, Ποταμός, Αθήνα 2007.
    Κωτόπουλος Η. Τριαντάφυλλος, Η Θεσσαλονίκη στο έργο των Θεσσαλονι-κέων πεζογράφων, Κώδικας, Θεσσαλονίκη 2006.
    Λιάτσος Δημήτρης, Οι πρόσφυγες της Μικρασίας και το ρεμπέτικο τραγούδι, Πειραιάς 1982.
    Λιάτσος Δημήτρης, Η μικρασιατική καταστροφή στη νεοελληνική λογοτεχνία, Το ελληνικό βιβλίο, Αθήνα 1992.
    Μαζάουερ Μαρκ, Θεσσαλονίκη – Πόλη των Φαντασμάτων. Χριστιανοί, Μουσουλμάνοι και Εβραίοι 1430 – 1950, Μετάφραση : Κώστας Κουρεμένος, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2006.
    Μαραβελάκη Μ., Βακαλόπουλου Α., Οι προσφυγικές εγκαταστάσεις στις περιοχές της Θεσσαλονίκης, Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1993.
    Νίγδελης Κωνσταντίνος – Κοιμίσογλου Συμεών, Η Μαλακοπή της Καππαδοκίας, Δήμος Συκεών – Κέντρο Ιστορίας, Θεσσαλονίκη.
    Σερέφας Σάκης, Η Θεσσαλονίκη στα ποιήματα. 1900-1999, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 2000.
    Σφυρίδης Περικλής, Πεζογράφοι της Θεσσαλονίκης ’80 – ’90, Τα τραμάκια, Θεσσαλονίκη 1992.
    Σφυρίδης Περικλής, Εν Θεσσαλονίκη, 13 σύγχρονοι πεζογράφοι, Ιανός, Θεσσαλονίκη 2001.
    Τζανακάρης Ι. Βασίλης, Στο όνομα της προσφυγιάς. Από τα δακρυσμένα Χριστούγεννα του 1922 στην αβασίλευτη δημοκρατία του 1924, Μεταίχμιο, Αθήνα 2009.
    Τομανάς Κώστας, Δρόμοι και Γειτονιές της Θεσσαλονίκης μέχρι το 1944, Νησίδες, 2006 / 1997?.
    Χεκίμογλου Α. Ευάγγελος, Θεσσαλονίκη. Τουρκοκρατία και Μεσοπόλεμος, Έκφραση, Θεσσαλονίκη 1996.
    Ιστορικά – Φωτογραφικά Λευκώματα
    Από τη Φεντερασιόν στο 2000. 92 χρόνια αγώνων μέσα από το φωτογραφικό αρχείο του ΕΚΘ, Εργατοϋπαλληλικό Κέντρο Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 2000.
    Από το Βαρδάρι ως το Δερβένι. Ιστορική καταγραφή μέχρι το 1920, Λαζαρίδης Σπύρος, Ζήτρος, Θεσσαλονίκη 1997.
    Αστυγραφία της Ελάσσονος Ασίας, Μιχελή Λίζα, Δρώμενα (σειρά : Ελλήνων Άστεα Β), Αθήνα 1992.
    Βυζαντινός Αθλητικός Όμιλος – Β.Α.Ο. 1926 – 2007, Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης – Δήμος Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 2007.
    Δι’ εγκαταστάσεως 1914. Λεύκωμα, Λαζαρίδης Σπύρος, Δήμος Σταυρούπολης, Θεσσαλονίκη 2005.
    Εθνικό Ίδρυμα Προστασίας Απόρων Παιδιών Μακεδονίας «Ο Αριστοτέλης». Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων, (επιμ.) Χατζηκυριακίδης Στ. Κυριάκος, Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού Δήμου Καλαμαριάς – University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2002.
    Ελευθέρια – Νέο Κορδελιό. Πατρίδες τότε και τώρα (τόμος Β΄), Βακουφάρης Περικλής, Δήμος Ελευθερίου – Κορδελιού, Θεσσαλονίκη 2002.
    Εύοσμος. Η ιστορία του τόπου και των ανθρώπων του, Κυριάκος Στ. Χατζηκυριακίδης, Δήμος Ευόσμου – Ιστορικό Αρχείο Δήμου Ευόσμου, Θεσσαλονίκη 2008.
    Η Θεσσαλονίκη των Περιηγητών, 1430 – 1930, Γρηγορίου Αλέξανδρος – Χεκίμογλου Ευάγγελος, Εταιρεία μακεδονικών Σπουδών – Μίλητος, Αθήνα 2008.
    Η Καλαμαριά γράφει Ιστορία. 1940 – 1967. Από την επιβίωση στη δημιουργία, Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού Δήμου Καλαμαριάς, Θεσσαλονίκη 2004.
    Η Καλαμαριά στο Μεσοπόλεμο (1920 – 1940). Πρόσφυγες. Δημιουργώντας τη νέα πατρίδα, Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού – University Studio Press, Θεσσαλονίκη 1998.
    Η Τέχνη δίαυλος για την Ένταξη των Μεταναστών. Εργαστήρι ζωγραφικής, φωτογραφίας και θεάτρου, Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 2011.
    Η Τούμπα των Προσφύγων. Εικόνες και μνήμες από τη γένεση μιας συνοικίας, Κερασίδης Σίμος – Γεωργούλης Παναγιώτης, Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης – Δήμος Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 2002.
    Θεσσαλονίκη σε πρώτο πρόσωπο. Ταξιδιωτικές σημειώσεις, Σερέφας Σάκης – Γιακουμής Χάρης, Μ. Τουμπης Α.Ε., Θεσσαλονίκη 2005.
    Μετανάστες, Φωτογραφίες Περικλής Μεράκος, Κέντρο Επαγγελματικής Κατάρτισης του Ινστιτούτου Εργασίας της ΓΣΕΕ, Αθήνα 2008.
    Μια ζωή Απόλλων. Μορφωτικός Γυμναστικός Σύλλογος Καλαμαριάς «Ο Απόλλων» 1926 – 2006, Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού Δήμου Καλαμαριάς, Θεσσαλονίκη 2006.
    Νέα Μηχανιώνα. Από τις «χαμένες πατρίδες» στην πατρίδα του σήμερα, Ποτηρόπουλος Παρασκευάς, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2003.
    Οι πρόσφυγες στη Μακεδονία. Από την τραγωδία στην εποποιία, (επιμ.) Κολιόπουλος Σ., Μιχαηλίδης Δ. Ιάκωβος, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Μίλητος, Αθήνα 2009.
    Ο προσφυγικός συνοικισμός Ναυάρχου Βότση, Τσιραμπίδης Ανανίας, Εύξεινος Λέσχη Θεσσαλονίκης – Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού Δήμου Καλαμαριάς, Θεσσαλονίκη 2010.
    Παλιά Σαλονίκη, Πετρόπουλος Ηλίας, Κέδρος, Αθήνα 1981.
    Πανθεσσαλονίκειος Αθλητικός Όμιλος Κωνσταντινοπολιτών – ΠΑΟΚ 1926 – 2005, Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης – Δήμος Θεσσαλονίκης, Αντιδημαρχία Πολιτισμού και Νεολαίας, Θεσσαλονίκη 2005.
    Παραλία – Λιμάνι – Λευκός Πύργος. Η μάχη της μνήμης, Αναστασιάδης Γ. – Χεκίμογλου Ε., University Studio Press, Θεσσαλονίκη 1997.
    Προσφυγική Ελλάδα – Refugee Greece, Φωτογραφίες από το Φωτογραφικό Αρχείο του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, (επιμ.-κειμ.) Γιαννακόπουλος Γ. Γιώργος, Ίδρυμα Α. Γ. Λεβέντη – Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1992.
    Ξορκίζοντας το κακό, Λεύκωμα, Λαζαρίδης Σπύρος, Κείμενα του Γιάννη Τζανή και του Σπύρου Λαζαρίδη, Δήμος Σταυρούπολης, Θεσσαλονίκη 2002.
    Συκιές. Η Εκτός των Τειχών Άνω Πόλη, Νίγδελης Κωνσταντίνος, Δημοτική Επιχείρηση Πολιτισμού – Αθλητισμού – Τουρισμού Συκεών
    Περιοδικά – Εφημερίδες
    «Αφιέρωμα στη Θεσσαλονίκη», Νέα Εστία, Βιβλιοπωλείον της Εστίας.
    Εφημερίς των Βαλκανίων, 4 Ιανουραρίου 1926.
    Εφημερίς των Βαλκανίων, 18 Μαΐου 1933.
    Καραβίτη Τζένη, Σακατζής Δημήτρης, Χατζηδημητρίου Πηνελόπη, Το πορτοκάλι με την περόνη. Θεατρικές ασκήσεις και δημιουργικές δραστηριότητες, Δίκτυο Θέατρο στην Εκπαίδευση, Δεκέμβριος 2004.
    Μακεδονία, Σάββατο 9 Μαΐου 1936.
    Μακεδονία, Τρίτη 12 Μαΐου 1936.
    Παπαϊωάννου Ηρακλής, «Κάπως έτσι», Θεσσαλονικέων Πόλις, τχ. 12/35, Μάρτιος 2011, Φωτογραφίες Αλέξανδρος Αβραμίδης, σελ. 44 – 47.
    Σκουτέρη – Διδασκάλου Ελεωνόρα, «Φωτογραφίζοντας την προσφυγική Ελλάδα : Μνήμη και Ιστορία», Εντευκτήριο, τχ. 25.
    Στεργιούλας Διονύσης, Πέντε ποιητές της Θεσσαλονίκης (Αναγνωστάκης, Βαφόπουλος, Θέμελης, Καρέλλη, Πεντζίκης), Οδός Πανός, τχ. 133 – Ανάτυπο, Ιούλιος – Σεπτέμβριος 2006.
    Τσιμπιρίδου Φωτεινή, «Για τα νέα τζαμιά της Θεσσαλονίκης», Θεσσαλονικέων Πόλις, τχ. 12/35, Μάρτιος 2011, Φωτογραφίες Αλέξανδρος Αβραμίδης, σελ. 48 – 53.
    Ταινίες Μυθοπλασίας
    1922, Σενάριο – Σκηνοθεσία : Νίκος Κούνδουρος, Παραγωγή : Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου, 1978.
    Καραβάν Σαράι, Σκηνοθεσία : Τάσος Ψαρράς, 1986.
    Ρεμπέτικο, Σκηνοθεσία : Κώστας Φέρρης, 1983.
    Το Λιβάδι που Δακρύζει, Σενάριο – Σκηνοθεσία : Θόδωρος Αγγελόπουλος, 2004.
    Ντοκιμαντέρ
    Η Θεσσαλονίκη τον 20ο αιώνα, Σενάριο – Σκηνοθεσία : Τάσος Ψαρράς
    Η πρωτεύουσα των προσφύγων, ΕΡΤ
    Ιχνηλάτες, Επεισόδιο «Μήπως είσαι ρατσιστής;», ΕΡΤ
    Οδυσσέας, Σενάριο – Σκηνοθεσία : Βαχάγκ Καραπετιάν, Παραγωγή : Βαχάγκ Καραπετιάν – ΙΕΚ Ακμή, 2010.
    Παράσταση για ένα ρόλο. Μικρασία, Εμφύλιος, Κυπριακό. Ο ρόλος του ξένου παράγοντα στην Ελλάδα, Σενάριο – Σκηνοθεσία : Διονύσης Γρηγοράτος, Παραγωγή : Δ. Γρηγοράτος, Αρώνης – Ευθυμιάδης, 1978-1979, Έκδοση ΔΟΛ (2011).
    Πρόσφυγες, ΕΡΤ3
    α) Επεισόδιο «Κίου Μαρτυρία»
    β) Επεισόδιο «Κωνσταντινούπολης Μαρτυρία»
    γ) Επεισόδιο «Σκόπελος Ανδριανουπόλεως»
    δ) Επεισόδιο «Σμύρνης Μαρτυρία»
    Σινασσός. Τοπογραφία της μνήμης, Σενάριο – Σκηνοθεσία : Τίμων Κουλμάσης – Ηρώ Σιαφλάκη, 1997.
    80 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή, Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού Δήμου Καλαμαριάς
    Αδερφέ, πού πας; Η Ανταλλαγή, Ομέρ Ασάν
    Ταραγμένα χρόνια, ΕΡΤ3
    Ιστότοποι για τη Θεσσαλονίκη
    Δήμος Θεσσαλονίκης: http://www.thessaloniki.gr
    Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης: http://www.thessaloniki.gr/portal/page/portal/DioikitikesYpiresi
    Θεσσαλονίκη 360° – Virtual City Guide: http://www.thessaloniki360.com
    Δήμος Καλαμαριάς: http://www.kalamaria.gr
    Ιστότοποι για τον Προσφυγικό Ελληνισμό
    Ελλάδα 1922 : Μια «κιβωτός προσφύγων» : http://users.sch.gr/mikrasia/
    Ένα χαμένο άγνωστο φιλμ: Πρόσφυγες του 1922, Σμύρνη, Αθήνα, Πειραιάς : http://tvxs.gr/news/
    Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού : http://genealogy.ime.gr/
    Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού : http://www.genealogies.gr/
    Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών : http://www.kms.org.gr
    Μνήμες – Αλησμόνητες Πατρίδες : http://diasporic.org/mnimes/
    Ιστότοποι γενικά για την Προσφυγιά και τη Μετανάστευση
    Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες – UNHCR-The UN Refugee Agency : http://www.unhcr.gr
    Όλες οι ειδήσεις από την άλλη Θεσσαλονίκη : http://alterthess.blogspot.com
    Ιστότοποι Τεκμηρίωσης Πολιτιστικών Τεκμηρίων
    Σύστημα Βιβλιοθηκών ΑΠΘ: http://www.lib.auth.gr.
    Ψηφιακό Αρχείο της ΕΡΤ: http://www.ert-archives.gr/
    Ψηφιοποίηση – Τεκμηρίωση Πολιτιστικών Τεκμηρίων Δήμου Θεσσαλονίκης : http://culture.thessaloniki.gr/gr/about.asp
    Ιστοσελίδα για τη ρεμπέτικη μουσική: http://www.rebetiko.gr/
    Ταινιοθήκη της Ελλάδος – Μουσείο Κινηματογράφου : http://www.tainiothiki.gr
    Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου : http://www.gfc.gr
    Βιβλιοθήκες – Αρχεία – Μουσεία – Ιδρύματα
    Αρχεία Ραδιοφωνικού Σταθμού 9,58, ΕΡΤ3
    Βιβλιοθήκη Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, ΑΠΘ
    Βιβλιοθήκη Μεσαιωνικών και Νεοελληνικών Σπουδών, ΑΠΘ
    Βιβλιοθήκη Νεότερης Ιστορίας, ΑΠΘ
    Δημοτική Βιβλιοθήκη Άνω Πόλης
    Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου
    Ελληνικό Λαογραφικό και Ιστορικό Αρχείο, ΕΛΙΑ – Παράρτημα Θεσσαλονίκης
    Ένωση Συντακτών Ημερήσιων Εφημερίδων Μακεδονίας – Θράκης (ΕΣΗΕΜ-Θ)
    Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών
    Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού (ΙΑΠΕ-Δήμος Καλαμαριάς)
    Ιστορικό Αρχείο Δήμου Ευόσμου
    Κεντρική Βιβλιοθήκη ΑΠΘ
    Κεντρική Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης
    Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης
    Μουσείο Ιστορίας της Πόλης της Θεσσαλονίκης – Λευκός Πύργος
    Μουσείο Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης
    Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού, Δήμος Νεάπολης – Συκεών

    http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/urban/info.html?urb=2

  5. Θεσσαλονίκη
    Πόλη και πρόσφυγες
    Συγκρότηση ενότητας: Δέσποινα Κακατσάκη

    http://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/education/urban/iframe.html?urb=2&location=38

  6. Αρκετοί συνοικισμοί στη δυτική περιοχή της πόλης δημιουργήθηκαν σε θέσεις συμμαχικών στρατοπέδων από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Άλλοι συνοικισμοί σε αυτή την περιοχή ήταν το Καΐστριο Πεδίο, η Τρωάς, η Τυρολόη – Ικόνιο, η Καλλιθέα (η παλιά συνοικία «Μεβλεχανέ» με τον τεκέ των δερβίσηδων της αίρεσης Μεβλεβή, έξω από τα ΒΔ τείχη της πόλης), του Ρήγα Φεραίου, του Κολοκοτρώνη, οι Συκιές (ή Εσκή Ντελίκ), ο Νέος Βόσπορος (με πρόσφυγες αστούς από Κωνσταντινούπολη). Επίσης, υπήρχαν το Χαρμάν-Κιόι (ή Νεόκτιστα), τα Παραπήγματα (Γαλλικός συνοικισμός), των Σιδηροδρομικών προσφύγων (δίπλα στα παραπήγματα), η Επτάλοφος, οι Αμπελόκηποι και των Ορτακιανών προσφύγων. Ακόμη, στην πιο δυτική περιοχή βρίσκονταν οι συνοικισμοί της Νέας Μενεμένης, του Χαρμάν-Κιόι (ή Σταθμός – χωριό με αλώνια, τα σημερινά Ελευθέρια) που αποτελούνταν από 560 ξύλινα παραπήγματα του γαλλικού στρατού και 40 οικήματα του Υπουργείου Πρόνοιας και του Νέου Κουκλουτζά (Παλιό Χαρμάνκιόι, σημερινός Εύοσμος).
    Ο συνοικισμός Άνω Λεμπέτ ή Λεμπετάκι ή Λεμπέτ Τσιφλίκ (σημερινή Νέα Ευκαρπία) ήταν τσιφλίκι της οικογένειας των Μποσκαραίων, πριν από τους βαλκανικούς πολέμους. Δεν υπάρχουν ωστόσο πληροφορίες για τον πληθυσμό που ζούσε και δούλευε τότε στο τσιφλίκι. Εκεί δημιουργήθηκαν στάβλοι και στρατόπεδα του συμμαχικού στρατού κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μεταξύ 1923-1924 το ελληνικό κράτος εγκατέστησε προσφυγικές οικογένειες. Οι κάτοικοι ανέρχονταν περίπου σε 800 από Προύσα, Ουσάκ και Φιλαδέλφεια. Υπήρχαν δημοτικό σχολείο, εκκλησία (Άγιος Γεώργιος) και μικρό γυναικείο μοναστήρι-ησυχαστήριο (της Αγίας Τριάδος), καθώς επίσης και πολλοί ανθόκηποι.
    Ο συνοικισμός της Πολίχνης (παλιό τσιφλίκι Καρά Χουσεΐν ή Καραϊσίν) φιλοξενούσε περίπου 950 κατοίκους. Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εκεί υπήρχαν στρατόπεδα του αγγλικού στρατού. Το 1917 στεγάστηκαν πυροπαθείς, μετά το 1922 εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες από διάφορα χωριά του Καυκάσου και ιδιαίτερα από την περιοχή Καρς, ασχολούμενοι με τη γεωργία και τη κτηνοτροφία. Στο συνοικισμό υπήρχαν δημοτικό σχολείο και εκκλησία (Άγιος Παντελεήμων). Ομοίως,ο συνοικισμός Ζεϊτενλίκ (σημερινή Τερψιθέα Σταυρούπολης) βρισκόταν σε περιοχή, όπου στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο υπήρχαν μεγάλα στρατόπεδα και νοσοκομεία, κυρίως του αγγλικού και του γαλλικού στρατού (σχ.13).

    Χαρτογραφώντας τους προσφυγικούς
    συνοικισμούς
    στη Θεσσαλονίκη κατά τα πρώτα τριάντα χρόνια
    του 20ού αιώνα
    Σαββαΐδης Π.
    Εργαστήριο Γεωδαισίας και Γεωματικής, Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών,
    Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

    https://www.topo.auth.gr/greek/ORG_DOMI/EMERITUS/TOMOS_CONTADAKIS/Thales_pdf/3.02_Savvaidis.pdf

  7. Η εγκατάσταση των προσφύγων στην περιοχή της Θεσσαλονίκης

    Συμπληρώνονται 97 χρόνια από τη μικρασιατική καταστροφή, την πλέον ολέθρια συμφορά του ελληνισμού κατά τη μακραίωνη ιστορία του. Ούτε η ρωμαϊκή ούτε η οθωμανική κατάκτηση μπορούν να συγκριθούν με τον ξεριζωμό των Ρωμιών από τις πατρογονικές εστίες τους, στις περιοχές της Μικράς Ασίας που είχαν αποικηθεί ήδη από τον 6ο π.Χ. αιώνα και των αυτοχθόνων που είχαν εξελληνισθεί κατά τους αλεξανδρινούς χρόνους.
    Η μικρασιατική καταστροφή ήταν αποτέλεσμα της υποτέλειας όλων των ελληνικών κυβερνήσεων της εποχής εκείνης για την εξυπηρέτηση των οικονομικών, πολιτικών και στρατηγικών συμφερόντων των λεγόμενων «μεγάλων» δυνάμεων της εποχής και κυρίως των Άγγλων που κυριαρχούσαν στην περιοχή της Εγγύς και Μέσης Ανατολής. Και η αποτυχημένη Μικρασιατική εκστρατεία, δεν ήταν τίποτα άλλο παρά πόλεμος των πετρελαίων, που παρουσιάστηκε από τους πολιτικούς της «Μεγάλης Ιδέας» σαν δήθεν «ιερός πόλεμος των Ελλήνων».
    Η απόβαση στη Σμύρνη, αλλά κυρίως η πορεία του εκστρατευτικού σώματος προς την Άγκυρα και η πανωλεθρία στο Αφιόν Καραχισάρ, ήταν η αρχή της εθνικής μας τραγωδίας. Με αποτέλεσμα να πληρώσει ο ελληνισμός βαρύ φόρο αίματος: 50.000 νεκροί και 75.000 τραυματίες στρατιώτες . Πάνω από 1.500.000 Έλληνες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πανάρχαιες εστίες των προγόνων τους και να έρθουν σαν πρόσφυγες στην Ελλάδα, αφήνοντας πίσω τους πάνω από 600.000 νεκρούς .

    Σύμφωνα με τα στοιχεία που έδωσε ο Ελευθέριος Βενιζέλος με το υπόμνημά του στη Συνδιάσκεψη της Ειρήνης του Παρισιού, στη Μικρά Ασία ζούσαν 1.694.000 Έλληνες. Στη Θράκη και την περιοχή της Κωνσταντινούπολης 731.000. Στην περιοχή της Τραπεζούντας 350.000 και στα Άδανα 70.000.
    Σύνολο 2.845.000 Έλληνες που αποτελούσαν το 20% του πληθυσμού της περιοχής που κυριαρχούσε οικονομικά, είχε δε καταφέρει να διατηρήσει την πολιτιστική του κληρονομιά παρ΄ ότι αποτελούσε μειονότητα σε εχθρικό περιβάλλον .

    Η οικονομική ισχύς των Ελλήνων της Μ.Ασίας
    Η οικονομική ισχύς των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας πριν από το 1914, ήταν μεγαλύτερη της πληθυσμιακής αναλογίας τους. Υπολογίζεται ότι το 50% του επενδυμένου κεφαλαίου στη βιομηχανία, καθώς και το 60% σε κλάδους μεταποίησης ανήκαν σε πολίτες που προέρχονταν από τις ελληνικές οθωμανικές κοινότητες. Το 1912 από τις 18.063 εμπορικές επιχειρήσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σε Ελληνες ανήκε το 46%, το 23% σε Αρμένιους, το 15% σε μουσουλμάνους.
    Υπολογίζεται ότι το 1914 από τις 6.507 βιομηχανίες και βιοτεχνίες, το 49% ανήκε σε Οθωμανούς Έλληνες, ενώ Έλληνες ήταν και το 46% των τραπεζιτών. Την ίδια χρονιά υπολογίζεται ότι Έλληνες ήταν το 52% των γιατρών, το 49% των φαρμακοποιών, το 52% των αρχιτεκτόνων, το 37% των μηχανικών και το 29% των δικηγόρων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (D. Gontikas, Ch. Issawi, Ottoman Greeks in the age of nationalism, Darwin Press, 1999). Παράλληλα διέθεταν μια πλήρη εκπαιδευτική δομή με εκατοντάδες σχολεία αλλά και υψηλού επιπέδου ιδρύματα, όπως η Μεγάλη του Γένους Σχολή (Κωνσταντινούπολη), η Ευαγγελική Σχολή (Σμύρνη), το Φροντιστήριο Τραπεζούντας, η Ιερατική Σχολή στο Ζιντζίντερε (Καππαδοκία) κ.ά.

    Ένα από τα τελευταία φύλλα της ελληνικής εφημερίδας της Σμύρνης «Αμάλθεια» (20-8-1922)
    Εντυπωσιακός είναι κι ο αριθμός των εφημερίδων που κυκλοφόρησαν. Μόνο στη Σμύρνη οι ελληνικές εφημερίδες και περιοδικά που κυκλοφόρησαν κατά καιρούς ανέρχονται σε 135. Η μακροβιότερη ήταν η «Αμάλθεια» (1838-1922). Άλλες σημαντικές εφημερίδες, η «Αρμονία» (1880-1922) και η σοσιαλιστική «Ο Εργάτης» (1908-1922).

    Η Σμύρνη στις φλόγες
    Στις 8 Σεπτεμβρίου του 1922 , οι Τούρκοι μπήκαν στη Σμύρνη και στις 18 του ίδιου μήνα ολοκληρώνεται η εκκένωση της Μ. Ασίας από τα ελληνικά στρατεύματα.
    Με τη Σμύρνη στις φλόγες και την απελπισμένη προσπάθεια του μαρτυρικού πληθυσμού της να σωθεί, καταφεύγοντας στα συμμαχικά καράβια, γράφεται η τελευταία σελίδα στην ιστορία των σχέσεων της Ελλάδας με τους «συμμάχους» της στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του μικρασιατικού τυχοδιωκτισμού.
    Τις μέρες εκείνες διαδραματίζεται ένα από τα πιο απάνθρωπα και αποκαλυπτικά γεγονότα του πολέμου. Οι «σύμμαχοι» της ελληνικής ολιγαρχίας: Άγγλοι, Γάλλοι, Ιταλοί και Αμερικανοί ανέχονται με τη μεγαλύτερη απάθεια να πετιούνται μπρος τα μάτια τους οι Έλληνες στη θάλασσα.
    Έτσι ήρθαν οι παππούδες μας στην Ελλάδα, κατεστραμμένοι οικονομικά , αφήνοντας πίσω τους αδέλφια αιχμάλωτα των Τούρκων και μωρά παιδιά που πέθαναν από τις αντίξοες συνθήκες στο δρόμο προς τη σωτηρία .

    Η άφιξη των προσφύγων στη Θεσσαλονίκη

    Περισσότεροι από 100.000 πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη, εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη και τη γύρω περιοχή. Η Θεσσαλονίκη είναι εξαρχής ο κύριος πόλος έλξης. Στην άμεση περιοχή της ιδρύονται 75 κοινότητες και εγκαταστάσεις, με αποτέλεσμα να διπλασιαστεί ο πληθυσμός της πόλης, να δημιουργηθεί στεγαστικό πρόβλημα αλλά και να ιδρυθούν νέες κοινότητες όπως της Περαίας, των Νέων Επιβατών, της Αγίας Τριάδας, της Νέας Μηχανιώνας κ.α.
    Σύμφωνα με την απογραφή του 1918, η Θεσσαλονίκη είχε 170.000 κατοίκους, που αποτελούνταν από ένα ανομοιογενές πληθυσμιακό στοιχείο Ελλήνων, Εβραίων, Τούρκων και Φραγκολεβαντίνων, με το ελληνικό στοιχείο να αντιπροσωπεύει μόνο το 47% του συνολικού πληθυσμού. Δέκα χρόνια αργότερα, το 1928, σύμφωνα με τη νέα απογραφή, η Θεσσαλονίκη βρέθηκε με 251.000 κατοίκους
    Οι πρόσφυγες, ταλαιπωρημένοι από τις κακουχίες, ήταν σε άθλια κατάσταση: Πεινασμένοι, ρακένδυτοι, άρρωστοι, γεμάτοι ζωύφια, με σκασμένα μάτια, αναδίδοντας την απαίσια οσμή της ανθρώπινης ακαθαρσίας.
    Μεγάλο μέρος των προσφύγων εγκαθίσταται σε σχολεία, εκκλησίες και στρατόπεδα (αρχικά) Άλλοι μένουν σε ανταλλάξιμα σπίτια των Τούρκων.

    Με την έλευση των προσφύγων, γεννιούνται 18 νέοι συνοικισμοί όπου οι πρόσφυγες εγκαθίστανται μόνιμα όπως η Τούμπα, η Καλαμαριά, η Σταυρούπολη, η Πολίχνη, οι Αμπελόκηποι, η Νεάπολη, η Νέα Ευκαρπία κ.α .
    Η υποδοχή από τους ντόπιους δεν θα λέγαμε ότι ήταν η καλύτερη. Η Ελλάδα αδυνατεί να φιλοξενήσει τόσο μεγάλο αριθμό προσφύγων Οι ντόπιοι αντιδρούν καθώς η κυβέρνηση επιτάσσει σπίτια για να στεγάσει τους πρόσφυγες. Ακροδεξιά στοιχεία ανοίγουν «πόλεμο» κατά των ταλαιπωρημένων και ξεριζωμένων από τις εστίες τους προσφύγουν, αποκαλώντας τους «τουρκόσπορους»

    Σε κάθε θεωρείο του δημοτικού θεάτρου Πειραιά είχε εγκατασταθεί και από μία προσφυγική οικογένεια
    Με τόσο άφθονο εργατικό δυναμικό, που προκύπτει από την εγκατάσταση των προσφύγων, η Θεσσαλονίκη γίνεται εργατούπολη. Την περίοδο 1922 – 1929, η κρατική αναπτυξιακή πολιτική, οι επενδύσεις στον τομέα της οικοδομής και της βιομηχανίας και τα άφθονα εργατικά χέρια των προσφύγων μετατρέπουν τη Θεσσαλονίκη σε βιομηχανικό κέντρο, ιδιαίτερα στον κλάδο της κλωστοϋφαντουργίας και των τροφίμων (ΥΦΑΝΕΤ, ΗΛΙΟΣ, ΑΒΕΖ, ΖΑΝΑΕ, ΦΛΟΚΑ κ.α.) Οι πρόσφυγες δίνουν ώθηση στο εμπόριο της πόλης με το δυναμισμό και την τεχνογνωσία τους. Μεταξύ των προσφύγων, υπήρχαν χιλιάδες ειδικευμένοι τεχνίτες, επιστήμονες και απόφοιτοι φημισμένων σχολείων της Ανατολής ειδικευμένοι εργάτες (υφαντουργοί, τεχνίτες, ταπητουργοί, βιομηχανικοί υπάλληλοι), έμπειροι αγρότες (σηροτρόφοι, αμπελουργοί, καπνοκαλλιεργητές, εργάτες επεξεργασίας καπνού), ενώ οι γυναίκες εργάζονται σε εργοστάσια, καπναποθήκες και βιοτεχνίες.
    Οι συνθήκες ζωής και εγκατάστασης των προσφύγων, ήταν άθλιες: Κατοικούν σε παραγκουπόλεις – με έλλειψη βασικών κανόνων υγιεινής σε αύξηση των προβλημάτων υγείας, ιδιαίτερα της φυματίωσης. Και όταν λίγα χρόνια αργότερα έρχεται η παγκόσμια οικονομική ύφεση, οι πρώτες επιπτώσεις πλήττουν τους πρόσφυγες: Αυξημένη ανεργία και άθλιες συνθήκες διαβίωσης, 10.000 άνεργοι στη Θεσσαλονίκη, ο κόσμος βγαίνει στους δρόμους.

    Η περίπτωση της Καλαμαριάς
    Στη νοτιοανατολική πλευρά της πόλης, σε απόσταση ενός χιλιομέτρου από το τέλος της τότε περιοχής των Εξοχών, συγκεντρώνονται πολλοί προσφυγικοί οικισμοί που αποτελούν τον πυρήνα του σημερινού δήμου Καλαμαριάς. Από το 1922, εγκαθίστανται εδώ πρόσφυ­γες σε παράγκες, σκηνές και άλλα πρόχειρα καταλύματα. Το 1926, σύμφωνα με το αρχείο του Γεωργικού Γραφείου Εποικισμού, 449 προσφυγικές οικογένειες καταλαμβάνουν τρεις οικισμούς στο νότιο μέρος της Καλαμαριάς:
    – 170 οικογένειες (736 άτομα) στο Κουρί
    – 179 οικογένειες (796 άτομα) στην Αρετσού
    – 100 οικογένειες (461 άτομα) στο Κατιρλί
    Σ’ αυτούς πρέπει να προστεθούν περί τα 8.000 άτομα, που εγκαθίστανται στον κεντρικό οικισμό της Καλαμαριάς

    Ο πολιτισμός που έφεραν οι πρόσφυγες

    Σύμφωνα με πολλούς ερευνητές, οι πρόσφυγες έφεραν στη Μακεδονία ένα πολιτισμό και μόρφωση βαθμού ανώτερου σε πολλές περιπτώσεις, σε σύγκριση με τους ντόπιους χωρικούς. Στις μνήμες τους ήταν εντυπωμένες εικόνες των χαμένων πατρίδων με οικονομία ανθηρή και κοινωνία πολυπολιτισμική και ανεκτική. Τα αντανακλαστικά τους χαρακτηρίζονταν από ένα πνεύμα αποδοχής της διαφορετικότητας, περίσκεψης για το απροσδιόριστο μέλλον.
    Μετά την εμπόλεμη περίοδο, από το 1912 έως το 1922 και την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών, η μετακίνηση στη Μακεδονία αποτέλεσε μία δοκιμασία. Οι συνθήκες εξαθλίωσης της δεκαετίας του 1920 μέχρι τη στοιχειώδη αποκατάσταση στους νέους τόπους κατοικίας, συμπληρώνονταν από την εχθρότητα και το αίσθημα του κοινωνικού αποκλεισμού που βίωναν κατά την επαφή με γηγενείς κατοίκους.
    (Αλέξ. Δάγκας, Η περιφέρεια Θεσσαλονίκης στον 20ο αιώνα, Θεσσαλονίκη 2010, Επίκεντρο, σ.117)

    Τα στρατόπεδα καραντίνας
    Για τους πρόσφυγες που έρχονταν από πολύ μακριά, επομένως μετά τον πανικό, μια κι έφταναν αρκετόν καιρό αργότερα, τους Πόντιους, Καυκάσιους, Καππαδόκες, δημιουργήθηκαν στρατόπεδα καραντίνας, λοιμοκαθαρτήρια διάφορα, στο Καραμπουρνάκι, Κερατσίνι, Μακρόνησο, όπου τους κρατούσαν απομονωμένους με άγρια συρματοπλέγματα και γεμάτα όπλα, επί μήνες και μήνες, μέσα σε άθλιες σκηνές, ώσπου να βεβαιωθούν ότι έπαψε κάθε κίνδυνος για μεταδοτικές αρρώστιες ανατολίτικες, που δήθεν οι εδώ δεν είχαν.

    Όσο κι αν τα μέτρα εκείνα ήταν δικαιολογημένα, η εγκατάλειψη και η αθλιότητα ήταν εντελώς αδικαιολόγητη και εξαιρετικά εύγλωττη ως προς τα αισθήματα των αφεντικών, που εντούτοις έφταιγαν για τα πάντα. Πέθαναν πάρα πολλοί εκεί στα στρατόπεδα μέσα, που πραγματικά έμειναν γερά φραγμένα για τους ανθρώπους, όχι όμως και για τα κουνούπια, τους ανωφελείς κώνωπες. Οι παρθενικοί μα τόσο πια εξασθενημένοι οργανισμοί αυτών των προσφύγων άρπαξαν το μικρόβιο της ελονοσίας, κάτι που τους ήταν ολότελα άγνωστο. Και για πολλούς άρχισε η κατρακύλα.
    Ο Γιώργος Ιωάννου για την εγκατάσταση προσφύγων στη Θεσσαλονίκη
    «Από το 1914 ως το 1924, κι ακόμα πιο πέρα, πήραν να καταφθάνουν μεμονωμένα ή σε μικρές ομάδες στην αρχή, κοπαδιαστά και άτακτα αργότερα, με αραμπάδες, ζώα, βάρκες, καΐκια, βαπόρια, ακόμα και με τα πόδια, σε χάλι κακό, βρωμισμένοι μα αποκαθαρμένοι, λουσμένοι μες στο αίμα τους, από τις ελληνικές πατρίδες της Ανατολής, την Ελλάδα μάλλον της Ανατολής, χιλιάδες των χιλιάδων κυνηγημένοι, ληστεμένοι, βιασμένοι, απορφανισμένοι άνθρωποί μας, αναζητώντας μια νέα γωνιά μες στην ελεύθερη πατρίδα. Υπήρξαν, βέβαια, κι εκείνοι που έφτασαν σχετικώς άνετα είτε γιατί είχαν τον τρόπο, είτε γιατί ήταν κατατοπισμένοι και προβλεπτικοί, είτε γιατί στάθηκαν τυχεροί είτε και γιατί τα είχαν καλά με τον Τούρκο.
    Αρκετοί έβαλαν πλώρη ή οδηγήθηκαν σε μάλλον άσχετους τόπους, ακόμα και στον Μοριά, όμως στη Θεσσαλονίκη προσέτρεξαν αυθόρμητα οι πιο πολλοί, και προπάντων ρίζωσαν, όχι μονάχα γιατί υπήρχαν κάπως οι ανάλογες συνθήκες, αλλά τους τράβηξε η πολιτεία που την ένιωθαν, τη γνώριζαν, κι ας μη την είχαν επισκεφθεί, τη συζητούσαν και την ένωναν στους θρήνους με την Κωνσταντινούπολη, ήταν και η δική τους συμπρωτεύουσα, συμβασιλεύουσα έστω, η δεύτερη πολιτεία της ασφυκτικής –φευ- μα τελικά ελληνικής, εις τους αιώνας των αιώνων, αυτοκρατορίας».
    (Γιώργος Ιωάννου, «Η παρέλαση των προσφύγων» από το βιβλίο Το δικό μας αίμα)

    Η Μικρασιατική καταστροφή στη λογοτεχνία
    Μικρό ψηφιδωτό σενάριο για τη Μικρά Ασία, μέσα από τον κόσμο της λογοτεχνίας, που προβάλλει έκδηλα τον καημό της ρωμιοσύνης στην Ιωνία και πώς έζησαν τα ταραγμένα αυτά χρόνια σημαντικοί εκπρόσωποι του πνευματικού της κόσμου.
    “Ξέραμε τι θα πει σκλαβιά”
    Ήμουν δεκατεσσάρω χρονώ, τον Αύγουστο του ‘14, όταν εφύγαμε από τη Σμύρνη. Είχα πολύ ζωντανό μέσα μου το συναίσθημα του τι θα πει σκλαβιά….
    Λοιπόν, τα τελευταία καλοκαίρια, προτού φύγουμε για την ελεύθερη Ελλάδα, δεν πήγαμε στην εξοχή. Αλλά τα νέα μας έρχονταν στυγνά και τραγικά. Τη μια μέρα μαθαίναμε πως οι Τούρκοι είχανε σκοτώσει, σ’ ένα νησάκι, τρεις ψαράδες που ήταν στη δούλεψη του σπιτιού μας, την άλλη μέρα πως τα ζεϊμπέκια είχανε πατήσει το τάδε χωριό….
    Θα είχα να πω πολλές τέτοιες ιστορίες. Όσοι έζησαν τα χρόνια εκείνα στην Τουρκία ξέρουν πως ήταν πολύ συνηθισμένες. Κάποτε, λίγο μετά την ανακωχή του ‘18, στο Παρίσι, περπατούσα, καθώς νύχτωνε πίσω από το Λουξεμβούργο, μ’ έναν παιδικό μου φίλο, που είχε ζήσει στη Σμύρνη τα χρόνια του πολέμου. Ο δρόμος ήταν έρημος. Ξαφνικά ένιωσα τον φίλο μου να τινάζεται προς τα πίσω:
    – Είναι περίεργο, είπε, πόσο αργεί κανείς να ξεσυνηθίσει, είδα εκείνο το χωροφύλακα και νόμισα πως ήτανε Τούρκος.
    Έτσι ήταν, ξέραμε τι θα πει σκλαβιά.

    Γιώργος Σεφέρης, “Χειρόγραφο”, Σεπ. ‘41

    “Θα βουλιάζανε το καράβι κείνοι οι απελπισμένοι”
    Τον καιρό που φύγαμε από τη Μικρά Ασία, διωγμένοι από τον Τούρκο στα 1922, γινότανε θρήνος κι αλαλαγμός σ’ όλα τα κατάγιαλα, γιατί ο κόσμος είχε κατέβει σαστισμένος στη θάλασσα για να περάσει στα ελληνικά νησιά. Οι Τούρκοι είναι καλοί και πονόψυχοι από φυσικό τους, πλην ο πόλεμος είναι σαν μια αρρώστια που χτυπά και τους καλούς και τους κακούς και αγριεύει. Σε πολλές ακρογιαλιές δεν βρισκότανε καΐκια και καθότανε ο κόσμος στην ακροθαλασσιά μαζεμένος και κλαίγανε και φωνάζανε να πάγει γιαλό κανένα καράβι που περνούσε ανοιχτά στο πέλαγο, μα κανένα δε ζύγωνε, γιατί θα βουλιάζανε το καράβι κείνοι οι απελπισμένοι, που ξημεροβραδιαζότανε οι κακότυχοι απάνω στα βράχια.
    Φώτης Κόντογλου, “Τίμιος κουρσάρος”

    “Θα κοιτάξω να μην μείνει ούτε σπόρος από σας”
    Στην καταστροφή της Σμύρνης, βρέθηκα με τους γονείς μου στο λιμάνι, στην Πούντα. Μέσα από τα χέρια τους με πήρανε. Κι έμεινα στην Τουρκία αιχμάλωτος.
    Μεσημέρι πιάστηκα μαζί με άλλους. Βράδιασε και τα περίπολα ακόμα κουβαλούσαν τους άντρες στους στρατώνες.
    Κοντά μεσάνυχτα, όπως ήμαστε ο ένας κολλητά στον άλλο, μπήκε η φρουρά κι άρχισαν να μας χτυπούν, όπου έβρισκαν, με ξύλα, και να κλοτσοπατούν όσους κάθονταν χάμω, γόνα γόνα. Τέλος πήραν διαλέγοντας όσους ήθελαν κι έφυγαν βλαστημώντας. Εμείς φοβηθήκαμε ότι θα μας χαλάσουν όλους.
    Από εκείνο το βράδυ, κάθε νύχτα, έπαιρναν απ’ τους θαλάμους. Κι εμείς π’ ακούγαμε πυροβολισμούς απ’ το Κατιφέ-Καλεσί, λέγαμε “σκοποβολή κάνουνε”.
    Από μέρες, που πέρασαν με φόβο, ήρθε ένας αξιωματικός και μας παρέλαβε, με σαράντα στρατιώτες. Μας έβγαλαν στην αυλή και μας χώρισαν απ’ τους πολίτες. Τότε είδα και τον αδελφό μου. Μας έβαλαν τετράδες και μας διέταξαν να γονατίσουμε να μας μετρήσουν. Ο αξιωματικός που μας έβλεπε, καβάλα στο άλογό του, έλεγε:
    – Θα κοιτάξω να μην μείνει ούτε σπόρος από σας.

    Στρατής Δούκας, “Ιστορία ενός αιχμαλώτου”

    Τα γεγονότα από το 1918 μέχρι το 1922
    1918
    -30 Oκτωβρίου. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος λήγει για τους Τούρκους. Παραδίδονται στους συμμάχους, υπογράφοντας την ανακωχή στο πλοίο «Αγαμέμνων» που είναι αγκυροβολημένο στο κόλπο Μούδρου στην Λήμνο.
    -14 Νοεμβρίου. Το θωρηκτό «Αβέρωφ», συνοδευόμενο από τα αντιτορπιλικά «Πάνθηρ» και «Αετός» καταπλέει στον Βόσπορο. Η γαλανόλευκη κυματίζει στην Κωνσταντινούπολη. Οι Ελληνες της Πόλης ακούνε για πρώτη φορά τον εθνικό μας ύμνο από την φιλαρμονική του στόλου.

    1919
    -10 Ιανουαρίου. Σε υπόμνημά του προς την Διασκεψη της Ειρήνης των νικητών συμμάχων, ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος ζητάει να αποδοθούν στην Ελλάδα η Βόρειος ‘Ηπειρος, η Θράκη, η Μικρά Ασία, η Δωδεκάνησος και η Κύπρος, επισημαίνοντας ότι το 55% των Ελλήνων ζει εκτός του ελληνικού κράτους.
    -8 Ιανουαρίου. Αρχίζει στο Παρίσι η Διάσκεψη των Βερσαλιών.
    -30 Απριλίου. Οι σύμμαχοι αποφασίσουν την αποστολή ελληνικού στρατού στην Σμύρνη για να επιβάλει την τάξη και να προστατεύσει τους χριστιανικούς πληθυσμούς.
    -1 Μαίου. Η ναυαρχίδα του στόλου, το καταδρομικό «Γ.Αβέρωφ», καταπλέει στο λιμάνι της Σμύρνης.
    -2 Μαίου. Ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος τηλεγραφεί από το Παρίσι: «Ταύτην την στιγμήν το Ανώτατον Συμβούλιον της Διασκέψεως με πληροφορεί ότι απεφάσισεν όπως ελληνική στρατιωτική δύναμις αναχωρήσει αμέσως εις Σμύρνην. Η απόφασις ελήφθη παμψηφεί. Ζήτω το ‘Εθνος.»
    -3 Μαίου. Συνεχίζεται η αποβίβαση στην Σμύρνη του ελληνικού σώματος κατοχής.
    -4 Μαίου. Ο ελληνικός στρατός καταλαμβάνει τα Βουρλά.
    -9 Μαίου. Ο στρατός μας στο Νυμφαίο και στην Μαινεμένη.
    -12 Μαίου. Ο στρατός μας στον Κασαμπά και στην Μαγνησία.
    -14 Μαίου. Ο στρατός μας στο Αϊδίνιο.
    -19 Μαίου. Ο Μουσταφά Κεμάλ ιδρύει στην Αγκυρα το Τουρκικό Εθνικιστικό Κογκρέσο και καταγγέλει τον διαμελισμό της οθωμανικής αυτοκρατορίας που αποφασίστηκε στις Βερσαλίες.
    -30 Μαίου. Ο στρατός μας στην Πέργαμο.
    -15-17 Ιουνίου. Οι Τούρκοι σφάζουν 1.000 κατοίκους στο Αϊδίνιο.
    -28 Ιουνίου. Φθάνει στην Σμύρνη ο αρχιστράτηγος Λεωνίδας Παρασκευόπουλος.

    1920
    -31 Μαρτίου. Ο Κεμάλ κηρύσσει έκπτωτο τον σουλτάνο Μεχμέτ. Σχηματίζει στην ‘Αγκυρα κυβέρνηση.
    -16 Μαίου. Ο ελληνικός στρατός καταλαμβάνει το Διδυμότειχο και το Σουφλί στην Δυτ. Θράκη.
    -9 Ιουνίου. Ο ελληνικός στρατός αρχίζει επιχειρήσεις στην Μικρά Ασία.
    -15 Ιουνίου. Ο στρατός μας διαβαίνει τον Εβρο και αρχίζει την προέλασή του στην Ανατολική Θράκη. Ο Κεμάλ στην Αγκυρα κηρύσσει τον στρατιωτικό νόμο και η κυβέρνησή του εγκρίνει ψήφισμα για μάχη μέχρις εσχάτων.
    -17 Ιουνίου. Καταλαμβάνονται η Κερασούντα, το Πάνορμο και η Αρτάκη.
    -25 Ιουνίου. Καταλαμβάνονται η Προύσα και η Φιλαδέλφεια.
    -13 Ιουλίου. Ο ελληνικός στρατός μπαίνει στην Ανδριανούπολη.
    -28 Ιουλίου. Υπογράφεται η συνθήκη των Σεβρών, βάσει της οποίας περιέρχονται στο ελληνικό κράτος η Δυτική Θράκη, η Δωδεκάνησος και η Σμύρνη με την ευρύτερη περιοχή της.
    -30 Ιουλίου. Δολοφονική απόπειρα δύο βασιλικών απότακτων αξιωματικών εναντίον του πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου στον σταθμό της Λυών.
    -31 Ιουλίου. Δολοφονείται από βενιζελικούς ο ‘Ιωνας Δραγούμης, που έπαιξε σπουδαίο ρόλο μαζί με τον γαμπρό του Παύλο Μελά στον Μακεδονικό Αγώνα.
    -14 Αυγούστου. Αρχίζουν οι Ολυμπιακοί Αγώνες της Αμβέρσας στο Βέλγιο, ύστερα από διακοπή 8 χρόνων λόγω του πολέμου. Για πρώτη φορά απαγγέλεται ο ολυμπιακός όρκος και υψώνεται η ολυμπιακή σημαία με τους 5 κύκλους.
    -11 Σεπτεμβρίου. Προκηρύσσονται εκλογές για την 1η Οκτωβρίου.
    -13 Οκτωβρίου. Πεθαίνει ο βασιλιάς Αλέξανδρος.
    -1 Νοεμβρίου. Μεγάλη ήττα του Βενιζέλου. Δεν εκλέγεται ούτε βουλευτής. Νέος πρωθυπουργός ο Δημήτριος Ράλλης.
    -22 Νοεμβρίου. Σε δημοψήφισμα το 98% του λαού τάσστεαι υπέρ της επανόδου του βασιλιά Κωνσταντίνου Α’.
    -6 Δεκεμβρίου. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α’ και πάλι στην Ελλάδα.

    1921
    -7 Μαρτίου. Επιδεινώνονται οι σχέσεις με την Τουρκία του Κεμάλ. Στην Ελλάδα προσκαλούνται στα όπλα οι έφεδροι των κλάσεων 1913, 1914 και 1915.
    -14 Μαρτίου. Ο ελληνικός στρατός καταλαμβάνει το Αφιόν Καραχισάρ.
    -26 Μαρτίου. Νέος πρωθυπουργός ο Δημήτριος Γούναρης.
    -28 Μαρτίου. Συνεχίζονται οι συγκρούσεις με τους κεμαλικούς στην γραμμή Εσκί Σεχίρ – Αφιόν Καραχισάρ. Προσακαλούνται στα όπλα οι Ελληνες της Μικράς Ασίας των κλάσεων 1915 έως 1921.
    -16 Απριλίου. Στην Σμύρνη ο πρωθυπουργός Δ. Γούναρης για να εξετάσει επί τόπου την κατάσταση.
    -30 Μαίου. Στην Σμύρνη ο βασιλιάς Κωνσταντίνος.
    -8 Ιουνίου. Ο Κεμάλ αποκλείει κάθε συνεννοήση με την Ελλάδα, αν δεν πάρει η Τουρκία την Θράκη και την Σμύρνη,
    -9 Ιουνίου. Οι Σύμμαχοι ζητούν από την ελληνική κυβέρνηση να απαντήσει αν δέχεται τους όρους τους (εκδίωξη του Κωνσταντίνου, κλπ) οπότε και θα επιβάλουν στον Κεμάλ συμβιβαστικές λύσεις
    -26 Ιουνίου. Η κυβέρνηση αρνείται την μεσολάβηση των Συμμάχων. Καταλαβάνεται το Ισμίντ στον Μαρμαρά.
    -29 Ιουνίου. Γενική επίθεση του ελληνικού στρατού στην Μικρά Ασία.
    -6 Ιουλίου. Καταλαμβάνεται η Κιουτάχεια.
    -8 Ιουλίου. Καταλαμβάνεται το Εσκί Σεχίρ
    -12 Αυγούστου. Ολοκληρώνεται η διάβαση της Αλμυρής Ερήμου από το ελληνικό στρατό. Το σχέδιο προβλέπει κατάληψη της ‘Αγκυρας. Φοβερές μάχες δίνουν οι Ελληνες στρατιώτες 700 χιλιόμετρα μακριά από το Αιγαίο.
    -26 Αυγούστου. Γενική αντεπίθεση των Τούρκων.
    -29 Αυγούστου. Ο στρατός διατάσσεται να υποχωρήσει πίσω από το Σαγγάριο ποταμό και να οργανώσει άμυνα.
    -13 Σεπτεμβρίου. Επιστρέφει ο βασιλιάς στην Αθήνα από την Μικρά Ασία.
    -27 Νοεμβρίου. Αντιδράσεις στην Κρήτη. Η κυβέρνηση στέλνει πεζικό και πυροβολικό για να επιβληθεί.

    1922
    -6 Φεβρουαρίου. Κυκλοφορεί το πρώτο φύλλο της νέας βενιζελικής εφημερίδας «Ελεύθερον Βήμα» (το σημερινό Βήμα»).
    -22 Φεβρουαρίου. Δολοφονείται ο εκδότης και διευθυντής της εφημερίδας «Ελεύθερος Τύπος» Ανδρέας Καβαφάκης, διαπρεπής βενιζελικός.
    -27 Φεβρουαρίου. Καταψηφίζεται στην Βουλή η κυβέρνηση Γούναρη.
    -2 Μαρτίου. Ο Κεμάλ προκηρύσσει γενική επιστράτευση. Νέα κυβέρνηση του Δ. Γούναρη.
    -13 Μαρτίου. Η αγκυρα δεν συζητά κανένα σχέδιο ανακωχής αν δεν την διθούν η Σμύρνη και η Θράκη.
    -25 Μαρτίου. Οξύνεται η φοβερή οικονομική κρίση στην Ελλάδα. Η κυβέρνηση εκδίδει αναγκαστικό δάνειο. Κόβει το νόμισμα… στα δύο. Αποσύρει το… μισό και το μετατρέπει σε ομολογία του Δημοσίου. Αναστάτωση και πανικός στην αγορά.
    -31 Μαρτίου. Κωνσταντινούπολη (σουλτάνος) και Αγκυρα (Κεμάλ) ευθυγραμμισμένοι στον πόλεμο εναντίον της Ελλάδας.
    -27 Απριλίου. Η κυβέρνηση ανατρέπεται στην Βουλή με διαφορά μιάς ψήφου. Νέος πρωθυπουργός ο Ν. Στράτος.
    -9 Μαίου. Νέα συμμαχική κυβέρνηση Γούναρη – Στράτου με πρωθυπουργό τον Π.Πρωτοπαπαδάκη.
    -3 Ιουλίου. Επιστράτευονται όλοι οι έφεδροι που υπηρέτησαν λιγότερο από δύο χρόνια. Η κυβέρνηση δέχεται αυτονόμηση της Μικράς Ασίας.
    -17 Ιουλίου. Η ελληνική κυβέρνηση κηρύσσει την αυτονομία της Μικράς Ασίας.
    -13 Αυγούστου. Γενική επίθεση των Τούρκων σε μέτωπο 50 χιλιομέτρων.
    -15 Αυγούστου. Επίθεση των Τούρκων στο Αφιόν Καραχισάρ, από το οποίο αποχωρεί ο ελληνικός στρατός.
    -17 Αυγούστου. Οι αποχωρούσες δυνάμεις, υπό τον αντιστράτηγο Ν. Τρικούπη χάνουν την μάχη.
    -18 Αυγούστου. Υπολείμματα των δυνάμεων του και ο ίδιος ο αντιστράτηγος Ν. Τρικούπης παραδίδονται στους Τούρκους.
    -21 Αυγούστου. Η ελληνική κυβέρνηση αντικαθιστά τον αρχιστράτηγο Χατζηανέστη (πιστό βασιλικό) με το αντιστράτηγο Τρικούπη, χωρίς να… γνωρίζει ότι αυτός ήταν ήδη εδώ και τρεις μέρες αιχμάλωτος των Τούρκων.
    -24 Αυγούστου. Το Γ’ Σώμα Στρατού, ύστερα από συνεχή υποχώρηση, διασώζεται στα λιμάνια Πανόρμου και Αρτάκης.
    -25 Αυγούστου. Η ελληνική κυβέρνηση παραδίδει την Σμύρνη στους Συμμάχους.
    -26 Αυγούστου. Νέα κυβέρνηση στην Αθήνα με πρωθυπουργό τον Ν. Καλογερόπουλο. Δεν γίνεται ορκωμοσία.
    -28 Αυγούστου. Ο βασιλιάς δίνει νέα εντολή για κυβέρνηση στον Ν. Τριανταφυλλάκο. Πανικός στους Έλληνες της Σμύρνης, απ’ όπου έχουν φύγει πανικόβλητα όλα τα στελέχη των ελληνικών κρατικών αρχών. Ο μόνος που παραμένει είναι ο μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος. Τμήματα Τούρκων ατάκτων μπαίνουν στην Σμύρνη.
    -30 Αυγούστου. Οι Τούρκοι αρχίζουν τις καταστροφές. Η Σμύρνη στις φλόγες. Φοβερές σκηνές στις προκυμαίες από απεγνωσμένες ελληνικές οικογένειες που προσπαθούν να διαφύγουν.
    -1 Σεπτεμβρίου. Το μεγαλύτερο μέρος της Σμύρνης (δηλαδή οι ελληνικές συνοικίες και η αρμενική) δεν υπάρχει. Ο τουρκικός όχλος λιντσάρει τον μητροπολίτη Χρυσόστομο. Δεκάδες χιλιάδες είναι οι δολοφονημένοι Ελληνες. Στην Πόλη οι Τούρκοι επιτίθενται σε ελληνικά σπίτια, καταστήματα και ξενοδοχεία και σκοτώνουν 50 Ελληνες.
    -3 Σεπτεμβρίου. Τα λείψανα της ελληνικής Στρατιάς της Μικράς Ασίας εγκαταλείπουν την Σμύρνη. Χιλιάδες πρόσφυγες αρχίζουν περνάνε στην Ελλάδα.
    -9 Σεπτεμβρίου. Οι Ελληνες παραδίδουν στους Τούρκους την Σμύρνη.
    -14 Σεπτεμβρίου. Επαναστατική επιτροπή στρατιωτικών ζητάει την παραίτηση του βασιλιά υπέρ του διαδόχου, νέα κυβέρνηση και ενίσχυση του θρακικού μετώπου.
    -16 Σεπτεμβρίου. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος αναχωρεί σαν κλέφτης από τον… Ωρωπό για το Παλέρμο της Σικελίας. Νέα κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Α.Ζαίμη.
    -25 Σεπτεμβρίου. Οι Σύμμαχοι αποφασίζουν την άμεση εκκένωση της Ανατολικής Θράκης από τον ελληνικό στρατό.

    http://farosthermaikou.blogspot.com/2012/07/90.html


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: