Ο Κάουτσκι, ο χριστιανισμός, ο κομμουνισμός και οι πρώτοι μάρτυρες

Στην εποχή της σύγχυσης που ζούμε  -όπου οι λέξεις έχουν αλλοτριωθεί και χάσει το αρχικό τους περιεχόμενο και οι ιστορικές διαδικασίες ερμηνεύονται πολλές φορές με τρόπο που εκφράζει παρούσες και πρόσκαιρες αντιλήψεις- καλό είναι να επιστρέφουμε στις πηγές… Το κείμενο του Κάουτσκι για τον χριστιανισμό, όπως και το επόμενο κείμενο για την κοινωνική προέλευση των πρώτων χριστιανών μαρτύρων βρίσκονται σε σχετική συνάφεια με δύο προηγούμενα
κείμενα που είχα αναρτήσει.
Το πρώτο είχε ως τίτλο: Περί Δεξιάς, Αριστεράς και των χαμένων νοημάτων.
Το δεύτερο:  Τι ήταν το Βυζάντιο;
(Οι αγιογραφίες που χρησιμοποιήθηκαν για την εικονογράφηση του αφιερώματος είναι δικιάς μου κατασκευής)
———————————————————-

dsc03591___1234kautskyΟ Καρλ Κάουτσκι είναι μια θρυλική μορφή της Β’ Κομμουνιστικής Διεθνούς και ηγέτης της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας. Το 1908 έγραψε το βιβλίο του «Η καταγωγή του χριστιανισμού». Στο έργο του αυτό χρησιμοποιεί την μέθοδο του ιστορικού υλισμού για να ανασυστήσει την πραγματική κοινωνική ιστορία της εμφάνισης του χριστιανισμού. Ο Κάουτσκι θεωρεί ότι εμφανίστηκε ως ένα προλεταριακό κομμουνιστικό κίνημα της εποχής εκείνης και γι αυτό συνάντησε τη σφοδρή αντιδραση της Ρώμης.

Και θεωρεί ότι αργότερα, μετά την καταστολή του επαναστατικού χριστιανικού  κινήματος, ενσωματώθηκε βαθμιαία από το σύστημα.

Σε ένα σημείο του έργου του ο Κάουτσκι γράφει κάτι το οποίο το ξανάζησε η ανθρωπότητα στη μορφή του κομμουνιστικού μ-λ πειράματος κατά τον 20ο αιώνα: «Η αντίληψη για τον Μεσσία μπορούσε να 100_0947ριζωθεί μόνο σε μια με κομμουνιστική μορφή Χριστιανική κοινότητα του σταυρωμένου Μεσσία. Και μόνο με την πίστη στον Μεσσία και στην Ανάσταση μπορούσε μια κομμουνιστική οργάνωση να εδραιωθεί και να αναπτυχθεί σαν παράνομος σύνδεσμος στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ενωμένες αυτές οι δύο ιδέες -ο κομμουνισμός και η πίστη στο Μεσσία- έγιναν ακατάβλητες. Εκείνο το οποίο είχε μάταια ελπίσει ο Ιουδαϊσμός από τον Μεσσία του βασιλικής προέλευσης, το  πραγματοποίησε το προλεταριάτο με τον σταυρωμένο Μεσσία: υποδούλωσε τη Ρώμη, γονάτισε τους Καίσαρες και κατεκτησε τον κόσμο. Δεν τον κατέκτησε όμως για το προλεταριάτο. Στην πορεία της νικηφόρας εκστρατείας, η προλεταριακή κομμουνιστική οργάνωση αλληλεγγύης, μετατράπηκε στον πιο ισχυρό μηχανισμό του κόσμου, με σκοπό την κυριαρχία και την εκμετάλλευση. Το διαλεκτικό αυτό προτσές δεν παρουσιάζεται για πρώτη φορά. Ο σταυρωμένος Μεσσίας δεν ήταν ούτε ο πρώτος, ούτε ο τελευταίος κατακτητής, που τελειώνοντας, έστρεψε τις στρατιές του με τις οποίες νίκησε, ενάντια στο δικό του λαό, που τον υποδούλωσε και τον σκλάβωσε. Ο Καίσαρ και ο Ναπολέων ήταν επίσης δημιουργήματα από δημοκρατικές νίκες…»

encrussiaΟ Καρλ Κάουτσκι είναι εκείνος που κατά κανόνα χρησιμοποιεί τις κατηγορίες του «γιακωβινισμού», του «Θερμιδωρ», του «βοναπαρτισμού», για να ερμηνεύσει την ιστορική περίοδο του μπολσεβικισμού στην εξουσία. ΟΚάουτσκι επαναλαμβάνει την ανάλυση του νεαρού Μαρξ για τον γιακωβινισμό. Όπως ο Μαρξ είδε το γιακωβινισμό με όρους ουτοπίας, της αντιιστορικότητας, του αποχαλιναγωγημένου υποκειμενισμού, της λατρείας της θέλησης για να αντικαταστήσει την απουσιάζουσα βάση στην κοινωνική πραγματικότητα, έτσι ο Κάουτσκι αποδίδει τα ίδια ελαττώματα στον μπολσεβικισμό του οποίου το πρώτο αμάρτημα βρίσκεται στο γεγονός πως η «δικτατορία του προλεταριάτου, που αυτοί κήρυσσαν και ασκούσαν, δεν ήταν τίποτα άλλο από μια μεγαλειώδη απόπειρα να πηδήσουν τις αναγκαίες φάσεις της ανάπτυξης και να τις εξαφανίσουν με διατάγματα».

redfinger-48Η κοινωνικοοικονομική ανωριμότητα περιείχε, καθ΄ ευατή, αναπόφευκτες συνέπειες : ότι με την απουσία οικονομικής ανάπτυξης απουσιάζουν η κοινωνική βάση και η πολιτική συγκατάθεση που είναι απαραίτητες για τον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό: ότι επομένως η επανάσταση θα καταπνιγόταν στον δεσποτισμό μιας προλεταριακής ελίτ και ενός δικτατορικού κόμματος.

Πώς θυμηθήκαμε το έργο αυτό του Κάουτσκι;

Διαβάζοντας μέσα στις διαδικτυακές μας περιπλανήσεις ένα κείμενο για την κοινωνική προέλευση των χριστιανών μαρτύρων, απόσπασμα του οποίου παραθέτουμε στη συνέχεια.

dsc03592-1

Μὴ νομίσητε ὅτι ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν· οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν.
ἦλθον γὰρ διχάσαι ἄνθρωπον κατὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ καὶ θυγατέρα κατὰ τῆς μητρὸς αὐτῆς καὶ νύμφην κατὰ τῆς πενθερᾶς αὐτῆς· 
καὶ ἐχθροὶ τοῦ ἀνθρώπου οἱ οἰκιακοὶ αὐτοῦ.
(Κατά Ματθαίον ΕυαγγέλιονΛκ 12,51-53. 14,26-27)

——————————————————————————–

 Αξιολόγηση των μαρτύρων και ταξινόμησή τους μέσα στο ελληνορωμαϊκό κοινωνικό σύστημα.
http://users.sch.gr/npavlou/martyres.htm#_ftn18

 

 Μετά  την παράθεση των μαρτυρίων, για τα οποία υπάρχουν όσον το δυνατόν λιγότερες αμφιβολίες για τη χρονολόγησή τους και ταυτόχρονα παρέχουν ικανοποιητικές πληροφορίες για την κοινωνική καταγωγή των μαρτύρων, είναι απαραίτητο να υπάρξει αξιολόγησή τους, ώστε να παρουσιαστεί μία ολοκληρωμένη εικόνα για τους πρωταγωνιστές τους.

Όπως προκύπτει, λοιπόν, από τις περιγραφές, τόποι μαρτυρίου και καταγωγής των μαρτύρων, είναι η Μ. Ασία, η Βόρεια Αφρική, η Παλαιστίνη, η Αίγυπτος και η περιοχή της Λυών. Στην τελευταία περίπτωση όμως, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη, ότι οι μάρτυρες κατάγονταν από τη Μ. Ασία, και ο ντόπιος πληθυσμός δεν τους συμπαθούσε. Ταυτόχρονα, να σημειωθεί ότι το μαρτύριο δεν είναι αποδεκτό σε όλες τις περιοχές με τον ίδιο τρόπο. Έτσι στην Αίγυπτο και στη Μ. Ασία, σύμφωνα με τις αφηγήσεις, το μαρτύριο επικροτείται, ενώ  στη Β. Αφρική, όπως τονίζεται στο μαρτύριο της Περπέτουας, ο πατέρας της δε συναινεί σε αυτό, πράγμα που θεωρείται φυσική αντίδραση, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει και μία γενικότερη νοοτροπία. Να τονιστεί επίσης πως μάρτυρες δεν υπήρχαν μόνο στις περιοχές που περιγράφουν τα μαρτυρολόγια. Σε αυτές όμως παρατηρείται  η μεγάλη συμμετοχή στο μαρτύριο, και γνωρίζουν άνθιση οι χριστιανικές κοινότητες. Επομένως είναι φυσικό το ενδιαφέρον να επικεντρώνεται εδώ.

dsc03015aΌλοι οι μάρτυρες ανήκαν στις ordines, δηλ. στις κοινωνικές κατηγορίες που όριζε το ρωμαϊκό κράτος, μετά την εποχή του Αυγούστου. Είναι γνωστό ότι οι συγκλητικοί, οι ιππείς και οι βουλευτές των πόλεων, αποτελούσαν την ελίτ της αυτοκρατορίας, που στελεχώνονταν από μικρό αριθμό πολιτών. Μετά την εποχή του Αδριανού επικρατεί ο χωρισμός σε honestiores και humiliores (επιφανείς και ασθενέστερους), που με τη σειρά τους χωρίζονταν σε επί μέρους ομάδες. Πάντως τα όρια της μεσαίας τάξης, που θα  αποτελούσε ενδιάμεσο στρώμα, ανάμεσα στους ευγενείς και τους δούλους, ήταν δυσδιάκριτα, και είναι πολύ δύσκολο να βρεθούν κριτήρια για να θεωρηθούν κάποια άτομα, ότι ανήκαν αμιγώς σε ένα μεσαίο σύνολο.[1]

Στα μαρτύρια πάντως πρωταγωνιστούν άτομα από όλες τις κοινωνικές ομάδες. Υπάρχουν επίσκοποι, όπως ο Πολύκαρπος, που εμφανίζεται να μην εξαρτάται από κανέναν, και να έχει επιτηδειότητα, μόρφωση και επιτεύγματα,  φιλόσοφοι σαν τον Ιουστίνο, γυναίκες, όπως η Περπέτουα, που είναι από ανώτερη κοινωνική τάξη, στρατιωτικοί, που μπορεί να είναι ευγενείς, και δούλοι όπως ο Ρεβοκάτος και η Φηλικιτάτη. Στο μαρτύριο των εν Λουγδούνω τελειωθέντων, παρουσιάζονται άτομα που ανήκουν στις ανώτερες τάξεις, επαγγελματίες που μπορεί να ήταν απελεύθεροι,  και δούλοι, που ακολουθούσαν τις θρησκευτικές αντιλήψεις των  αφεντικών τους. Ανάμεσα στους μάρτυρες της Παλαιστίνης ξεχωρίζουν πλούσιοι με μόρφωση φιλοσοφική, πολίτες που παρουσιάζονται να αντιτίθεται στο πολιτικό σύστημα της τετραρχίας και  δούλοι. Ενώ στον τελευταίο διωγμό του Διοκλητιανού, γίνεται λόγος για μάρτυρες ευγενικής καταγωγής, για έναν χριστιανό που είχε αναλάβει σπουδαία κρατικά αξιώματα και για έναν γιατρό.

Θα πρέπει εδώ να τονιστεί, πως, για πολλούς μάρτυρες, δε δίνονται στοιχεία για την κοινωνική καταγωγή τους, αν και πρωταγωνιστούν στα μαρτυρολόγια. Προφανώς αυτοί θα πρέπει να τοποθετηθούν στα μεσαία κοινωνικά στρώματα, για τον εξής λόγο:  Για τους προερχόμενους από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, όπως είναι γνωστό, δίνονται κατά κανόνα, σαφείς πληροφορίες καταγωγής, γιατί το μαρτύριο των  honestiores φανέρωνε τη διείσδυση του χριστιανισμού στις υψηλές κοινωνικές ομάδες, γεγονός που αναδείκνυε το κύρος της εκκλησίας. Ενώ τα μέλη της μεσαίας τάξης, δεν παρουσίαζαν το ίδιο κοινωνικό ενδιαφέρον, και γι’ αυτό τα στοιχεία για την προέλευσή τους δεν τονίζονται πάντα στις αφηγήσεις.

Δημιουργείται έτσι το παρακάτω γράφημα, που ταξινομεί τους μάρτυρες ανά κοινωνική τάξη:

 

 

Δηλαδή η συμμετοχή στο μαρτύριο των χριστιανών, που προέρχονταν από υψηλά κοινωνικά στρώματα  (στην πραγματικότητα, πρόκειται μόνο για μέλη της επαρχιακής αριστοκρατίας και βουλευτές), σύμφωνα με τις μαρτυρολογικές εκθέσεις που παρατέθηκαν, αγγίζει περίπου το ποσοστό του 31%, των προερχομένων από τα μεσαία στρώματα το ποσοστό του 58%, και των δούλων μαρτύρων το ποσοστό του 11%.

Τα συμπεράσματα, που εξάγονται από τα παραπάνω είναι τα εξής:

Η  πλειοψηφία των μαρτύρων προέρχεται από τα μεσαία στρώματα. Αυτό αποδεικνύει την απήχηση που είχε το χριστιανικό μήνυμα σε ομάδες, που ήταν ενταγμένες σε αυτά, και προσπαθούσαν ναγίνουν αποδεκτές στην ελληνορωμαϊκή κοινωνία. Χαρακτηριστική είναι εδώ η περίπτωση των απελεύθερων, που είχαν ξεφύγει από τη δουλεία, και ασκούσαν ένα επάγγελμα, το οποίο ήταν, κατά βάση, επικερδές (όπως οι γιατροί). Αυτά τα άτομα όμως δεν είχαν την κοινωνική καταξίωση, και έψαχναν να βρουν χώρους, στους οποίους θα γίνονταν αποδεκτά. Οι χριστιανικές κοινότητες λοιπόν ήταν ιδανικός τόπος γι’ αυτούς, αφού δεν έθεταν κοινωνικές προϋποθέσεις, για να θεωρήσουν κάποιον μέλος τους.

dsc03090Οι μάρτυρες που προέρχονται από τα υψηλά κοινωνικά στρώματα ανήκουν, κατά κανόνα, στην επαρχιακή αριστοκρατία. Κάποιοι από αυτούς ήταν βουλευτές ή προέρχονταν από βουλευτικές οικογένειες, όπως συμβαίνει στην περίπτωση της Περπέτουας. Αυτή η σύνδεση βουλευτών με το χριστιανισμό δεν πρέπει να ήταν ασυνήθιστο φαινόμενο, αν κρίνει κανείς από την ερώτηση του ανθύπατου στον Πάπυλο. Όπως είναι γνωστό, ζητάει να μάθει αν ο μάρτυρας είναι βουλευτής.

Στα υψηλά κοινωνικά στρώματα θα πρέπει να ενταχθεί και ο φιλόσοφος Ιουστίνος. Αν και τα μαρτυρολόγια δεν πληροφορούν για την κοινωνική του προέλευση, εντούτοις η υψηλή μόρφωση που θα είχε λάβει, επιτρέπουν να τοποθετηθεί εδώ.

Οι μαρτυρολογικές εκθέσεις για τους δούλους παρουσιάζουν δύο από αυτούς να ανήκουν στον αυτοκρατορικό οίκο (τον Ευέλπιστο και τον Κόνωνα), και τους υπόλοιπους επτά να είναι οικιακοί δούλοι. Οι πρώτοι μπορούσαν να έχουν ελευθερία κινήσεων σε θέματα θρησκευτικότητας. Στις αφηγήσεις που αναφέρονται στους δεύτερους αναδεικνύεται η εξουσιαστική σχέση του πάτρωνα του οίκου με τους ανθρώπους του. Κατά κανόνα οι δούλοι ακολουθούν την πίστη των αφεντικών τους, και οδηγούνται στο μαρτύριο, όπως γίνεται με τη Βλανδίνα. Σε περίπτωση όμως που είναι χριστιανοί, και το αφεντικό τους δε συμφωνεί με αυτό, όπως συμβαίνει με τη Πολίττη και τη Σαβίνα, τότε αντιμετωπίζουν την εξόντωση. Ταυτόχρονα στις περιγραφές εκδηλώνεται και το προσωπικό στοιχείο, που προβάλλει τις ανθρώπινες σχέσεις που αναπτυσσόταν μεταξύ κυρίου και δούλου. Αυτό φαίνεται κατεξοχήν  στο μαρτύριο της Περπέτουας και της Φηλικιτάτης.

Από τα παραπάνω αποδεικνύεται ότι η πλειοψηφία των χριστιανών μαρτύρων προέρχονταν από τα μεσαία στρώματα. Βέβαια θα πρέπει να ληφθούν υπόψη και άλλες μαρτυρίες, για να επαληθευτεί αυτή η θέση. ….

Επομένως, όπως φαίνεται και στην παράθεση του Ευσέβιου, η πλειονότητα των μαρτύρων προέρχονταν από τις μεσαίες και κατώτερες τάξεις. Αν και το κείμενο είναι σε αναφορά με
συγκεκριμένα πρόσωπα, δείχνει να αφορά όλους τους χριστιανούς μάρτυρες.  Σε αυτή την περίπτωση είναι καταφανές ότι τα μαρτυρολόγια, όταν περιγράφουν μαρτύρια επιφανών χριστιανών ή στρατιωτικών, θέλουν να τονίσουν πως το χριστιανικό κίνημα δεν ήταν ξένο με τις άρχουσες ομάδες της αυτοκρατορίας, αλλά είχε επίδραση και σε αυτές. Άλλωστε, ένα μαρτύριο επιφανούς προσώπου θα ανέβαζε το ηθικό των χριστιανών, θα τους έδινε θάρρος και δύναμη, κάτι που ήθελαν οι συντάκτες και οι εκδότες των μαρτυρίων, και θα δημιουργούσε το «χριστιανό ήρωα», που θα έπρεπε, όπως και οι ήρωες των εθνικών, να προέρχεται από υψηλά κοινωνικά στρώματα. Να τονιστεί ακόμη, ότι μετά το 313, όταν είχε αρχίσει η μαζική κατάληψη των κρατικών αξιωμάτων από χριστιανούς, ήταν απαραίτητη η ανάδειξη της σχέσης χριστιανισμού-ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων, ώστε μέσα από αυτή να αποδειχτεί η αλληλεξάρτηση της νέας κρατικής θρησκείας με τους honestiores.

 Συμπεράσματα

Η έρευνα για την κοινωνική προέλευση των χριστιανών μαρτύρων αρχίζει και τελειώνει με την ανάλυση των πρωτογενών πηγών, που είναι τα μαρτυρολόγια. Ο dsc03601μελετητής τους θα πρέπει να λάβει υπόψη ότι αυτά δεν αποσκοπούν να δώσουν κοινωνιολογικές πληροφορίες, αλλά είναι κείμενα που επιδίωκαν να τονώσουν την πίστη και το ηθικό των μελών των χριστιανικών κοινοτήτων, προς τις οποίες απευθυνόταν.

Σύμφωνα με τις μαρτυρολογικές αφηγήσεις, οι μάρτυρες ανήκουν σε όλες τις κοινωνικές ομάδες του ρωμαϊκού κράτους. Μία μεγάλη μερίδα είναι τα άτομα που ανήκουν στην επαρχιακή αριστοκρατία. Διαθέτουν λοιπόν τα χρήματα και την κοινωνική καταξίωση στην περιοχή τους, που μπορούν να τους βοηθήσουν να μην οδηγηθούν στο μαρτύριο. Δε διστάζουν όμως εμπρός σε αυτό, και δεν κάνουν τίποτα για να το αποτρέψουν. Είναι χαρακτηριστική εδώ η κίνηση της Περπέτουας: Κρατάει η ίδια το τρεμάμενο  χέρι του εκτελεστή της, και το φέρνει στο λαιμό της, για να μπορέσει να της δώσει το τελειωτικό χτύπημα.

Μία άλλη κατηγορία μαρτύρων ανήκει στις μεσαίες κοινωνικές ομάδες. Σε αυτές περιλαμβάνονται και επαγγελματίες, γιατροί ή δικηγόροι. Εδώ ανήκουν και οι απελεύθεροι, που προσπαθούν να κερδίσουν την κοινωνική καταξίωση.

Αξιοπαρατήρητη κοινωνική τάξη, που συμμετέχει στο μαρτύριο, είναι και οι δούλοι. Αν και η γενική τάση είναι να ακολουθούν τα αφεντικά τους, αφού προηγουμένως είχαν δεχτεί και τις θρησκευτικές τους ιδέες, υπάρχουν και περιπτώσεις, που μόνοι τους φανερώνουν ότι είναι χριστιανοί, και δε φοβούνται τα βασανιστήρια και το θάνατο.  Το τελευταίο αφορά κυρίως τους αυτοκρατορικούς δούλους, που είχαν μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων.

Από τις μεσαίες κοινωνικές ομάδες προέρχεται η πλειοψηφία των μαρτύρων. Εδώ ανήκουν και οι μάρτυρες, για τους οποίους δε δίνονται στοιχεία στα μαρτυρολόγια  για την κοινωνική καταγωγή τους.

Παράλληλα, στις αφηγήσεις αναδεικνύεται το μαρτύριο των μελών της επαρχιακής, κυρίως, αριστοκρατίας. Αυτό  γίνεται για λόγους τακτικής. Με αυτό τον τρόπο όλοι θα εντυπωσιάζονταν από τη δυναμική του χριστιανισμού, που είχε στους κόλπους του επιφανή μέλη των τοπικών κοινωνιών, που είχαν δεχτεί να χάσουν τη ζωή τους για τα θρησκευτικά τους πιστεύω.

Ανακεφαλαιώνοντας λοιπόν, το συμπέρασμα είναι πως οι μάρτυρες προέρχονταν από όλες τις κοινωνικές ομάδες του ελληνορωμαϊκού κόσμου. Είναι εμφανής όμως η κυριαρχία των μαρτύρων, που ανήκουν στα μεσαία κοινωνικά στρώματα. Επομένως, αυτοί θα αποτελούσαν και την πλειοψηφία μέσα στις χριστιανικές κοινότητες, γεγονός που αποδεικνύει την απήχηση που είχε το χριστιανικό μήνυμα σε αυτούς.

(από ένα παλιότερο αφιέρωμα του Π&Α)
https://pontosandaristera.wordpress.com/2008/11/23/14-3-2008/

bird_lg

Advertisements

6 Σχόλια

  1. Luke 12:51-53
    —————-

    51 Suppose ye that I am come to give peace on earth? I tell you, Nay; but rather division:

    52 For from henceforth there shall be five in one house divided, three against two, and two against three.

    53 The father shall be divided against the son, and the son against the father; the mother against the daughter, and the daughter against the mother; the mother in law against her daughter in law, and the daughter in law against her mother in law.

    ————————————————-

    51 Do you think that I have come to establish peace on the earth? No, I tell you, but rather division.

    52 From now on a household of five will be divided, three against two and two against three;

    53 a father will be divided against his son and a son against his father, a mother against her daughter and a daughter against her mother, a mother-in-law against her daughter-in-law and a daughter-in-law against her mother-in-law.”

    ————————————————–

  2. Σαβίκος on

    Για την έκφραση του Μαρξ «Η θρησκεία είναι το όπιο του λαού»:

    Το 1843 στην εισαγωγή της εργασίας «Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Δικαίου» γράφει ο Μαρξ: «Η θρησκεία είναι ο αναστεναγμός των καταπιεσμένων, η καρδιά ενός άκαρδου κόσμου και η ψυχή των άψυχων (κοινωνικών) συνθηκών. Είναι το όπιο του λαού». Με την θρησκεία δεν ασχολήθηκε ιδιαίτερα στα έργα του. Ολόκληρη η σχετική παράγραφος των 10-12 περίπου φράσεων, είναι μακράν η εκτενέστερη αναφορά του στη θρησκεία.

    Το θέμα της παραγράφου όμως δεν είναι η θρησκεία, αλλά η κριτική κατά της της αδικίας που ενδημεί στην κοινωνία και μέσα σ’ αυτήν η θρησκεία λειτουργεί παρηγορητικά για τα μέλη της. «Ο πόλεμος κατά της θρησκείας δεν έχει νόημα», γράφει επί λέξει ο Μαρξ εβρισκόμενος στον αντίποδα όσων διατυμπανίζουν οι «μαρξιστές» έκτοτε όταν σηκώνουν αντικληρικαλιστική παντιέρα. Όταν εξαλειφθεί η αδικία από τον κόσμο, τότε –συνεχίζει ο Μαρξ- η θρησκεία δεν θα είναι απαραίτητη και θα σβήσει.

    Ενδιαφέρον είναι επίσης ότι το όπιο την εποχή του Μαρξ κυκλοφορούσε ελεύθερα. Χρησιμοποιούνταν ως φάρμακο, πχ για παυσίπονο, για ασθένειες όπως η χολέρα κλπ. Αν ζούσε σήμερα ο Μαρξ, θα έγραφε ίσως ότι «η θρησκεία είναι η παρακεταμόλη του λαού». Η κατάχρηση της σχετικής φράσης λοιπόν είναι παραπλανητική. Ίσως περισσότερο από κάθε άλλη στην Ιστορία.

    http://www.antibaro.gr/article/16004

  3. Αλκίνοος on

    Έχουν και άλλα κοινά ο χριστιανισμός με τον κομμουνισμό. Τις εσωτερικές συγκρούσεις και διαφωνίες για το ορθόν. Να τι έγραφε και Μ. Βασίλειος κάποτε:

    «Όταν ταξίδεψα, διαπίστωσα τη μεγάλη συμφωνία των ανθρώπων που καταπιάνονται με τέχνες και επιστήμες. Όμως μόνο στην Εκκλησία είδα μεγάλες και έντονες διαφωνίες…Μήπως αυτό συμβαίνει επειδή περιφρονείται ο Κύριος και ο καθένας θέλει να κυβερνά, παρά να κυβερνιέται απ’ Αυτόν;»

    Μ. Βασίλειος

  4. Χριστιανός και κομμουνιστής;
    Του Γιώργου Λιερού

    Παρουσίαση του βιβλίου του Νικολάϊ Μπερδιάγιεφ, Οι πηγές και το νόημα του ρώσικου κομμουνισμού

    «Η επανάσταση είναι μια αποκάλυψη σε μικρογραφία. Είναι αυτό το δικαστήριο το εγκατεστημένο στο εσωτερικό της ιστορίας για να της απαριθμεί τα λάθη της»

    Νικολάι Μπερδιάγιεφ

    Χριστιανός και κομμουνιστής; Ερώτημα και συγχρόνως άποψη, μια διατύπωση με την οποία ο πολύ σημαντικός Ρώσος φιλόσοφος, σύγχρονος της Οκτωβριανής επανάστασης, Νικολάϊ Μπερδιάγιεφ δίνει την σκοπιά από την οποία ασκεί κριτική στο εξαιρετικό βιβλίο του «Οι πηγές και το νόημα του ρώσικου κομμουνισμού». Υποστηρίζοντας ότι «το κομμουνιστικό κοινωνικό σύστημα είναι κατά μεγάλο μέρος δίκαιο [και] οπωσδήποτε βρίσκεται πιο κοντά στον Χριστιανισμό απ’ ότι ο καπιταλισμός» [265], αναγνωρίζοντας ότι «η κομμουνιστική επανάσταση… απελευθέρωσε τις λαϊκές δυνάμεις, τις έφερε στην ιστορική πραγματικότητα: σ’ αυτό βρίσκεται όλη της η σπουδαιότητα» [17], ασκεί ταυτόχρονα μια σφοδρή πολεμική στον μπολσεβικισμό.

    Το βιβλίο είναι γραμμένο στα τέλη της δεκαετίας του τριάντα και ωστόσο διατηρεί μια τέτοια επικαιρότητα που το κάνει αναπόσπαστο μέρος της αναγκαίας βιβλιογραφίας για τη σημερινή συζήτηση με αφορμή τα 100 χρόνια από την Οκτωβριανή επανάσταση. Η θεματολογία, το εύρος της κριτικής του, καθόλου δεν αφορά μόνο ένα χριστιανικό ή ένα χριστιανοσοσιαλιστικό κοινό, αλλά ακόμα περισσότερο, όλους εκείνους που εντάσσουν τους εαυτούς τους στην μεγάλη παράδοση της κομμουνιστικής ιδέας, θεωρούν ανοιχτά σήμερα τα μεγάλα κοσμοθεωρητικά ζητήματα και θέλουν να αποτιμήσουν κριτικά την επαναστατική εμπειρία του 20ου αιώνα.

    Ο Μπερδιάγιεφ για να κατανοήσει την επανάσταση από την χριστιανική σκοπιά την συνδέει με την Αποκάλυψη. «Η Αποκάλυψη δεν είναι μόνο αποκάλυψη του τέλους του κόσμου, της έσχατης κρίσης – είναι επίσης η αποκάλυψη του επικείμενου ενός προσεχούς τέλους μέσα στο πλαίσιο των ιστορικών χρόνων, μιας κρίσης για την ιστορία στους κόλπους της ίδιας της ιστορίας, της προφανότητας της αποτυχίας της» [92].Η επανάσταση είναι θεοδικία. « Το σημείο της αναπόφευκτης επανάστασης γράφεται στους ουρανούς. Η άβυσσος εισάγεται μέσα στον καιρό, η συνέχεια διακόπτεται, γινόμαστε μάρτυρες της εφόδου δυνάμεων, ανορθολογικών φαινομενικά, αλλά οι οποίες από μια ανώτερη άποψη αναγγέλλουν την κρίση του συνετού πάνω σ’ αυτό που έπαψε να είναι, τον θρίαμβο του λόγου πάνω στα ερέβη» [193]. Όμως η επανάσταση γίνεται μέσα στην ιστορία, σ’ ένα κόσμο κακό και διεφθαρμένο, δεν μπορεί να υπερβεί την ιστορία, τη βία, την αυθαιρεσία. Η επανάσταση « αποτελεί δικαστική απόφαση η οποία καταδικάζει τις κακές δυνάμεις, δημιουργούς της αδικίας για τόσα χρόνια, αλλά με τη σειρά της η αμερόληπτη δύναμη , η δύναμη που κρίνει θα δημιουργήσει το κακό» [193]. Ο χριστιανός παίρνει μέρος στην επανάσταση αλλά η σκοπιά του είναι πεσιμιστική όχι οπτιμιστική: «μόνο ένα βασίλειο του Θεού μπορεί να είναι ολοκληρωμένο, το βασίλειο του Καίσαρα θα είναι πάντοτε ατελές» [224]

    Εδώ ο Μπερδιάγιεφ πλησιάζει την παραδοσιακή κινέζικη αντίληψη για την επανάσταση: ο αυτοκράτορας κυβερνά δυνάμει της εντολής του Ουρανού , όμως όταν μια δυναστεία διαφθαρεί και παρακμάσει η εντολή ανακαλείται δια της λαϊκής εξέγερσης, που φέρνει στην εξουσία μια νέα δυναμική δυναστεία, η οποία με τη σειρά της θα υποκύψει στη φθορά και την παρακμή κόκ. Η κινέζικη πολιτική παράδοση επέτρεψε πιο νηφάλιες προσεγγίσεις και μια εναρμονιστική συνθετική στάση στους κινέζους και βιετναμέζους κομμουνιστές, γι αυτό και τα πεπρωμένα των καθεστώτων τους ήταν διαφορετικά από εκείνο των Ρώσων. Αυτή η νηφαλιότητα δεν υπήρχε και δεν θα μπορούσε να υπάρξει στη Ρωσία και ο Μπερδιάγιεφ εξηγεί καλά τους ιστορικούς λόγους.

    Σύμφωνα με τον Μπερδιάγιεφ ο ρώσικος κομμουνισμός είναι διεθνές και παγκόσμιο φαινόμενο και ταυτόχρονα ρώσικο και εθνικό, η ρώσικη επανάσταση είναι παγκόσμια στις αρχές της και συγχρόνως βαθιά εθνική [7, 169]. Ίσως η πιο σημαντική συνεισφορά του βιβλίου είναι η ανάδειξη της γενεαλογίας του ρώσικου κομμουνισμού και προπάντων των βαθιών του ριζών μέσα στην ιστορία, τον πολιτισμό και το σύνολο των λαϊκών παραδόσεων της Ρωσίας. Η αυγή των Νέων Χρόνων βρίσκει τους Ρώσους να εμφορούνται από μεσσιανικές ιδέες, είναι ο περιούσιος λαός που θα πραγματώσει το επί της γης βασίλειο του Θεού, ο μόνος κάτοχος της αληθινής πίστης. Η ρώσικη μοναρχία δεν είναι απλώς μια απόλυτη μοναρχία όπως εκείνη του Λουδοβίκου 14ου, ούτε η Ρώσικη ιστορική Ορθοδοξία, είναι ίδια με τη δική μας, η οποία διαμορφώθηκε κάτω από την επίδραση του ρεύματος των ησυχαστών(14ος αι.) και σε σχετική απόσταση από μια αλλόθρησκη πολιτική εξουσία. Στη Ρωσία ο Τσάρος είναι Χαλίφης όχι απλώς ένας χριστιανός βασιλιάς, το βασίλειο του Θεού και το βασίλειο του Καίσαρα τείνουν να συμπέσουν.

    Πολύ γρήγορα θα γεννηθεί η υποψία ότι το μόνο ορθόδοξο βασίλειο – που γινόταν όλο και πιο συγκεντρωτικό στα δυτικά πρότυπα απόλυτης μοναρχίας-, η Τρίτη Ρώμη είχε διαφθαρεί, ότι ο Αντίχριστος κυριαρχούσε με το Κράτος και τον ανώτερο Κλήρο [13]. Την ίδια εποχή –τον 16ο και 17ο αιώνα– οι αγρότες μετατρέπονται σε δουλοπάροικους και θα σημειωθούν τρομερές αγροτικές εξεγέρσεις. «Η λαϊκή ορθοδοξία επιχειρεί να διακόψει [με το Κράτος και τον ανώτερο κλήρο] να συνδεθεί και πάλι με την αληθινή ορθοδοξία , την καταποντισμένη κάτω από τη γη: πίστη που εμφανίζεται στην παράδοση της πόλης Κιτέζ σαβανωμένη στο βάθος της λίμνης» [13].Το τραύμα που έφερε στα μέσα του 17ου αιώνα το Ρασκόλ, το σχίσμα των Παλαιόπιστων, δεν θα επουλωθεί ποτέ και θα αναπαράγεται με διάφορες μορφές σε όλη τη διάρκεια της ρώσικης ιστορίας. Είναι η ύβρις της σύγχυσης μιας εγκόσμιας αυτοκρατορίας , θεμελιωμένης αναπόφευκτα στην αυθαιρεσία, με το βασίλειο του Θεού ο λόγος που εξηγεί την κακοδαιμονία που κατατρέχει τον ρώσικο λαό αλλά και τον ιδιαίτερο δυναμισμό του και εν τέλει, την παγκόσμια αποστολή του: « να πραγματώσει την κοινωνική δικαιοσύνη στους κόλπους της ανθρώπινης κοινωνίας, όχι μόνο στη Ρωσία αλλά σε ολόκληρο τον κόσμο» [215].

    Την Ρωσία δεν μπορούμε να την προσδιορίσουμε με τίποτα άλλο παρά με τις αντιθέσεις της και την αδυναμία της να τις συμφιλιώσει. «Ο κρατικός δεσποτισμός δεν αποκλείει –αντίθετα μάλιστα– την τάση για αναρχία… Ο Ρώσικος λαός ήταν σύμμαχος του Κράτους. Και ταυτόχρονα , υπέθαλπε εναντίον του την εξέγερση: Κοζάκοι αντάρτες, στάσεις του Στένκα Ραζίν και του Πουγκατσέφ, επαναστατική ιντελιγκέντσια και αναρχική ιδεολογία, όλα πηγάζουν πάντοτε απ’ αυτόν, από τον λαό που βρίσκεται σε αιώνια αναζήτηση του βασιλείου της δικαιοσύνης» [22]. Ο Μπερδιάγιεφ θα εστιάσει στους επαναστάτες, τους αναρχικούς, τους μηδενιστές, τους αμφισβητίες θεολόγους και τους μεγάλους συγγραφείς του 19ου αιώνα. Γράφει: «Ολόκληρος ο 19ος αιώνας – αναμφίβολα ο μεγαλύτερος της Ρώσικης ιστορίας και ο οποίος σφράγισε τη δημιουργική άνοδο της- είναι ο αιώνας της επερχόμενης επανάστασης» [111]. Το σχίσμα εκδηλωνόταν ανάμεσα στο λαό και τη μοναρχία, την ιντελιγκέντσια και τη μοναρχία, τον λαό και την ιντελιγκέντσια. Οι Ρώσοι άθεοι –άνθρωποι όπως ο Ντομπρολιούμπωφ και ο Τσερνιτσέφσκι– είχαν την ψυχική συγκρότηση αγίων. Δεν μπορούσαν να δεχθούν ότι το κακό και γεμάτο εγκλήματα σύμπαν μπορούσε να έχει εγγυητή έναν αγαθό Θεό. Ο αθεϊσμός τους αναβλύζει από μια ηθική τάση, από την αγάπη για την δικαιοσύνη και το καλό. Είχαν κυριευθεί από «τον φανατισμό του καλού» [62]. Ο μηδενισμός της δεκαετίας του 1860 προέρχεται από την μετεξέλιξη της ορθόδοξης ασκητικής, κυρίευσε ψυχές διαμορφωμένες από την ορθοδοξία, είναι «η άρνηση ενός κόσμου ο οποίος κολυμπά στο κακό, το συναίσθημα της αμαρτίας που συνοδεύει κάθε πολυτελή ζωή» [65].«Αυτοί οι άνθρωποι …προχωρούσαν αδιάφοροι προς την εσχάτη των ποινών, στα κάτεργα ή στην κρεμάλα… αυτή η εκπληκτική ικανότητα για θυσία που χαρακτηρίζει αυτούς τους ανθρώπους με την υλιστική κοσμοθεωρία αποδεικνύει πως ο μηδενισμός τους υπήρξε με τον τρόπο του θρησκευτικό φαινόμενο» [61-68].Ο ρώσικος υλισμός αποδέχεται τις αιώνιες αλήθειες και βρίσκεται σε ασυμφιλίωτη αντίθεση με τον σχετικισμό και τον σκεπτικισμό, δεν έχει σχέση με συνεπείς υλιστές όπως ο La Mettrie.

    Δυστυχώς «πέφτοντας η παλιά αγία Ρωσία άφησε τη θέση της σε ένα επίσης άγιο βασίλειο, σε μια αντίστροφη θεοκρατία» [207]. « Η σοβιετική Ρωσία είναι η χώρα του κρατικού καπιταλισμού- εκμεταλλευτή όχι λιγότερο από τον ιδιωτικό καπιταλισμό» [189]. Ο νέος ανθρωπισμός που διαγράφεται στα γραπτά του νεαρού Μαρξ διαψεύστηκε, δεν θριάμβευσαν οι ρωσικές ανθρωπιστικές παραδόσεις αλλά οι αντίθετες, οι δεμένες με την παράδοση της απολυταρχίας που πάντοτε μεταχειρίστηκε τον άνθρωπο σαν όργανο [263]. «Ο Μπολσεβικισμός είναι η σύνθεση του Ιβάν του Τρομερού και του Μαρξ. Και ότι πιο κακό υπάρχει σ’ αυτόν προέρχεται από τον Ιβάν τον Τρομερό και όχι από τον Μαρξ – ο οποίος αντλούσε εντούτοις από ανθρωπιστικές πηγές» [178]. Ότι πέτυχε ο μπολσεβικισμός είναι η γραφειοκρατοποίηση όχι η σοσιαλιστικοποίηση, η ακρότατη περίπτωση κρατισμού και η εξουσία στη Ρωσία –την αυτοκρατορική και την σοβιετική– δεν μπορεί να είναι ανθρώπινη. Αυτή είναι μια αλήθεια που αντιπροσωπεύει το ρωσικό αναρχικό κίνημα. [228, 267].

    Ακόμα χειρότερα –και δυστυχώς οι προβλέψεις του Μπερδιάγιεφ επαληθεύτηκαν με πολύ οδυνηρό τρόπο στη μετασοβιετική Ρωσία– το σοβιετικό καθεστώς θα καταστρέψει ακριβώς εκείνη τη φαντασιακή συγκρότηση που έκανε δυνατή κάποτε τη Ρώσικη Επανάσταση. Ο Μπερδιάγιεφ θα προβλέψει την καπιταλιστική παλινόρθωση («ίσως η σοβιετική εξουσία φθάσει πολύ γρήγορα να αποκαταστήσει τον καπιταλισμό στην οικονομική ζωή» [247]). Γράφει: «ο κίνδυνος ο αστικοποίησης είναι πολύ ισχυρός σήμερα στη σοβιετική Ρωσία. Η θρησκευτική θέρμη του ρώσικου λαού βρίσκεται μέσα στον ενθουσιασμό της νεολαίας για την σοβιετική οικοδόμηση. Αν αυτή η θέρμη σβήσει, θα σβήσει επίσης και ο ενθουσιασμός και ο εγωισμός θα εμφανιστεί πολύ σύμφυτος με τον κομμουνισμό» [213]. Βλέπει, ήδη στις μέρες του, την αμερικανοποίηση των Ρώσων, μια νέα ειδωλολατρία, τους χωρικούς να υποκλίνονται μπροστά στη μηχανή όπως σ’ ένα τοτέμ, την τεχνική να μετατρέπεται σε μυστικισμό και πιστεύει ότι όταν θα εξαερωθεί αυτό το θρησκευτικό συναίσθημα που διαχέεται στην κοσμική ζωή «ο τύπος που θα υπερισχύσει θα είναι αυτός του εγωιστή που ασχολείται αποκλειστικά με τα προσωπικά του συμφέροντα. Τύπος αρκετά ήδη διαδεδομένος σήμερα και στον οποίο οφείλεται η έναρξη της διαδικασίας αστικοποίησης» [208, 247]. Και για τον Μπερδιάγεφ δεν υπάρχει αμφιβολία: «αυτή η αστικοποίηση αντιπροσωπεύει αναμφίβολα τον πιο μεγάλο κίνδυνο όχι μόνο για τον κομμουνισμό αλλά για τη ρώσικη ιδέα μέσα στον κόσμο [246] (η υπογράμμιση του Μπερδιάγιεφ).

    Αφετηρία της κριτικής του Μπερδιάγιεφ στον μπολσεβικισμό (αλλά και στη ρωσική ιστορική Ορθοδοξία) είναι η κομβική θέση της Ορθοδοξίας ότι δεν πρέπει να συγχέουμε το βασίλειο του Θεού με το βασίλειο του Καίσαρα (τα του Καίσαρος τω Καίσαρι). Οι μπολσεβίκοι ταυτίζοντάς τα, «στην πράξη αυτό που δημιούργησαν είναι μια ιδεοκρατία, μια ανανεωμένη μορφή της πλατωνικής ουτοπίας· η άρνηση της ελευθερίας της συνείδησης και της σκέψης, η μη ανεκτικότητα απέναντι στη θρησκεία είναι οι αναπόφευκτες συνέπειες ενός τέτοιου συστήματος» [245]. Σ’ αυτήν την ταύτιση εδράζεται ο ολοκληρωτικός χαρακτήρας του σοβιετικού καθεστώτος, ο θρησκευτικός χαρακτήρας που απέκτησε με τους μπολσεβίκους ο κομμουνισμός. Και είναι η θρησκεία του κομμουνισμού μια ιδιάζουσα πνευματοκρατία, που κάνει τον κομμουνισμό αντιθρησκευτικό και αντιχριστιανικό [217, 224]. Ο Μπερδιάγιεφ δηλώνει κομμουνιστής όσον αφορά στο κοινωνικό πρόγραμμα και χριστιανός στη θρησκευτική του πίστη και κοσμοθεωρία. Σαν χριστιανός ενδιαφέρεται πρωτίστως για τον άνθρωπο, το πρόσωπο, «εικόνα και ομοίωση Θεού», και όχι για το άτομο –μία βιολογική και κοινωνική κατηγορία– ή την κοινωνία. Απ’ αυτήν την άποψη έρχεται σε σύγκρουση τόσο με τον μπολσεβικισμό όσο και με τον φιλελεύθερο ατομικισμό. Η άποψη του ότι χωρίς το Θεό δε σώζεται ούτε το πρόσωπο ούτε μια συμπαθητική σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο, αν την δούμε στη γενικότητά της (παρέμβαση του υπερβατικού στη σχέση ανθρώπου/κόσμου) είναι ισχυρά τεκμηριωμένη. Ο Μπερδιάγιεφ υποστηρίζει ότι υφίσταται ένα όριο στο οποίο σοβιετικός κολεκτιβισμός και φιλελεύθερος ατομικισμός –και οι δύο αναφέρονται σ’ έναν ανθρωπολογικό τύπο δυσδιάστατο, απεργάζονται τη μηχανοποίηση του ανθρώπου– συμπίπτουν. Προαναγγέλλει έτσι πολύ πρώιμα το ζοφερό σύμπαν που περιγράφουν οι ταινίες του Αντρέι Σβιάγκιντσεφ (Λεβιάθαν, Χωρίς αγάπη).

    Σημείωση: το βιβλίο του Μπερδιάγεφ κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Π .Πουρναρά, Θεσσαλονίκη. Οι αριθμοί μέσα στις αγκύλες παραπέμπουν στις αντίστοιχες σελίδες της εν λόγω έκδοσης.

    Πηγή: e-dromos.gr

  5. Πούτιν: Σε τι διαφέρει ο Χριστιανισμός από τον Κομμουνισμό;

    «Η πίστη μας συνοδεύει πάντα, ενισχύθηκε όταν η χώρα μας, ο λαός μας αντιμετώπισε ιδιαίτερα δύσκολους καιρούς», ανέφερε ο Πούτιν σε συνέντευξή του για το ντοκιμαντέρ «Valaam”.

    «Υπήρχαν μακρές περίοδοι αθεϊσμού, κατά την οποία σκοτώθηκαν ιερείς και καταστράφηκαν εκκλησίες. Αλλά ταυτόχρονα δημιουργήθηκε μια νέα θρησκεία – η κομμουνιστική ιδεολογία, η οποία στην πραγματικότητα μοιάζει πολύ με τον Χριστιανισμό. Η ελευθερία, η ισότητα, η αδελφοσύνη, η δικαιοσύνη – όλα αυτά είναι κατοχυρωμένα στην Αγία Γραφή, είναι όλα εκεί. Και τι γίνεται με τον Ηθικό Κώδικα του Κομμουνισμού; Πρόκειται για μία μετουσίωση, ένα κομμάτι της Βίβλου, δεν υπάρχει κάτι νέο», δήλωσε ο Ρώσος Πρόεδρος.

    Όπως μεταδίδει το πρακτορείο sputnik, ο Πούτιν συνέκρινε επίσης τη στάση των κομμουνιστών απέναντι στον Λένιν με το σεβασμό προς τα άγια πρόσωπα στη χριστιανική θρησκεία. Σύμφωνα με τον Ρώσο πρόεδρο, το γεγονός ότι τα λείψανα του Λένιν τοποθετήθηκαν στο μαυσωλείο έχει την ίδια σημασία για τους ανθρώπους με κομμουνιστικές απόψεις όσο και τα λείψανα των αγίων για ορθόδοξους χριστιανούς. «Λοιπόν, ο Λένιν τοποθετήθηκε σε μαυσωλείο. Σε τι διαφέρει αυτό από τα λείψανα των αγίων για τους Χριστιανούς;» είπε ο Ρώσος πρόεδρος.

    https://www.msn.com/el-gr/news/world/%CF%80%CE%BF%CF%8D%CF%84%CE%B9%CE%BD-%CF%83%CE%B5-%CF%84%CE%B9-%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CF%86%CE%AD%CF%81%CE%B5%CE%B9-%CE%BF-%CF%87%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%B1%CE%BD%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%BF%CE%BD-%CE%BA%CE%BF%CE%BC%CE%BC%CE%BF%CF%85%CE%BD%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C/ar-AAuIFJC?li=BBqxAac&ocid=UP97DHP


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: