Σεμινάριο Ιστορίας: για τις διώξεις των μειονοτήτων επί Στάλιν

0009__Την Παρασκευή  5-6-2015, 6.00-8.00 μ.μ. κλείνει ο 7ος κύκλος του Σεμιναρίου Σύγχρονης Ιστορίας που  πραγματοποιείται με το συντονισμό μου στην Κηφισιά, στο πλαίσιο του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Δήμου, «Έπαυλη Δροσίνη»-Βιβλιοθήκη Δήμου, Oδός Αγ. Θεοδώρων & Κυριακού) 

Στη καταληκτική συνάντηση θα διοργανωθεί  Στρογγυλό Τραπέζι με θέμα «Οι διώξεις κατά των μειονοτήτων στη Σοβιετική Ένωση κατά τη σταλινική εποχή» 

Συμμετέχουν,

Xρήστος Κεφαλής, περ. ‘Μαρξιστική Σκέψη’,  «Η εθνική πολιτική των Μπολσεβίκων και η αλλαγή της πολιτικής κατά τη δεκαετία του ’30»,

Βασίλης Τσενκελίδης, ιστορικός, «Οι Έλληνες στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Κολιμά«

-Γιώργος Γρηγοριάδης πρόεδρος του Κέντρου Ερευνών για τον Ελληνισμό του Σοχούμι, «Οι επιπτώσεις της σταλινικής πολιτικής στην ελληνική κοινότητα του Σοχούμι (Καύκασος)»…

https://kars1918.wordpress.com/2014/12/30/seminar-2015/

0009

.

Για το θέμα αυτό δείτε:

.

Οι σταλινικές διώξεις

.

ΣΤΑΛΙΝ Vs ΚΚΕ

.

Ο σκληρός Δεκέμβρης του ’37

.

Η «Ελληνική Επιχείρηση» του Στάλιν

.

30 Ιουλίου 1936: αρχίζουν οι Δίκες της Μόσχας

.

Και πάλι για το σταλινισμό, τις διώξεις και την Αριστερά

.

Εκτοπίσεις από Καύκασο και Κριμαία

.

-Για τις σταλινικές διώξεις… και μια Μαρτυρία

.

Το μνημείο στο Μαγκαντάν (πρωτεύουσα της περιοχής Κολιμά-Ανατολική Σιβηρία)
για τα θύματα που έχασαν τη ζωή τους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης

.

2 comments so far

  1. Η εθνική πολιτική των Μπολσεβίκων και η αλλαγή της επί Στάλιν

    Η σταλινική γραφειοκρατία ενδιαφερόταν να ενισχύσει την εξουσία της στη Ρωσία, και αυτό αναπόφευκτα καθόριζε μια πολιτική καταπίεσης προς τους μη ρωσικούς πληθυσμούς. Ωστόσο, αυτή η πολιτική δεν είχε τίποτα να κάνει με τις σοσιαλιστικές διακηρύξεις και τις διακηρυγμένες αρχές της Οκτωβριανής Επανάστασης στο εθνικό ζήτημα.

    γράφει ο Κεφαλής Χρήστος

    Μαρξισμός και εθνικό ζήτημα

    Τα εθνικά ζητήματα απέκτησαν μεγάλη σημασία ήδη από το 18ο-19ο αιώνα. Απασχόλησαν όλους σχεδόν τους επιφανείς μαρξιστές, μεταξύ αυτών και τον Λένιν, ιδρυτή του σοβιετικού κράτους. Θα ξεκινήσω, λοιπόν, με δυο λόγια για τη μαρξιστική θεωρία για το εθνικό ζήτημα, που βάζει το πλαίσιο για την πρακτική που ακολουθήθηκε στην ΕΣΣΔ, τουλάχιστον ως τις αρχές της δεκαετίας του 1930.

    Οι ιδρυτές του μαρξισμού, ο Μαρξ και ο Ένγκελς, είχαν αναφερθεί κατά καιρούς σε εθνικούς ανταγωνισμούς της εποχής τους, όπως εκείνος ανάμεσα στους Ιρλανδούς και τους Άγγλους, τονίζοντας ότι καθήκον των σοσιαλιστών ήταν να υποστηρίζουν το καταπιεζόμενο έθνος, στη δοσμένη περίπτωση τους Ιρλανδούς. Ωστόσο, οι Μαρξ και Ένγκελς δεν άφησαν μια ολοκληρωμένη θεωρία για το έθνος και το εθνικό ζήτημα.

    Ο πρώτος μαρξιστής που διατύπωσε μια τέτοια θεωρία ήταν ο Καρλ Κάουτσκι, επιφανής θεωρητικός της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας, στις αρχές του 20ού αιώνα. Σε μια σειρά άρθρα του και βιβλία του, ο Κάουτσκι υποστήριξε ότι ο σχηματισμός των εθνών ήταν χαρακτηριστικό του ανερχόμενου καπιταλισμού. Η δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς και εκτεταμένων οικονομικών δεσμών, εμπορίου, ανταλλαγών, που χαρακτήριζε την καπιταλιστική ανάπτυξη έκανε δυνατή και ταυτόχρονα απαιτούσε την κρατική και εθνική ενοποίηση. Με αυτή την έννοια, η συγκρότηση των εθνών ήταν ένα προοδευτικό αποτέλεσμα της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Πιο πριν, στη φεουδαρχία ή τη δουλοκτητική κοινωνία, κατά κανόνα δεν υπήρχαν συγκροτημένα έθνη. Στην Αρχαία Ελλάδα, π.χ., υπήρχαν πόλεις-κράτη και όχι εθνικά κράτη, ενώ υπήρχαν επίσης στην ίδια περίοδο χαλαρών εθνικών δεσμών πολυεθνικές αυτοκρατορίες, όπως η Περσία, η Μακεδονία, κ.ά.

    Στην ίδια περίοδο, ένας άλλος διακεκριμένος μαρξιστής, ο Αυστριακός Ότο Μπάουερ, υποστήριξε μια αντίθετη θεώρηση, ότι ο σχηματισμός των εθνών συνδεόταν με τα κοινά ήθη, έθιμα και παραδόσεις, την κουλτούρα, κ.λπ., δηλαδή τους πολιτιστικούς δεσμούς που ένωναν έναν πληθυσμό. Σε αυτό το φως, η κοινή εθνική συνείδηση δεν ήταν το αποτέλεσμα της καπιταλιστικής ανάπτυξης, όπως επόταν από τη θεωρία του Κάουτσκι, αλλά προηγούνταν αυτής. Για παράδειγμα, η ελληνική επανάσταση του 1821 ήταν μια εθνική επανάσταση, που δεν ήταν τόσο το αποτέλεσμα μιας προηγούμενης καπιταλιστικής ανάπτυξης, αλλά άνοιξε το δρόμο στην καπιταλιστική ανάπτυξη.

    Αν και αντικρουόμενες, και με ένα μέρος αλήθειας η καθεμιά τους, αυτές οι θεωρήσεις συμφωνούσαν σε ένα σημείο: ότι οι παλιές πολυεθνικές αυτοκρατορίες και μοναρχίες, όπως η Οθωμανική Αυτοκρατορία, η Αυστροουγγαρία των Αψβούργων και η τσαρική Ρωσία, αποτελούσαν κατάλοιπα της φεουδαρχικής εποχής και εμπόδια στην ελεύθερη καπιταλιστική και εθνική ανάπτυξη. Γι’ αυτό ένας όρος της εθνικής συγκρότησης ήταν το παραμέρισμα και η διάλυση αυτών των παρωχημένων αυτοκρατοριών. Αυτό το σημείο που τονίστηκε ιδιαίτερα από τον Κάουτσκι, τον Λένιν και τη Ρόζα Λούξεμπουργκ.

    Ο Λένιν και η Ρόζα Λούξεμπουργκ, ωστόσο, τόνισαν ένα παραπέρα στοιχείο που εμφανίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, την μετατροπή του καπιταλισμού του ελεύθερου ανταγωνισμού σε ιμπεριαλισμό και τον ανταγωνισμό των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων για το μοίρασμα του υπόλοιπου κόσμου σε αποικίες και σφαίρες επιρροής. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα ότι ενώ πριν ο καπιταλισμός προωθούσε την εθνική συγκρότηση, τώρα τα ηγετικά καπιταλιστικά έθνη έγιναν εμπόδιο στην απελευθέρωση και την κρατική ανεξαρτησία των καθυστερημένων εθνών. Γι’ αυτό, συμπέραναν ο Λένιν και η Λούξεμπουργκ, ο αγώνας για την εθνική αυτοδιάθεση και τη δημοκρατία συνδεόταν πλέον με τον αγώνα για το σοσιαλισμό.

    Εδώ βέβαια η Λούξεμπουργκ πήρε μια αμφιλεγόμενη θέση. Υποστήριξε ότι επειδή ο ιμπεριαλισμός τείνει προς την εθνική καταπίεση, η εθνική αυτοδιάθεση στην εποχή του ιμπεριαλισμού είχε γίνει ουσιαστικά αδύνατη, και ότι τα εθνικά κινήματα πλέον ήταν μάταια. Η λύση των εθνικών ζητημάτων θα δινόταν μόνο από τα σοσιαλιστικά επαναστατικά κινήματα. Ο Λένιν, αντίθετα, υποστήριξε ότι στις επόμενες δεκαετίες θα αναπτύσσονταν αναπόφευκτα εξεγέρσεις των αποικιακών λαών, ιδιαίτερα στην Ανατολή, και ότι καθήκον των σοσιαλιστών ήταν να τις υποστηρίξουν και να αντιτάσσονται στον επεκτατισμό και το σοβινισμό των μεγάλων δυνάμεων. Η πραγματική εθνική αυτοδιάθεση θα επιτυγχανόταν στο σοσιαλισμό, όπου μαζί με την καπιταλιστική εκμετάλλευση θα γινόταν δυνατό να καταργηθούν και όλες οι άλλες διακρίσεις, φυλετικές, εθνικές, κοκ. Στα έργα του στα 1915-16 στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ο Λένιν επέμενε ότι, απέναντι στο μακελειό του πολέμου, που ήταν μια ιμπεριαλιστική σφαγή για το μοίρασμα του κόσμου μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, οι σοσιαλιστές, αν έπαιρναν επαναστατικά την εξουσία σε κάποια χώρα, θα εφάρμοζαν την αρχή της πλήρους εθνικής αυτοδιάθεσης, συμπεριλαμβανόμενου του δικαιώματος αποχωρισμού των μικρών εθνών.

    Τα έθνη στην τσαρική Ρωσία και ο αντίκτυπος της Οκτωβριανής Επανάστασης

    Ένα δεύτερο σημαντικό θέμα για να καταλάβουμε την πολιτική των Μπολσεβίκων είναι η κατάσταση των εθνοτήτων στην τσαρική Ρωσία και ο αντίκτυπος της επανάστασης του 1917.

    Οι μη ρωσικές εθνότητες και ιδιαίτερα οι μικρές εθνότητες καταπιέζονταν βάναυσα στην τσαρική Ρωσία, που όχι τυχαία είχε αποκληθεί φυλακή των λαών. Ιδιαίτερα ισχυρή ήταν η καταπίεση των Εβραίων, που έπεφταν θύματα πογκρόμ καθοδηγούμενων από τους ακροδεξιούς της Ρωσίας, τους Μαύρους Εκατονταρχίτες. Επίσης, στις μη ρωσικές περιοχές οι Ρώσοι καταλάμβαναν τις περισσότερες θέσεις στον κρατικό μηχανισμό, από τον οποίο αποκλείονταν οι ντόπιοι. Η χρήση των εθνικών γλωσσών υποβαλλόταν σε πολλούς περιορισμούς και απαγορεύσεις.

    Ενδεικτικά, μετά το 1863 απαγορεύτηκε το τύπωμα εκδόσεων στα ουκρανικά, λευκορωσικά και λιθουανικά στις αντίστοιχες περιοχές της τσαρικής Ρωσίας. Μέτρα ρωσοποίησης εφαρμόστηκαν επίσης στη δεκαετία του 1870 στη Γεωργία και στη δεκαετία του 1880 στη ρωσική Αρμενία. Τέλος, στην κεντρική Ασία ο τσαρισμός ακολούθησε μια πολιτική που έμοιαζε πολύ με την αποικιακή πολιτική των μεγάλων δυνάμεων στην Ασίας και την Αφρικής.

    Η επανάσταση του Φεβρουαρίου του 1917, γκρεμίζοντας τον τσαρισμό, αφύπνισε αναπόφευκτα τα καταπιεσμένα εθνικά αισθήματα των λαών της τσαρικής Ρωσίας, πολλοί από τους οποίους άρχισαν να διεκδικούν την ανεξαρτησία τους. Η προσωρινή κυβέρνηση του Κερένσκι αρνήθηκε να ικανοποιήσει οποιοδήποτε από αυτά τα αιτήματα, παρότι κατήργησε αρκετούς νόμους της τσαρικής περιόδου, που επέβαλαν διακρίσεις υπέρ των Ρώσων. Το αποτέλεσμα ήταν η νέα κυβέρνηση των Μπολσεβίκων να έρθει αντιμέτωπη από τα πρώτα της βήματα με αυτά τα προβλήματα και τις διεκδικήσεις.

    Η Οκτωβριανή Επανάσταση έδωσε τη δυνατότητα να δοκιμαστούν στην πράξη οι θεωρίες του σοσιαλισμού γενικά και για το εθνικό ζήτημα ειδικότερα. Σε συμφωνία με τις διακηρυγμένες θέσεις τους οι Μπολσεβίκοι, από την αρχή της διακυβέρνησής τους πήραν μέτρα στην κατεύθυνση της εφαρμογής της αρχής της αυτοδιάθεσης και της προστασίας των μικρών εθνοτήτων.

    Ένα πρώτο βήμα σε αυτή την κατεύθυνση ήταν η «Διακήρυξη των δικαιωμάτων των λαών της Ρωσίας», ένα διάταγμα της σοβιετικής κυβέρνησης που εκδόθηκε στις 15 (2) Νοέμβρη του 1917, σχεδόν αμέσως μετά την κατάκτηση της εξουσίας από τους Μπολσεβίκους. Το διάταγμα αναγνώριζε:

    Την ισότητα και κυριαρχία όλων των λαών της Ρωσίας.
    Το δικαίωμα των λαών της Ρωσίας στην αυτοδιάθεση, περιλαμβανόμενης της απόσχισής τους από τη Ρωσία.
    Την κατάργηση όλων των εθνικών και θρησκευτικών προνομίων και περιορισμών.
    Την ελεύθερη ανάπτυξη των εθνικών μειονοτήτων και εθνικών ομάδων που κατοικούσαν στη Ρωσία.
    Αυτή η αρχή τηρήθηκε γενικά από την μπολσεβίκικη κυβέρνηση και στα 1917-18 αρκετές περιοχές της Ρωσίας κήρυξαν την ανεξαρτησία τους και αναγνωρίστηκαν ως ανεξάρτητες χώρες από την κυβέρνηση των Μπολσεβίκων: Μολδαβία, Φιλανδία, Λιθουανία, Εσθονία, Υπερκαυκασία, Λευκορωσία, Πολωνία, Λετονία.

    Υπήρξαν βέβαια και ορισμένες εκτροπές από αυτή την αρχή. Μια ήταν η επίθεση του Κόκκινου Στρατού στη Γεωργία το Φεβρουάριο-Μάρτιο του 1921, της οποίας την ανεξαρτησία, υπό μενσεβίκικη κυβέρνηση, είχε αναγνωρίσει η Σοβιετική Ρωσία το Μάιο του 1920. Η άλλη και ίσως πιο σοβαρή ήταν η προέλαση του Κόκκινου Στρατού προς τη Βαρσοβία στον πόλεμο με την Πολωνία το 1920 – έναν πόλεμο που είχε ξεκινήσει η Πολωνία. Γενικά, ωστόσο, στην περίοδο αυτή η αρχή της αυτοδιάθεσης και του σεβασμού των εθνικών δικαιωμάτων γινόταν σεβαστή και διαμορφώθηκε βάσει αυτής το πλαίσιο των εθνικών πολιτικών που εφαρμόστηκαν ως τις αρχές της δεκαετίας του 1930.

    Μετά το τέλος του εμφυλίου δόθηκε πλέον η δυνατότητα να δοκιμαστεί στην πράξη το θετικό, εποικοδομητικό μέρος αυτών των αρχών, που πρόβλεπαν την ελεύθερη χρήση της γλώσσας και την ανάπτυξη της ντόπιας κουλτούρας κάθε εθνότητας και εθνικότητας. Υιοθετήθηκε η αρχή της «κορενιζάτσια», το οποίο σημαίνει «ιθαγενοποίηση» ή «εντοπιοποίηση». Η αρχή αυτή, πέρα από τη χρήση της ντόπιας γλώσσας στην εκπαίδευση, τον τύπο και τη διοίκηση, περιλάμβανε επίσης την προώθηση μη Ρώσων στις δημόσιες θέσεις και στα κομματικά αξιώματα στις περιοχές όπου πλειοψηφούσαν οι μη ρωσικοί πληθυσμοί. Σε αυτές τις περιοχές δημιουργούνταν επίσης τα λεγόμενα εθνικά σοβιέτ, τα οποία εκπροσωπούσαν τοπικούς πληθυσμούς και μειονότητες με βάση την αρχή της εθνικότητας.

    Για να προωθηθούν αυτές οι κατευθύνσεις, άλλαξε ουσιαστικά η κρατική δομή της ΕΣΣΔ. Πέρα από τις διάφορες ιδρυτικές δημοκρατίες που απάρτιζαν την ΕΣΣΔ ιδρύθηκαν επίσης αρκετές αυτόνομες δημοκρατίες, αυτόνομες περιοχές και εθνικές περιοχές. Ακόμη και το σύνταγμα του 1936, ψηφισμένο όταν είχε πλέον δρομολογηθεί η αντιστροφή αυτής της πολιτικής επί Στάλιν, αναγνώριζε στην ΕΣΣΔ 11 σοσιαλιστικές δημοκρατίες, 22 αυτόνομες δημοκρατίες, 9 αυτόνομες περιοχές και 9 εθνικές επικράτειες. Οι περισσότερες από αυτές τις αυτόνομες δημοκρατίες και εθνικές περιοχές είχαν δημιουργηθεί στην περίοδο 1922-1930.

    Η πολιτική της «κορενιζάτσια» εφαρμόστηκε στις περιοχές της Ασιατικής Ρωσίας, όπου συχνά συγκροτήθηκαν νέες εθνικές οντότητες από νομαδικούς, απολίτιστους και αναλφάβητους πληθυσμούς. Για αρκετές από τις μικρές εθνικότητες που δεν είχαν γραπτή γλώσσα δημιουργήθηκαν νέα αλφάβητα, ώστε να αρχίσει η διδασκαλία των εθνικών γλωσσών στα σχολεία. Έτσι άρχισε μια μορφωτική διαδικασία εξευρωπαϊσμού αυτών των πληθυσμών.

    Μέρος της «κορενιζάτσια» ήταν και η πολιτική της «ουκρανοποίησης» που εφαρμόστηκε στην Ουκρανία, μια περιοχή με μεικτό πληθυσμό. Αρχικά το ρωσικό στοιχείο είχε εκεί την πρωτοκαθεδρία σε όλους τους τομείς, αλλά στην πορεία αυτό αντιστράφηκε και επικράτησε η ουκρανική γλώσσα και ο τοπικός πολιτισμός. Χαρακτηριστικά, στα 1931 66 από τα 88 θέατρα της Ουκρανίας ήταν ουκρανικά, 12 εβραϊκά και μόνο 9 ρωσικά. Ο αριθμός των ουκρανικών εφημερίδων, από ελάχιστες το 1922 είχε φτάσει τις 373 από 426 την ίδια περίοδο, ενώ μόνο 3 παρέμεναν ρωσικές, και από 118 περιοδικά τα 89 ήταν ουκρανικά και το 83% των βιβλίων τυπωνόταν επίσης στην ουκρανική γλώσσα. Ανάλογα, το ποσοστό των Ουκρανών μελών του Ουκρανικού ΚΚ αυξήθηκε από 23% το 1923 σε 60% το 1933 με αντίστοιχη πτώση των ρωσικής καταγωγής μελών.

    Τέλος, στην ίδια δεκαετία εφαρμόστηκε και η πολιτική της «λατινοποίησης», της υιοθέτησης δηλαδή λατινικών αλφαβήτων στη θέση των τουρκικών, ιρανικών, κ.ά. Στη δεκαετία του 1920 και του 1930 λατινοποιήθηκαν 50 από τις 72 γλώσσες στην ΕΣΣΔ και γίνονταν σχέδια για τη λατινοποίηση ακόμη και της ρωσικής γλώσσας.

    Η αντιστροφή της εθνικής πολιτικής μετά την επικράτηση του Στάλιν

    Οι φιλελεύθερες αυτές τάσεις διατηρήθηκαν σε όλη τη δεκαετία του 1920 και στις αρχές της δεκαετίας του 1930, δηλαδή για όσο ο Στάλιν, αν και είχε εδραιωθεί στην εξουσία, δεν είχε ακόμη απαλλαγεί πλήρως από τους εσωκομματικούς του αντιπάλους, όπως ο Τρότσκι, ο Ζινόβιεφ και ο Μπουχάριν. Αντιστρέφονται όμως από τα μέσα της δεκαετίας του 1930, σε συνάρτηση με τη γενικότερη εξαπόλυση της μαζικής τρομοκρατίας, που ξεκινά με αφορμή τη δολοφονία του Κίροφ στα 1934 και κορυφώνεται με τις Δίκες της Μόσχας στα 1936-38.

    Η κύρια αιχμή της σταλινικής τρομοκρατίας στράφηκε αρχικά ενάντια στους μη σταλινικούς κομμουνιστές και μετά στο γενικό πληθυσμό. Στο πλαίσιό της, ωστόσο, αναπτύσσονται διαδικασίες εθνικών διώξεων και εκκαθαρίσεων ενάντια σε διάφορες εθνικότητες και μειονότητες της ΕΣΣΔ, αποτελώντας ένα συστατικό και ουσιώδες μέρος της. Ταυτόχρονα, αντιστρέφεται η προηγούμενη κατεύθυνση της «κορενιζάτσια» και της ενθάρρυνσης των εθνικών πολιτισμών και επέρχεται μια νέα «ρωσοποίηση», που από πολλές απόψεις θυμίζει την κυριαρχία του ρωσικού στοιχείου στην τσαρική Ρωσία.

    Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι ήδη στα 1921-22 ο Λένιν είχε δει αυτό τον κίνδυνο και είχε αναφερθεί στη μελλοντική δυνατότητα να αναβιώσει αυτό που αποκαλούσε «μεγαλορωσικό σωβινισμό». Σε ένα από τα τελευταία άρθρα του για το εθνικό ζήτημα, «Σχετικά με το ζήτημα των εθνοτήτων ή της αυτονόμησης», είχε συνδέσει μάλιστα τον κίνδυνο με τις αυταρχικές τάσεις του Στάλιν, τον οποίο είχε αποκαλέσει «σκαιό Μεγαλορώσο χωροφύλακα», με αφορμή την στάση του στην εθνική διένεξη που υπήρχε τον ίδιο καιρό στη Γεωργία. Έλεγε χαρακτηριστικά ότι επειδή ο ρωσικός κρατικός μηχανισμός ήταν κληρονομημένος από τον τσαρισμό, δεν θα υπήρχε τίποτα «να υπερασπιστεί τους αλλοεθνείς που ζουν στη Ρωσία από την επιδρομή του βέρου εκείνου Ρώσου, του μεγαλορώσου-σοβινιστή, του ουσιαστικά παλιανθρώπου και δυνάστη, όπως είναι ο τυπικός Ρώσος γραφειοκράτης». Ο Στάλιν, ουσιαστικά, από τα μέσα της δεκαετίας του 1930 βάσισε την εξουσία του σε και υλοποίησε αυτές ακριβώς τις τάσεις.

    Μερικά ενδεικτικά στοιχεία για τις διώξεις που δοκίμασαν οι διάφορες εθνικές μειονότητες στη σταλινική περίοδο και ιδιαίτερα στα χρόνια της μαζικής τρομοκρατίας 1935-38. Στην περίοδο αυτή, περίπου δέκα εθνικότητες της ΕΣΣΔ ανακηρύσσονται σε εχθρικές εθνικότητες, συγκεκριμένα οι Πολωνοί, Γερμανοί, Φιλανδοί, Εσθονοί, Λετονοί, Κορεάτες, Κινέζοι, Κούρδοι, Ιρανοί και Έλληνες. Απέναντι σε αυτές τις εθνότητες εφαρμόζεται μια πολιτική εθνικής εκκαθάρισης, που περιλαμβάνει καταναγκαστική μετεγκατάσταση σε άλλες περιοχές της ΕΣΣΔ, ακύρωσης των δικαιωμάτων τους, συλλήψεις και εκτελέσεις.

    Μόνο στην περίοδο Ιούλιος 1937 – Νοέμβριος 1938 καταδικάζονται 335.000 άτομα σε αυτές τις «εθνικές» επιχειρήσεις, ποσοστό 21% από τις 1.565.000 συλλήψεις και καταδίκες της ευρύτερης περιόδου Οκτώβριος 1936 – Νοέμβριος 1938. Ακόμη πιο υψηλό είναι το ποσοστό των εκτελέσεων: από τις 681.000 συνολικά εκτελέσεις στα 1936-1938, οι 247.000 θα είναι θύματα εθνικών διώξεων, δηλαδή το 36% του συνόλου των εκτελεσμένων. Είναι σημαντικό ότι ενώ από εκείνους που συλλαμβάνονται με γενικές πολιτικές κατηγορίες εκτελείται το 19%, και από όσους συλλαμβάνονται ως κουλάκοι, εγκληματικά στοιχεία, κ.ά., το 49%, το ποσοστό των εκτελεσμένων μεταξύ όσων συλλαμβάνονται στις εθνικές διώξεις φτάνει το 73%, με εκείνο των Πολωνών να είναι 79% και των Ελλήνων, Φιλανδών και Εσθονών ακόμη υψηλότερο. Οι εκκαθαρίσεις των Πολωνών ήταν οι πιο μαζικές, καθώς από 140.000 που είχαν συλληφθεί θα εκτελεστούν οι 110.000.

    Οι μαζικές εκτοπίσεις ξεκινούν βέβαια αρκετά πριν, το 1931-33, όταν η Ουκρανία πλήττεται από ένα μαζικό λιμό, σε μεγάλο βαθμό οφειλόμενο στη βίαιη κολεκτιβοποίηση, που προκαλεί περί τα 4 εκατομμύρια θανάτους. Οι εθνικές ομάδες που αντιστέκονται στην κολεκτιβοποίηση εκτοπίζονται στην Ασιατική Ρωσία. Το 1935 έχουμε εκτοπίσεις Πολωνών και Γερμανών, που θεωρούνταν αντισοβιετικά στοιχεία, από συνοριακές περιοχές της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας στο Καζαχστάν και σε συνέχεια ακολουθούν και άλλες εθνότητες.

    Οι συλλήψεις στην περίοδο της τρομοκρατίας γίνονται στα πλαίσια αντίστοιχων εθνικών εκκαθαριστικών επιχειρήσεων, όπως η Πολωνική, η Γερμανική και η Λετονική. Στην πολωνική επιχείρηση, π.χ., κατά το Σεπτέμβρη – Νοέμβρη 1938 συλλαμβάνονται περί τις 140.000 άτομα, από τα οποία το 54% είναι Πολωνοί. Μέρος αυτής της διαδικασίας είναι και οι διωγμοί των Ελλήνων, που ξεκινούν το 1937 και διαρκούν ως το 1949. Οι διωγμοί αυτοί των Ελλήνων θα επηρεάσουν περί τις 50.000 άτομα. Ακόμη και στη Μογγολία θα λάβουν χώρα διώξεις στα τέλη της δεκαετίας του 1930 με περίπου 20.000 θύματα. Είναι χαρακτηριστικό ότι συχνά οι συλλήψεις γίνονται στην τύχη, για να συμπληρωθεί ένας αρχικά καθορισμένος αριθμός που έχει οριστεί από την κεντρική διοίκηση.

    Στην ίδια περίοδο καταργούνται πολλές αυτόνομες περιοχές που είχαν δημιουργηθεί προηγούμενα, μεταξύ αυτών και η ελληνική, διαλύονται τα εθνικά σοβιέτ και τα εθνικά σχολεία και απαγορεύεται η εθνική παιδεία, η χρήση της εθνικής γλώσσας, κ.λπ.

    Μια σημαντική πλευρά των εθνικών διώξεων είναι η εξόντωση των μελών των ΚΚ της Δυτικής Ευρώπης, που είχαν καταφύγει στην ΕΣΣΔ για να βρουν προστασία από το φασισμό ή από αυταρχικά δικτατορικά καθεστώτα στις χώρες τους. Εκτελούνται ιδιαίτερα οι Πολωνοί, οι Γερμανοί, οι κομμουνιστές από τις Βαλτικές χώρες, επίσης πολλοί Αμερικανοί σοσιαλιστές μηχανικοί, κ.ά., που είχαν έλθει στην ΕΣΣΔ για να βοηθήσουν στη σοσιαλιστική οικοδόμηση, και, ανάμεσα στους άλλους, πολλοί Έλληνες κομμουνιστές. Αυτό το περιστατικό διαψεύδει τις κατηγορίες που αξιοποιούνται για να δικαιολογηθούν οι διώξεις, ότι οι διωκόμενοι ήταν πράκτορες ξένων μυστικών υπηρεσιών, αντισοβιετικά στοιχεία, κ.λπ., που θα στρατεύονταν με τους ξένους εισβολείς, συγκεκριμένα τους ναζί, στον επικείμενο πόλεμο.

    Είναι χαρακτηριστικό ότι, ειδικά στην περίπτωση των Πολωνών, θα έχουμε μετά το 1939 αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες συλλήψεις ακόμη, μεταξύ άλλων και το μαζικό έγκλημα του Κατίν τον Μάρτιο-Μάιο του 1940, όταν περί τις 20.000 Πολωνοί στρατιωτικοί θα εκτελεστούν με εντολή του Στάλιν. Και όμως, από τους περίπου 380.000 Πολωνούς κρατούμενους στην ΕΣΣΔ το 1941, 120.000 υπό το στρατηγό Άντερς θα πολεμήσουν τους ναζί στο Ιράν και την Ιταλία, και άλλες 35.000 θα ενταχθούν στον Κόκκινο Στρατό, ενώ πρακτικά κανείς δεν θα συνταχθεί με τους ναζί. Παρόμοια, για τις άλλες εκκαθαρισμένες εθνικότητες δεν θα βρεθούν ποτέ στη συνέχεια κάποια αξιόπιστα στοιχεία που να τεκμηριώνουν τις κατηγορίες σε υπολογίσιμη έκταση.

    Στη διάρκεια του πολέμου είχαμε επίσης εκτοπίσεις Φιλανδών και Γερμανών το 1941, Καλμούκων το 1943, Τσετσένων, Κούρδων, Τούρκων και Τατάρων και Ελλήνων της Κριμαίας το 1944. Χαρακτηριστική είναι η μαζική εκτόπιση των Τατάρων της Κριμαίας, για την υποτιθέμενη συνεργασία με τους ναζί, στα πλαίσια της οποίας 240.000 θα εκτοπιστούν στο Ουζμπεκιστάν, ιδιαίτερα στην Τασκένδη. Περί τις 100.000 από αυτούς θα πεθάνουν από τις κακουχίες. Στην περίπτωση αυτή, περί τις 2000 Τάταροι είχαν καταταχτεί σε γερμανικές μονάδες, ένα γεγονός κυρίως οφειλόμενο στις διώξεις και τον αποκλεισμό τους από το κίνημα της αντιναζιστικής αντίστασης. Αυτό γίνεται το άλλοθι για τον κατατρεγμό ενός ολόκληρου εθνικού πληθυσμού. Οι κατηγορίες εναντίον τους αποσύρθηκαν τον Απρίλιο του 1956.

    Ένα τελευταίο κεφάλαιο στις εθνικές διώξεις θα γραφτεί μετά το 1946 όταν θα έχουμε πολλές διώξεις, εκτελέσεις, κ.λπ., εναντίον Εβραίων, κυρίως διανοουμένων. Στην περίοδο αυτή, τη λεγόμενη Ζντανοφτσίνα, επιστρέφει η λατρεία της τσαρικής εποχής, που παρουσιάζεται σαν μια εκπολιτιστική δύναμη, και η ρωσοποίηση παίρνει εξωφρενικές διαστάσεις. Χαρακτηριστικά υποστηρίζεται στο σοβιετικό τύπο ότι όλες οι μεγάλες εφευρέσεις είχαν γίνει από Ρώσους και ψεύτικα αποδόθηκαν σε δυτικούς. Στις 12-13 Αυγούστου του 1952, στη λεγόμενη «νύχτα των δολοφονημένων ποιητών», δολοφονούνται 13 διακεκριμένοι Εβραίοι ποιητές και διανοούμενοι.

    Τα αίτια των διώξεων δεν μπορεί να συζητηθούν αναλυτικά εδώ. Συνοπτικά, όμως, μπορεί να επισημανθεί η επιδίωξη της γραφειοκρατίας για απόλυτη εξουσία και για σφετερισμό του αγροτικού πλεονάσματος που παραγόταν σε διάφορες περιφέρειες της χώρας, Ουκρανία, κ.ά., με μη ρωσικό πληθυσμό. Η σταλινική γραφειοκρατία ενδιαφερόταν να ενισχύσει την εξουσία της στη Ρωσία, και αυτό αναπόφευκτα καθόριζε μια πολιτική καταπίεσης προς τους μη ρωσικούς πληθυσμούς. Ωστόσο, αυτή η πολιτική δεν είχε τίποτα να κάνει με τις σοσιαλιστικές διακηρύξεις και τις διακηρυγμένες αρχές της Οκτωβριανής Επανάστασης στο εθνικό ζήτημα. Η εφαρμογή της έθεσε τέρμα στις πιο ενδιαφέρουσες και προοδευτικές όψεις της εμπειρίας της ΕΣΣΔ και η επιστροφή σε μια ανεκτική εθνική πολιτική στη δεκαετία του 1960 δεν άλλαξε ριζικά την κατάσταση. Το αποτέλεσμα ήταν το ξέσπασμα του εθνικισμού, που αποτέλεσε μια από τις καίριες αιτίες της διάλυσης της ΕΣΣΔ στα 1989-1991.

    *Ο Χρήστος Κεφαλής είναι μέλος της ΣΕ της Μαρξιστικής Σκέψης. Το παρόν είναι μια διάλεξή του που δόθηκε στις 5-6-2015 στο Σεμινάριο Ιστορίας στην Έπαυλη Δροσίνη στην Κηφισιά με θέμα «Οι διώξεις κατά των μειονοτήτων στη Σοβιετική Ένωση κατά τη σταλινική εποχή».


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: