Με αφορμή το Συνέδριο του Κιλκίς…

Το «Α’ Επιστημονικό Συνέδριο» με τίτλο «Η προσφυγική εγκατάσταση στο νομό Κιλκίς» που  έγινε στις 5,6 Απριλίου 2014,  τέλειωσε.  Ήταν ένα ιδιαίτερο συνέδριο με πολλούς ομιλητές και με τη διάθεση από την πλευρά των οργανωτών να  συναντηθούν οι ιστορικοί με τους τοπικούς μελετητές. Έγινε ένα ενδιαφέρον πείραμα που θα άξιζε να σχολιάσουμε κάποια στιγμή αργότερα, όχι μόνο ως μεθοδολογικό εγχείρημα, αλλά γιατί το Κιλκίς παραμένει ένας βαθύτατα διχασμένος τόπος που κουβάλα έως σήμερα τα τραύματα του Εμφύλιου πολέμου -κάτι που κάνει δυσκολότερη τη διαπραγμάτευση θεμάτων που αφορούν τη στάση των προσφύγων κατά την δεκαετία του ’40 (Κατοχή και Εμφύλιος).

Με αφορμή το Συνέδριο αυτό είχα συντάξει ένα άρθρο στην «Ε», όπου περιέγραφα τη σημασία του , έτσι όπως την αντιλαμβάνομαι. Το παραθέτω:

Picture 471

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΕΝΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΟ ΚΙΛΚΙΣ (5 ΚΑΙ 6 ΑΠΡΙΛΙΟΥ)

Οι πρόσφυγες και η διαμόρφωση της νεοελληνικής κοινωνίας

Εάν ένας ιστορικός ή κοινωνιολόγος ή ανθρωπολόγος θέλει να βρει έναν τόπο για να μελετήσει επί πεδίου τον «αιώνα των άκρων», δεν θα μπορούσε να βρει καλύτερο από την περιοχή του Κιλκίς.

Οποια ιστορική διαδικασία ακολουθήθηκε κατά τον αιώνα των μεγάλων ανατροπών και αλλαγών, απαντάται σε μικρογραφία στο παρελθόν του Κιλκίς. Θρησκευτικοί φονταμενταλισμοί, νεωτερικοί εθνικισμοί, καταρρεύσεις αυτοκρατοριών, δημιουργία εθνών-κρατών, ριζοσπαστικές επιδιώξεις πολιτών, στρατιωτικές συρράξεις, εγκλήματα πολέμου, ανταλλαγές πληθυσμών, εμφύλιες συγκρούσεις. Ολα υπάρχουν εδώ.

Οι διαδικασίες συγκρότησης εθνικών κρατών στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου και της βαλκανικής χερσονήσου δημιούργησαν μετακινήσεις πληθυσμών και προκάλεσαν μεγάλα προσφυγικά ρεύματα. Για τους Ελληνες, η διαδικασία αυτή, που ξεκίνησε από το 1914, κορυφώθηκε με τη Μικρασιατική Καταστροφή και επισφραγίστηκε με δύο διακρατικές συνθήκες: τη Συνθήκη της Λωζάννης (1923) που επέβαλε την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και κεμαλικής Τουρκίας και τη Συνθήκη του Νεϊγί (1919) για την εθελοντική μετακίνηση πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας. Μέχρι σήμερα το προσφυγικό ζήτημα, που ενσαρκώνεται στο πρόσωπο των «παλιννοστούντων ομογενών από την τ. ΕΣΣΔ», κάνει έντονη την παρουσία του στις εσωτερικές κοινωνικές εξελίξεις.

Η περιοχή του Κιλκίς αποτελεί μια από τις πλέον χαρακτηριστικές περιοχές της Εγγύς Ανατολής, όπου ο πληθυσμός καθορίστηκε σε σχεδόν απόλυτο βαθμό από τις εξελίξεις που συνέβησαν κατά το ιστορικό μεταίχμιο 1908 (κίνημα Νεότουρκων) – 1923 (Συνθήκη της Λωζάννης), καθώς και από τις εθνοτικές συγκρούσεις των βαλκανικών λαών που ξέσπασαν στις αρχές του αιώνα.

Πρόσφυγες από παντού

Στο Κιλκίς θα εγκατασταθούν προσφυγικές ελληνικές ομάδες από τα Βαλκάνια και από τη Μικρά Ασία. Οι Ελληνες πρόσφυγες από τα Βαλκάνια θα ανήκουν στις κοινότητες των Στρωμνιτσιωτών (σημερινή ΠΓΔΜ), Στενημαχιτών και υπόλοιπων Ανατολικορωμυλιωτών (σημερινή Βουλγαρία). Οι πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής θα προέρχονται από το μικρασιατικό Πόντο, την Ανατολική Θράκη, την Ιωνία, τη Βιθυνία, την Καππαδοκία (σημερινή Τουρκία). Επίσης σημαντικά θα είναι τα κύματα των προσφύγων, κυρίως Ποντίων, που θα προέλθουν από τη Ρωσία και με πρώτο αυτό των Ποντοκαυκασίων, προερχομένων από το Καρς. Θα υπάρξουν επίσης και τα κύματα από τη Σοβιετική Ενωση με κυριότερα αυτά του ’39 και του ’89 – σήμερα. Επίσης, στις προσφυγικές ομάδες μπορούν να προσμετρηθούν: α) οι βουλγαρόπληκτοι που πέρασαν στη γερμανική ζώνη Κατοχής από τις βουλγαροκρατούμενες περιοχές της Ανατολικής Μακεδονίας το διάστημα κυρίως μεταξύ 1941-43, β) οι ανταρτόπληκτοι κατά τη διάρκεια του Εμφύλιου Πολέμου (1946-1949), γ) οι παλιννοστήσαντες πολιτικοί πρόσφυγες του Εμφυλίου και δ) οι μετακινούμενοι πληθυσμοί που εγκαταστάθηκαν οριστικά στην περιοχή (Σαρακατσάνοι, Βλάχοι, Απόδημοι και Παλιννοστούντες κ.ά.)

Το Συνέδριο

Τα θέματα αυτά αποτελούν αντικείμενο της εξέτασης στο Α’ Επιστημονικό Συνέδριο που γίνεται το Σάββατο 5 και την Κυριακή 6 Απριλίου 2014 στο Κιλκίς με θέμα «Η προσφυγική εγκατάσταση στο νομό Κιλκίς», που οργανώνεται με πρωτοβουλία του Δήμου Κιλκίς σε συνεργασία με επιστήμονες από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Στο συνέδριο θα εξετασθούν όλες οι πτυχές του ξεριζωμού, της εγκατάστασης στους οικισμούς του νομού των προσφυγικών ομάδων από τη Βαλκανική και τη Μικρά Ασία.

Στις εργασίες του συμμετέχουν ως εισηγητές πανεπιστημιακοί, ιστορικοί, ερευνητές από διάφορες περιοχές της Ελλάδας, αλλά και τοπικοί μελετητές. Οι εισηγητές ανέρχονται σε 26. Μεταξύ των θεμάτων του συνεδρίου περιλαμβάνονται ζητήματα σχετικά με την πολιτική ιστορία του Μεσοπολέμου και τη στάση των προσφύγων.

 

 

 

Το Πρόγραμμα

Το Πρόγραμμα, παρότι κουραστικό, παρακολουθήθηκε από αρκετό κόσμο, ακόμα και στην τελευταία συνεδρία:

ΣΑΒΒΑΤΟ 5 Απριλίου 2014

17.00-17.30 Προσέλευση

17.30-18.00 Έναρξη-Χαιρετισμοί

Eισαγωγική ομιλία:  Τάσος Αμανατίδης

 

18.00-19.30  Α’ Συνεδρία
Προεδρείο: Ιάκωβος Μιχαηλίδης, Κώστας Παπαδάκης, Μανώλης Βασιλάκης,

 Βλάσης ΑγτζίδηςΤο Κιλκίς ως τόπος του δράματος: Βαλκανικοί εθνικισμοί, πολεμικές συρράξεις, πολιτικές εθνικής ομογενοποίησης.

Θεόδωρος ΠαυλίδηςΤόποι προέλευσης και εγκατάστασης των προσφύγων στο νομό Κιλκίς.

Μιχάλης ΒαρλάςΑπό το Φούλατζικ στον Ευρωπό. Η σκιά του τραύματος και η δημιουργία μιας εύθραυστης κοινότητας. 

Κώστας Γ. ΤζιάραςΟι Καστανιώτες: Μνήμες της κοινωνικής οργάνωσης και της εμπειρίας της προσφυγιάς από την Ανατολική Θράκη στο Κιλκίς.

Φωτεινή ΚαραλίδουΗ συγκρότηση των κοινοτήτων στους πρώην δήμους  Αξιούπολης και Χέρσου του νομού Κιλκίς. Απ’ το  παρελθόν στο παρόν.

 19.30-20.00 Συζήτηση

20.00-20.20 Διάλειμμα

 

20.30-22.00  Β’ Συνεδρία

Προεδρείο: Παύλος Πασαλίδης, Δέσποινα Καραμπίδου, Χρήστος Τέντας  

-Ανδρέας Απ. ΑθανασιάδηςΚαυκάσιοι στο Κιλκίς και τη Μακεδονία. Πώς μια εθνοτική ταυτότητα ορίζεται ως πολιτική ταυτότητα.

-Ραϋμόνδος Αλβανός-Σουζάννα ΜπολέτηΟι πολιτικές συμπεριφορές και οι κομματικές ταυτίσεις των κατοίκων της περιοχής του Κιλκίς. 

-Θανάσης Βαφειάδης, Ο προσφυγικός κόσμος του Κιλκίς και η σχέση του με την αριστερά

την περίοδο του Μεσοπολέμου.

-Βασιλική ΛάζουΜετακινήσεις πληθυσμών κατά τη διάρκεια του ελληνικού εμφυλίου πολέμου. Η περίπτωση των εσωτερικών προσφύγων στο Νομό Κιλκίς. 

-Νίκος ΑφεντουλίδηςΟργανώνοντας μια Βάση Δεδομένων (Data Base) για την προσφυγική εγκατάσταση στο Κιλκίς.

 

ΚΥΡΙΑΚΗ 6 Απριλίου 2914

10.30-11.00 Προσέλευση

 

11.00-12.30  Α’ Συνεδρία

Προεδρείο:  Στράτος Δορδανάς, Βλάσης Κουρτίδης, Λύσανδρος Φάσος

-Χριστίνα Φ. Βαμβούρη Δημάκη – Δημήτριος Μαυρίδης, Το καπνεργατικό κίνημα στο Κιλκίς και η συμβολή των προσφύγων καπνεργατών στη διαμόρφωση της φυσιογνωμίας της πόλης.

-Σταύρος ΧατζηγεωργιάδηςΟι πρόσφυγες ως βασικός παράγοντας στην γένεση του εμπορίου και στην εν γένει οικονομική ανάπτυξη του Κιλκίς.

-Μιχάλης Πυρίντζος Εγκατάσταση στο Κιλκίς των ξεριζωμένων Ελλήνων της Στενημάχου Ανατολικής Ρωμυλίας (1925): Συνθήκες διαβίωσης, διατήρηση και μεταλαμπάδευση του πολιτισμού.

-Ανδρέας Β. ΑγτζίδηςΠόντιοι, Ποντιοκαυκάσιοι και Ανατολικοθρακιώτες στο Σταυροχώρι: Η δύσκολη συμβίωση των προσφυγικών ομάδων την περίοδο του Μεσοπολέμου.

-Παναγιώτης Τσαμαντουρίδης, Η προσφυγική εγκατάσταση 1914-1922: Από το Πέπερεκ του Καυκάσου στο Π. Γυναικόκαστρο-Κιλκίς.

-Νίκος Κωνσταντινίδης, Από το Ντορτ-Κιλισέ της Κιόλας του Καυκάσου στο  Χωρύγι Κιλκίς.

12.30-13.00 Συζήτηση

 

13.00-14.30 Β’ Συνεδρία

Προεδρείο: Νίκος Αφεντουλίδης, Κώστας Πινέλης, Στάθης Μακρίδης,

-Χρήστος ΑνδρεανίδηςΠόντιοι, Μικρασιάτες, και Ανατολικοθρακιώτες πρόσφυγες στα χωριά Μαυρονέρι, Μικρόκαμπος, Α. Απόστολοι, Μ. Απόστολοι και Πικρολίμνη.

-Κώστας ΚουρτίδηςΟ προσφυγικός οικισμός της Ν. Σάντας Κιλκίς.

-Κώστας ΚυριακίδηςΗ εγκατάσταση από τα Σούρμενα του Πόντου στα Σούρμενα του νομού Κιλκίς: Οικονομικές και πολιτικές συνθήκες στη νέα πατρίδα.

-Κωνσταντίνος Α. ΑραβίδηςΑπό το Κεσάρ του Καυκάσου και τον Όφη της Τραπεζούντας του Πόντου, εγκατάσταση στη Ποντοκερασιά (Παπράτ) του Κιλκίς.

-Δημήτρης ΙωαννίδηςΟι Πόντιοι της περιοχής Χέρσου-Ελευθεροχωρίου.

14.30-15.00 Συζήτηση

15.00-16.00 Διάλειμμα

 

16.00-17.30  Γ’ Συνεδρία

Προεδρείο: Θανάσης Βαφειάδης, Ιωάννης Διαμαντίδης, Aναστάσιος Γιοβανούδης   

Λάζαρος ΚοτσανίδηςΔιασπορά των εκ Μιστί Καππαδοκών στην Ελλάδα και ειδικότερα στο Κιλκίς.

Μάκης ΙωσηφίδηςΟι αρμενόφωνοι Έλληνες πρόσφυγες στο νομό Κιλκίς. Η περίπτωση του  χωριού Ζαχαράτο.

Κωνσταντίνος ΚυμπαρίδηςΤο γλωσσικό ιδίωμα του Κιζδερβεντ (Βιθυνία) και η επιβίωσή του στην Ελλάδα: Η περίπτωση του Πολύπετρου Κιλκίς.

Σωτήρης ΧρυσάφηςΔιακεκριμένοι Κιλκισιώτες της πρώτης γενιάς.

Απόστολος Καραγιαννόπουλος, Παρουσίαση  της  Εταιρείας Μικρασιατικών Σπουδών  και Ερευνών  Ευρωπού.

 17.30-18.00 Συζήτηση

18.00-18.20 Κλείσιμο Συνεδρίου – Λήξη εργασιών

 

 Επιστημονική Επιτροπή

Ιάκωβος Μιχαηλίδης, Αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας  στο Τμήμα Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, Λαογραφίας και Kοινωνικής Ανθρωπολογίας Α.Π.Θ.
Στράτος Δορδανάς, Λέκτορας Ιστορίας στο Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας
Βλάσης Αγτζίδης, Δρ. του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ., επιμελητής του Σεμιναρίου Σύγχρονης Ιστορίας στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Δήμου Κηφισιάς

Εισηγητές

-Ανδρέας Β. Αγτζίδης, Εκπαιδευτικός
-Βλάσης Αγτζίδης, Δρ. του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ.
-Ανδρέας Απ. Αθανασιάδης, Εκπαιδευτικός,
-Ραϋμόνδος Αλβανός, Ιστορικός, Επιστημονικός συνεργάτης ΤΕΙ Δυτ. Μακεδονίας,
-Τάσος Αμανατίδης, Γιατρός, α/δήμαρχος Κιλκίς
-Χρήστος Ανδρεανίδης, Εργάτης, αρθρογράφος
-Κωνσταντίνος Α. Αραβίδης, συντ. πολ.μηχανικός
-Νίκος Αφεντουλίδης, Πολιτικός Μηχανικός
-Χριστίνας Φ. Βαμβούρη Δημάκη, Φιλόλογος, υπ. Δρ. Τμήματος Ιστορίας Ιονίου Πανεπιστημίου
-Μιχάλης Βαρλάς, Ιστορικός, Υπεύθυνος Τμήματος Γενεαλογίας και Προφορικής Ιστορίας, Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού
-Θανάσης Βαφειάδης, Αγρ. Τοπογράφος μηχανικός – Πολεοδόμος
-Δημήτρης Ιωαννίδης, Εκπαιδευτικός
-Μάκης Ιωσηφίδης, Εκπαιδευτικός
-Απόστολος Καραγιαννόπουλος, Πρόεδρος Ε.Μ.Σ.Ε.Ε
-Φωτεινή Καραλίδου, Φιλόλογος, Δρ. Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ.
-Λάζαρος Κοτσανίδης, συν. δημοτικός υπάλληλος
-Κώστας Κουρτίδης,  Εκπαιδευτικός
-Κωνσταντίνος Κυμπαρίδης, Εκπαιδευτικός,
-Κώστας Κυριακίδης, Συγγραφέας
-Νίκος Κωνσταντινίδης, Εκπαιδευτικός
-Βασιλική Λάζου, Ιστορικός, Δρ. Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας Παντείου Πανεπιστημίου
-Δημήτριος Μαυρίδης, Εκπαιδευτικός, Φιλόλογος
-Σουζάννα Μπολέτη,  Τελειόφοιτη Τμήματος Επικοινωνίας ΤΕΙ Δυτ. Μακεδονίας
-Θεόδωρος Παυλίδης, Δικηγόρος
-Μιχάλης Πυρίντζος , σ. δημόσιος υπάλληλος
-Κώστας Γ. Τζιάρας, Ιστορικός,
-Παναγιώτης Τσαμαντουρίδης , Δρ. Γεωλογίας-Κοιτασματολογίας
-Σταύρος Χατζηγεωργιάδης, Έμπορος, τ. πρόεδρος Εμπορικού Συλλόγου Κιλκίς
-Σωτήρης Χρυσάφης, Καθηγητής Α.Π.Θ.

 

9 comments so far

  1. «κάθε ιστορία είναι η δική μας ιστορία»

    Η άνθιση της σύγχρονης τοπικής ιστοριογραφίας. Μια επισκόπηση

    Λένα Τζεδάκη-Αποστολάκη

    Σήμερα, και σε όλη την Ελλάδα, είναι πασιφανές το ενδιαφέρον για την τοπική ιστορία. Στη θέση της παραδοσιακής ιστοριογραφίας βρίσκεται, όχι χωρίς αντιστάσεις και εντάσεις, μια διαφορετική ερευνητική αντίληψη για την ανάγνωση του παρελθόντος. Ως πεδίο παρατήρησης επιλέγεται το «μικρό», ένας μικρόκοσμος που μπορεί να είναι π.χ. η ιστορία μιας κοινωνικής ομάδας, η ιστορία μιας επιχείρησης, η ιστορία μιας οικογένειας ή η ιστορία ενός τόπου. Τι συμβαίνει στην τοπική ιστορία; Πώς μπορούμε να τη μελετήσουμε ως μορφή της δημόσιας ιστορίας; Γιατί γνωρίζει άνθηση;

    Δείγμα για το κείμενο αυτό είναι η τοπική ιστορία της περιοχής Ηρακλείου Κρήτης. Τα κάθε λογής δημοσιεύματα με ιστορικό περιεχόμενο έχουν μεγάλη απήχηση. Ασφαλώς δεν είναι τυχαίο ότι η μεγαλύτερη –και παλαιότερη– τοπική εφημερίδα, η ημερήσια εφημερίδα Πατρίς, καθημερινά δημοσιεύει σχετικά άρθρα. Ούτε είναι τυχαίες οι ραδιοφωνικές εκπομπές, οι σχετικές στήλες στα τοπικά δημοσιογραφικά portals, η λειτουργία ειδικών ιστοσελίδων, αλλά και η επιτυχία κινηματογραφικών «ιστορικών» έργων (συνήθως μικρής διάρκειας ερασιτεχνικών ντοκιμαντέρ που εντοπίζει κανείς στο youtube).

    Το ενδιαφέρον αυτό για το ιστορικό παρελθόν ενίσχυσαν η αθρόα λειτουργία πολιτιστικών συλλόγων, με κύριο στόχο την προβολή της τοπικότητας, και η εξακτίνωση της πνευματικής παραγωγής, με την οργάνωση προβολών ή ομιλιών (συνήθως με την αφορμή κάποιας επετείου) αλλά και ημερίδων, τοπικών συνεδρίων κ.ά. εκδηλώσεων ιστορικού χαρακτήρα. Συχνά, οι εκδηλώσεις αυτές έχουν ως αφετηρία αλλά και ως παράγωγο μια τυπογραφική έκδοση. Επίσης, με την αποκέντρωση των κρατικών λειτουργιών και τη δημιουργία επαρχιακών δήμων στην ενδοχώρα, οι κατά τόπους διοικητικές αρχές αλλά και οι αρχές της πόλης, στην προσπάθεια προβολής πολιτισμικών ενδιαφερόντων, υποστήριξαν ιστοριογραφικές προσπάθειες. Ας προστεθούν, ακόμη, η ανάγκη επανακαθορισμού μιας συλλογικής ταυτότητας και η αβεβαιότητα ενός απειλητικού και σκοτεινού μέλλοντος, στοιχεία κυρίαρχα στις μέρες μας.

    Παράλληλα, η άνοδος του μορφωτικού επιπέδου των πολιτών, η διαρκώς αυξανόμενη παραγωγή επιστημόνων, η χρήση των ψηφιακών μέσων και η ανάπτυξη της τεχνολογίας πολλαπλασίασαν τις δυνατότητες συγγραφής και μείωσαν το κόστος έκδοσης βιβλίων Τοπικής Ιστορίας, βιβλίων που σε παλαιότερες εποχές θα παρέμεναν σε χειρόγραφη μορφή, ακριβό οικογενειακό κειμήλιο για τους επιγόνους των συγγραφέων.

    Συνέπεια όλων των παραπάνω είναι η διαρκώς αυξανόμενη παραγωγή μελετών και βιβλίων ιστορικού ενδιαφέροντος για το Ηράκλειο, την ευρύτερη περιοχή του ή και ολόκληρη την Κρήτη, από φορείς και τοπικούς εκδοτικούς οίκους, όπως της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών,1 της Βικελαίας Βιβλιοθήκης των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, των ΓΑΚ-Αρχεία Ν. Ηρακλείου.2 Από τα βιβλία που εξετάσαμε, ένα σύνολο 50 περίπου βιβλίων με θέμα την Τοπική Ιστορία της πόλης και της περιοχής του Ν. Ηρακλείου, θα αναφερθούμε λιγότερο σε όσα ιστοριογραφούν την πόλη του Ηρακλείου. Περισσότερο θα εξετάσουμε την ιστοριογραφία μικρών κοινοτήτων της ενδοχώρας, μέσα από ολοκληρωμένα ιστορικά αφηγήματα που έχουν συντεθεί από επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων, κυρίως όμως από εκπαιδευτικούς (της πρωτοβάθμιας ή της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης). Τα περισσότερα είναι εκδόσεις τοπικών πολιτιστικών συλλόγων, αν και δεν λείπουν εκδόσεις φορέων και αυτοεκδόσεις.

    Τι αναζητεί, άραγε, ο σύγχρονος συγγραφέας ενός βιβλίου Τοπικής Ιστορίας; Την προβολή του τόπου του; Τη διάσωση της μνήμης; Την αναζήτηση μιας συλλογικής πολιτισμικής ταυτότητας; Τη νοσταλγική επιστροφή σε ένα ειδυλλιακό παρελθόν; Τη σύνδεση ενός ενδόξου παρελθόντος με ένα προβληματικό παρόν;

    Ανατρέχοντας στις προμετωπίδες των, υπό εξέταση βιβλίων, θα διαπιστώσομε ότι οι αναζητήσεις των μελετητών έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό μια ρητή τοπωνυμική αναφορά, αναφορά που αφενός ορίζει τον γεωγραφικό χώρο της μελέτης και αφετέρου προσδιορίζει ταυτοτικά στοιχεία. Στους τίτλους των βιβλίων τα τοπωνύμια έχουν κυρίαρχη θέση, επειδή το κύριο είναι ο τόπος, το χωριό, η πόλη. Αυτά θα ιστορηθούν, γι’ αυτά θα είναι ο λόγος. Κοινό, επίσης, χαρακτηριστικό των τίτλων, αλλά και της ερευνητικής πρόθεσης, είναι η επίκληση της ιστορικότητας του τόπου, στοιχείο που τεκμηριώνεται από τη μακρά παρουσία του στον χρόνο.3 Αλλά και στους τίτλους συλλογικών έργων, που είναι συνήθως απότοκα μεγαλύτερων επιστημονικών φιλοδοξιών, διαπιστώνει κανείς μια παρόμοια αντίληψη, την επισήμανση, δηλαδή, της αδιάλειπτης συνέχειας του τόπου και των ανθρώπων του στον χρόνο.4 Τέλος, καμιά φορά, τα τοπωνύμια συνοδεύονται από διευκρινιστικές πληροφορίες σχετικά με τη χρονική έκταση της μελέτης ή το περιεχόμενό της, καθώς οι συγγραφείς επιχειρούν να συνδεθούν με ειδικότερες αναζητήσεις ιστοριογραφικής κατεύθυνσης.5

    Κατά τη συγγραφή των κειμένων, η προβολή του ιστορικού βάθους και της ιστορικής συνέχειας δίνεται με περιοδολόγηση, στα αρχικά κεφάλαια των βιβλίων, άλλοτε με συντομία και άλλοτε αναλυτικότερα. Από τις παλαιότερες περιόδους εξαίρεται η περίοδος που φαίνεται να κατέχει σημαντικότερη θέση στη συνείδηση της κοινότητας, και αυτό σχετίζεται συνήθως με τα αρχαιολογικά κατάλοιπα μιας περιοχής. Από τις νεότερες περιόδους υπογραμμίζεται η περίοδος κατά την οποία ο τόπος συμμετείχε σε «ηρωικά» συμβάντα, δηλαδή στα επαναστατικά κινήματα του 19ου αιώνα, στον πόλεμο του 1940 και στην αντίσταση επί γερμανικής κατοχής. Βασικό βιβλιογραφικό βοήθημα θεωρείται η Ιστορία της Κρήτης του Θεοχ. Δετοράκη, ενώ εξαιρετικά δημοφιλείς είναι οι αρχαιολογικές μελέτες του Στυλ. Αλεξίου και του Ν. Πλάτωνα, οι μελέτες του Στεφ. Ξανθουδίδη και του Στεργ. Σπανάκη για τη Βενετοκρατία και οι ανάλογες του Νικ. Σταυρινίδη για την τουρκοκρατία. Παράλληλα, χρησιμοποιούνται ευρέως τοπικές ειδικές μελέτες και αρχειακές εκδόσεις. Είναι σπάνιες οι γενικότερες αναφορές στην ελληνική ή στη διεθνή βιβλιογραφία, αναφορές που εντοπίζονται συστηματικά σε ελάχιστα βιβλία – σε όσα συγγραφείς είναι ακαδημαϊκοί ή ειδικοί επιστήμονες ιστορικοί και αρχαιολόγοι.6 Αν, όμως, κοινή επιδίωξη των μελετητών, επιδίωξη ρητή στους τίτλους και ευδιάκριτη στο σώμα των κειμένων, είναι η ανάδειξη της σημασίας του ιδιαίτερου, συνήθως γενέθλιου, τόπου στον ιστορικό χρόνο, από τις προγραμματικές θέσεις των συγγραφέων, διαπιστώνεται ποικιλία αντιλήψεων ως προς την ειδικότερη στοχοθεσία της συγγραφικής πράξης.

    Όλοι οι συγγραφείς καταφεύγουν στην ιστοριογραφία με σκοπό την ενίσχυση του ιστορικού εγγραμματισμού, άλλοι, όμως, προκρίνουν την ιστορική γνώση ως μέσο ισχυροποίησης της τοπικής ταυτότητας, όπως οι Γιάνν. Λεβεντάκης και Γιάνν. Χρηστάκης, στο βιβλίο Ρογδιά. Το μπαλκόνι του Ηρακλείου. Η Ρογδιά στον τόπο και στο χρόνο (2006) και άλλοι, όπως ο Κ. Βασιλάκης στο βιβλίο για τον Άγιο Θωμά, που προαναφέρθηκε, προκρίνουν την ιστορική μνήμη, ως αναγκαία προϋπόθεση για την αντιμετώπιση ενός προβληματικού παρόντος. Άλλοι εκτιμούν ότι η σύνθεση μιας Τοπικής Ιστορίας αποτελεί ένα αποτελεσματικό μέσο αντίστασης ενάντια στην ορατή απειλή μιας πολιτισμικής αλλοτρίωσης, όπως στο βιβλίο του Γ. Τσερεβελάκη Μνήμης ανάπλους. Μια αναδρομή στην ιστορία και το λαϊκό πολιτισμό των Κάτω Ασιτών της επαρχίας Μαλεβιζίου (2005): «… η διατήρηση της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας του τόπου μας αποτελεί αληθινή πρόκληση… τη στιγμή που ο πολιτισμός και η παιδεία του ανθρώπου καταβαραθρώνονται στο βωμό της παγκοσμιοποίησης και του σταδιακού ευτελισμού της κουλτούρας και της ιδιαιτερότητας…».

    Κάποιοι συγγραφείς θεωρούν ότι η αφήγηση του παρελθόντος έχει κυρίως διδακτικό χαρακτήρα, όπως στα βιβλία της Σ. Κανάκη (επιμ.) Ο Μίτος της Αριάδνης. Ξετυλίγοντας την ιστορία της πόλης του Ηρακλείου (2000) και της Άννας Πατεράκη, Μαθιός Καμπιτάκης. Ο Καμπιτομαθιός (1765-1827). Συμβολή στην ιστορία της οικογένειας Καμπιτάκη (2009) και άλλοι επιθυμούν να συμπληρώνουν τα κενά της προγενέστερης ιστοριογραφίας: «… και έτσι έμειναν πολλές σπουδαίες ιστορίες χωρίς να καταγραφούν. Γι’ αυτό το λόγο, αν και πρωτόπειρος και ακάτεχος, διάλεξα ξεχωριστό δρόμο για τη μελέτη αυτή…» γράφει ο Γ.Μ. Ξυλούρης, στο βιβλίο Κρουσώνας: Ιστορικές αναφορές (1993).

    Και φυσικά δεν λείπουν οι οφειλές σε ιστορικές προσωπικότητες, όπως στο βιβλίο του Ηρ. Πυργιανάκη Ο καπετάν Ηρακλής Κοκκινίδης 1842-1868. Αρχηγός Μαλεβιζίου-Τεμένους (2001) ή στον γενέθλιο τόπο, όπως στο βιβλίο του Κωστ. Τσικνάκη (επιμ.) Ρούβας… Ιστορία, πολιτισμός (2009) ούτε η νοσταλγική επιστροφή στο παρελθόν: «Αν ισχύσει το λεχθέν ότι η πραγματική πατρίδα κάθε ανθρώπου είναι τα παιδικά του χρόνια, τότε, πιστεύω ότι μ’ αυτό το βιβλίο οι Χονδριγιανοί επιστρέφομε στις ρίζες μας, επιστρέφομε ξανά στη μικρή πατρίδα, το χωριό μας» γράφει ο Αντ. Στιβακτάκης στο Ο Χόνδρος Βιάννου στα μονοπάτια της Ιστορίας (2008).

    Σε κάθε περίπτωση, στα βιβλία διακρίνεται μια διαρκής διαλογική σχέση του χθες με το σήμερα, τόσο στο επίπεδο του φυσικού όσο και σε αυτό του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος. Διαφοροποιήσεις του φυσικού τοπίου σε σχέση με παλαιότερες εποχές, παρακολούθηση των αλλαγών του οικισμένου χώρου στον χρόνο, παραλληλισμοί παλαιότερων και σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών δομών, δημογραφικοί πίνακες και πίνακες σύγχρονων πολιτικών προσώπων, προελεύσεις και ονοματολογίες οικογενειών, καταγραφές τοπωνυμίων και επιβιώσεις ντοπιολαλιάς, παράθεση παλαιών και νεότερων απεικονίσεων, αντιπαραβολές νοοτροπιών κ.ά. μαρτυρούν ότι οι συγγραφείς επιλέγουν τον διάλογο με το παρελθόν ως συστατική ύλη των έργων τους.

    Χαρακτηριστικό παράδειγμα υπαινικτικού διαλόγου, ενός διαλόγου που αναπτύσσεται συχνά στα βιβλία που εξετάσαμε, είναι το ακόλουθο απόσπασμα από το βιβλίο της Μ. Σταματάκη Το Διονύσι της Μεσαράς. Θέματα Ιστορίας και λαϊκού πολιτισμού (2014). Στο κεφάλαιο «Ο Τόπος» και στο σημείο όπου γίνεται λόγος για τον ρόλο του περίγυρου γράφει: «… Ο Διακονιάρης είναι προέκταση των ποταμών Παναγιανού και Πετριανού και ονομάζεται έτσι από το σημείο συμβολής τους μέχρι το Γεροπόταμο, επειδή παλιότερα ζητιάνευε το νερό την περίοδο του καλοκαιριού – τώρα το ζητιανεύει και το χειμώνα…».

    Από αυτό, το άλλοτε μακρινό και άλλοτε πρόσφατο παρελθόν, συνηθέστερη επιλογή είναι η αναλυτική διαπραγμάτευση του κοντινού παρελθόντος. Το κοντινό παρελθόν ταυτίζεται συνήθως με την όψιμη τουρκοκρατία και το πρώτο μισό του 20ού αιώνα (έως τη συμμετοχή του τόπου στον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο και την Αντίσταση). Γι’ αυτή την περίοδο θα ιστοριογραφηθούν τα σημεία που περιλαμβάνουν τη συμμετοχή των ντόπιων σε ένα ηρωικό παρελθόν, ενώ δεν θα τεθούν ερωτήματα για σκοτεινά σημεία του (π.χ. στο θέμα του Εμφυλίου είναι ελάχιστες οι αναφορές) ούτε θα προβληματίσουν οι σιωπές των πηγών. Παράλληλα, θα ερευνηθεί η πολιτική, οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική ιστορία του τόπου, ως να πρόκειται για ένα αυθύπαρκτο και ανεξάρτητο τμήμα από την ευρύτερη τοπική ή από τη συνολική ιστορία.

    Κατά τη διαπραγμάτευση του υλικού τους, οι συγγραφείς ακολουθούν σύγχρονες ιστοριογραφικές μεθόδους, με σαφή προτίμηση στις μεθόδους της κοινωνικής ανθρωπολογίας. Η αξιοπιστία των πηγών ελέγχεται από τη βιβλιογραφία, το αρχειακό υλικό, την έρευνα στο πεδίο ή από τη διασταύρωση της πληροφορίας. Κατά τη σύνθεση του υλικού, η αφήγηση ακολουθεί γραμμική εξιστόρηση, στην οποία υποτάσσονται επιμέρους θεματικές ενότητες, και συμπλέκεται με παλιότερη ιστοριογραφία, αρχειακά τεκμήρια, τοπογραφικά σχεδιαγράμματα, στατιστικούς πίνακες, προφορικές καταγραφές, θρύλους και παραδόσεις.

    «Κάθε ιστορία είναι σύγχρονη ιστορία», μας λέει ο François Dosse, «κάθε ιστορία είναι η δική μας ιστορία», μας λέει ο Σπύρος Ασδραχάς. Η τοπική ιστοριογραφία, συνειδητά ή ασυνείδητα, ακολουθεί τις παραπάνω παραδοχές: στο περιεχόμενο των βιβλίων, τη διάρθρωση των ενοτήτων, τις επιλογές του τεκμηριωτικού υλικού και στην τελική σύνθεση της ιστορικής αφήγησης είναι παρών ο χρόνος της συγγραφής και ευδιάκριτα το ιδεολογικό πλαίσιο καθώς και η προσωπική οπτική των συγγραφέων.

    Σε ποιο αναγνωστικό κοινό απευθύνονται, άραγε, οι συγγραφείς βιβλίων Τοπικής Ιστορίας;

    Βασικοί αποδέκτες ενός βιβλίου Τοπικής Ιστορίας είναι η κοινότητα από την οποία παράγεται το βιβλίο, οι συντοπίτες. Και αυτό συμβαίνει όχι μόνο επειδή –κατά κανόνα– ο συγγραφέας προέρχεται από τον κοινωνικό σχηματισμό του οποίου το παρελθόν εξετάζει αλλά, κυρίως, επειδή η εντοπιότητα επιζητεί συνοχή σε θέματα συλλογικής συνείδησης και μνήμης. Άλλωστε, οι συντοπίτες, ιδιαίτερα στις μικρές κοινότητες, έχουν λάβει ενεργό μέρος στη συλλογή της ιστορικής ύλης: έχουν προσφέρει τον προσωπικό τους χρόνο, έχουν παραχωρήσει ιδιωτικές συλλογές και οικογενειακά αρχεία, έχουν υποδείξει γεωγραφικά σημεία, έχουν καταθέσει μαρτυρίες και, συχνά, έχουν συμβάλει οικονομικά στην έκδοση είτε με τη μορφή των απευθείας χορηγιών είτε μέσω των πολιτιστικών και των «απανταχού» Συλλόγων. Το αποτέλεσμα αυτής, της εν μέρει συλλογικής προσπάθειας, προσλαμβάνεται ως κοινό κτήμα, ως τέτοιο αντιμετωπίζεται και ως τέτοιο θα κριθεί. Σε μια τέτοια περίπτωση, η αφήγηση θα απλώνεται, ποικιλοτρόπως, μέχρι το κοντινό χθες και η συνολική διαπραγμάτευση του θέματος θα εστιάζει, κυρίως, στους άμεσους αποδέκτες.

    Εκτός από την τοπική κοινωνία όμως, κάποιοι από τους συγγραφείς, στο δείγμα που εξετάσαμε, απευθύνονται παράλληλα σε ένα ευρύτερο αναγνωστικό κοινό, αλλά και στην επιστημονική κοινότητα, γεγονός που υποτάσσει τη συγγραφή τους σε ειδικούς μεθοδολογικούς κανόνες και την τυπογραφική έκδοση σε ιδιαίτερα επιμελημένη μορφή. Ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα περίπτωση, σε αυτή την κατηγορία, συνιστά το βιβλίο της Ελευθερίας Ζέη, που προαναφέρθηκε, όπου ένα σώμα φωτογραφικών απεικονίσεων αντιμετωπίστηκε ως ένα κλειστό αρχειακό σύνολο –και ως τέτοιο μελετήθηκε– για την ανάγνωση μιας σημαντικής, τοπικής ιστορικής περιόδου, ενταγμένης σε ένα ευρύτερο πλαίσιο.

    Τέλος, όταν στη διαδικασία της έκδοσης συμμετέχουν Διοικητικές Αρχές, όπως είναι η έκδοση του Δήμου Νέας Αλικαρνασσού του Αντ. Περισυνάκη (επιμ.) Αρχαία Αλικαρνασσός – Νέα Αλικαρνασσός. Ταξίδι στο χρόνο και στην Ιστορία (2010), τα βιβλία Τοπικής Ιστορίας έχουν επιπρόσθετους αποδέκτες, επειδή επιπλέον χρησιμοποιούνται από την εθιμοτυπία ως επίσημα δώρα. Η παράμετρος αυτή επηρεάζει συνολικά τη συγγραφή των βιβλίων, καθώς βασική επιδίωξη γίνεται η αρυτίδωτη προβολή του τόπου.

    Η συμβολή των τοπικών ιστορικών καταγραφών, παλαιότερων και σύγχρονων, στην ελληνική αλλά και στη διεθνή ιστοριογραφία είναι ουσιώδης. Ας σκεφτεί κανείς πόσα ερευνητικά στοιχεία διασώθηκαν στον χρόνο, πόσο οι παραλληλίες και οι συγκρίσεις τοπικών φαινομένων πλούτισαν την ιστορική σκέψη ή πόσο οι προσπάθειες αυτές ενίσχυσαν τις συνάψεις της συνολικής ιστορίας. Στα βιβλία που εξετάσαμε η επεξεργασία και η σύνθεση της ιστορικής ύλης γίνεται με σεβασμό στις ιστοριογραφικές μεθόδους, με προσοχή, με επιμονή και με επιμέλεια. Και όταν πρόκειται για ειδικούς ιστορικούς, αυτό συνιστά αναγκαία προϋπόθεση και είναι αναμενόμενο να συμβαίνει. Όταν όμως συγγραφέας είναι η τοπική λογιοσύνη, η υιοθέτηση πρακτικών τέτοιου είδους από μη ειδικούς μελετητές, ακόμα και όταν το αποτέλεσμα δεν δικαιώνει απολύτως τις αρχές και τα ζητούμενα μιας σύγχρονης ιστοριογραφίας, υποδηλώνει την απήχηση της ελληνικής ακαδημαϊκής ιστοριογραφίας.

    Το κείμενο αυτό παρουσιάστηκε σε διημερίδα με θέμα «Ιστορίης ξυγγραφήν: Σκέψεις και προβληματισμοί σχετικά με την Ιστορία σήμερα» που συνδιοργάνωσαν η Ένωση Φιλολόγων Ν. Ηρακλείου και η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών, στις 29.3.2014 στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης.

    files/chronosmag/themes/theme_one/faviconXronos.png

  2. κιλκισιώτης on

    Την αναγκαιότητα να καθιερωθεί ως θεσμός του Κιλκίς, κατέδειξε τόσο η ένθερμη παρουσία όσο και η μεγάλη συμμετοχή του κόσμου στο Α’ Διήμερο Επιστημονικό Συνέδριο που διοργάνωσε ο Δήμος Κιλκίς το Σάββατο 5 και την Κυριακή 6 Απριλίου με θέμα “Η προσφυγική εγκατάσταση στο Κιλκίς”.

    Σκοπός του Συνεδρίου ήταν, αφενός η καταγραφή και ανάδειξή της πλούσιας τοπικής ιστορίας, δεδομένου ότι το Κιλκίς αποτελεί έναν χώρο όπου πραγματοποιήθηκαν σημαντικά γεγονότα κατά το πρώτο τέταρτο του 20ου αιώνα, και αφετέρου η μελλοντική αξιοποίηση όλων εκείνων των ιστορικών και λοιπών στοιχείων, μέσα από τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου δημοτικού ιστορικού αρχείου.

    Στο Συνέδριο συμμετείχαν πανεπιστημιακοί, εξαίρετοι ιστορικοί, ερευνητές από διάφορες περιοχές της Ελλάδας, οι εισηγήσεις των οποίων σχολιάστηκαν για το πρωτότυπο όσο και τολμηρό περιεχόμενό τους. Σημαντική όμως και εξίσου καταλυτική ήταν η συμμετοχή Κιλκισωτών εισηγητών, οι οποίοι έχοντας γνώση των ιδιαίτερων τοπικών συνθηκών, αναφέρθηκαν στην τοπική ιστορία των χωριών τους και κατέθεσαν εργασίες με πρωτογενές υλικό, συγκινώντας το ακροατήριο με τις ανακοινώσεις τους.

    Για την όσο το δυνατόν αρτιότερη διοργάνωση, εργάστηκαν από κοινού τόσο η οργανωτική επιτροπή, όσο και η επιστημονική επιτροπή η οποία αποτελείτο από τον Κιλκισιώτη Βλάση Αγτζίδη, πολυγραφότατο συγγραφέα και ιστορικό, τον Στράτο Δορδανά, Λέκτορα Ιστορίας στο Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και τον Ιάκωβο Μιχαηλίδη, Αναπληρωτή καθηγητή Ιστορίας στο Τμήμα Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, Λαογραφίας και Kοινωνικής Ανθρωπολογίας Α.Π.Θ.

    Τις εργασίες του συνεδρίου παρακολούθησε πλήθος κόσμου με αμείωτο ενδιαφέρον. Το Συνέδριο τίμησαν με την παρουσία τους οι βουλευτές Ε. Αγαθοπούλου και Γ. Γεωργαντάς, (ο βουλευτής Θ. Παραστατίδης απέστειλε μήνυμα καθώς δεν μπόρεσε να παραστεί στις εργασίες του), ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Κιλκίς, αντιδήμαρχοι, δημοτικοί και περιφερειακοί σύμβουλοι, ο πρ. Υπουργός Μανώλης Κεφαλογιάννης, ο πρ. Πρόεδρος της ΤΕΔΚ, ο Πρόεδρος του Επιμελητηρίου Κιλκίς Π. Τονικίδης, πρόεδροι και εκπρόσωποι τοπικών φορέων και πολιτιστικών συλλόγων, ο Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Προσφυγικών Σωματείων Αν. Οραήλογλου, ο Πρόεδρος της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών Χρήστος Γαλανίδης, ο Πρόεδρος του Κέντρου Μικρασιατικού Πολιτισμού Νέας Ιωνίας Αθήνας Χριστοδούλου Λουκάς και πολλοί ακόμη.

    Στο πλαίσιο της διοργάνωσης, και προκειμένου η δημοτική αρχή Κιλκίς να τιμήσει το πρόσωπο εκείνο που ενθάρρυνε τη διοργάνωση του Συνεδρίου, επέδωσε τιμητική πλακέτα στον δημοτικό σύμβουλο και πρ. Δήμαρχο Κιλκίς Αναστάσιο Αμανατίδη για τη συνολική προσφορά του στην Τοπική Αυτοδιοίκηση (α’ και β’ βαθμού). Την επίδοση της πλακέτας έκανε εκ μέρους του Δήμου Κιλκίς ο Ευάγγελος Μπαλάσκας.

    Καθόλη τη διάρκεια του Συνεδρίου στο φουαγιέ του Συνεδριακού Κέντρου Κιλκίς, λειτούργησε έκθεση βιβλίων και αποκομμάτων εφημερίδων, σχετικών με την προσφυγιά, από την προσωπική συλλογή του κ. Χρήστου Κυμπαρίδη, τον οποίο ο Δήμος Κιλκίς ευχαριστεί θερμά.

    Ο Δήμος Κιλκίς εκτιμώντας την υποχρέωσή του ως φορέα, απέναντι στην καταγραφή και ανάδειξη της τοπικής ιστορίας, υποσχέθηκε διοργάνωση παρόμοιων σοβαρών συνεδριών, συμποσίων, ημερίδων κλπ., με απώτερο σκοπό τη συμπλήρωση των κενών σελίδων της ιστορίας που αφορούν τον τόπο μας και τους ανθρώπους που κατοικούν σε αυτόν.

    http://www.proti-selida.gr/%CE%A4%CE%BF%CF%80%CE%B9%CE%BA%CE%AC/9643-%CE%9B%CE%AE%CE%BE%CE%B7-%CE%91-%CE%95%CF%80%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%8D-%CE%A3%CF%85%CE%BD%CE%B5%CE%B4%CF%81%CE%AF%CE%BF%CF%85-%CE%9A%CE%B9%CE%BB%CE%BA%CE%AF%CF%82.html


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: