ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ: 200 χρόνια από την ίδρυσή της

cf83ceaccf81cf89cf83ceb70005-1

σάρωση0063

ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

200 χρόνια από την ίδρυσή της

 Οι Φιλικοί μπορεί να μην κατάφεραν να υλοποιήσουν το όραμά τους, όμως κατάφεραν να ανοίξουν τον
ασκό του Αιόλου στην επικράτεια των Οθωμανών

Σύμφωνα με τους ιστορικούς που ασχολήθηκαν με τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, ιδρύθηκε το 1814 στην Οδησσό της Νέας Ρωσίας (έτσι ονομάζονταν τότε οι περιοχές που είχαν ενσωματωθεί στη Ρωσική Αυτοκρατορία στο τέλος του 18ου αιώνα) μια μυστική εταιρεία για να προετοιμάσει την ελληνική αντιαπολυταρχική εξέγερση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

 

Ξυλογραφία με τους ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας, Τσακάλωφ, Σκουφά και Ξάνθο

Ξυλογραφία με τους ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας, Τσακάλωφ, Σκουφά και Ξάνθο

Ιδρυτές της θεωρούνται οι Εμμανουήλ Ξάνθος, Νικόλαος Σκουφάς και Αθανάσιος Τσακάλωφ. Στη συνέχεια μυήθηκε ο Αντώνιος Κομιζόπουλος από τη Φιλιππούπολη και αργότερα ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος. Η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας υπήρξε αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας οργάνωσης των πλέον ανήσυχων ατόμων της ελληνικής Διασποράς. Λίγα χρόνια πριν είχε ιδρυθεί στο Παρίσι το Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον, μέλος του οποίου υπήρξε ο Αθανάσιος Τσακάλωφ, ο οποίος αργότερα θα πρωτοστατήσει στην ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας. Το Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον βάσιζε τις πολιτικές του επιδιώξεις στην πολιτική του Ναπολέοντα. Ακολουθούσε τους κανόνες των καρμπονάρων και των ελευθεροτεκτόνων και είχε υιοθετήσει το μυστικό όρκο με τον οποίο δεσμεύονταν τα μέλη του.

Ριζοσπάστες κατά «ρεφορμιστών»



Η ήττα του Ναπολέοντα οδήγησε στο μαρασμό του Ελληνόγλωσσου Ξενοδοχείου. Η επόμενη προσπάθεια της μάλλον αγγλόφιλης «Φιλομούσου Εταιρείας» των Αθηνών θα είναι εξαιρετικά περιορισμένη σε κύκλους κάποιων λίγων διανοουμένων και ποτέ δεν θα καταφέρει να αποκτήσει λαϊκό έρεισμα στην -κυρίως αλβανόφωνη- κωμόπολη που ήταν τότε η οθωμανική Αθήνα.

Σύμφωνα με τις αναφορές του Φιλικού και ιερολοχίτη Π. Καλεβρά, πρέπει να υπήρχαν και άλλες μυστικές οργανώσεις, όπως η «Εταιρεία του Λέοντος» και η «Εταιρεία του Φοίνικος», που στόχευαν στην απελευθέρωση των Ελλήνων. Εχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον ότι εκείνη την πρώιμη περίοδο εμφανίζονται οι διαφορετικές στρατηγικές, που θα ακολουθήσουν το εγχείρημα της Απελευθέρωσης στους επόμενους δύο αιώνες, ώς την τελική του στιγμή, που δεν είναι άλλη από τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Ετσι λοιπόν, ο Καλεβράς αποκαλύπτει ότι η «εταιρεία επιλεγομένη του Λέοντος» θεωρούσε ότι η απελευθέρωση των Ελλήνων θα επιτευχθεί με την «ευδαιμονία των εν Τουρκία χριστιανών». Αυτή η θεώρηση είχε προκαλέσει την μήνιν των μελών του «Φοίνικος», οι οποίοι τη χαρακτήρισαν «επιβλαβήν και καταχθόνιον». Επηρεασμένοι και ριζοσπαστικοποιημένοι από τους καρμπονάρους επαναστάτες, τα μέλη του Φοίνικα επαγγέλλονταν τη βίαιη επανάσταση και όχι τη βαθμιαία απόκτηση ισχύος εντός των οθωμανικών δομών. Μέλη του Φοίνικα υπήρξαν ο Ν. Σκουφάς και ο Εμμ. Ξάνθος, οι οποίοι με τη μετάβασή τους στην Οδησσό θα συμβάλουν στη δημιουργία της Φιλικής Εταιρείας.

Η εφαρμογή

Οι επιπτώσεις της κοσμοαντίληψης των Φιλικών επί της ιστορίας της Εγγύς Ανατολής και των Βαλκανίων θα είναι συντριπτική. Μπορεί να μην κατάφεραν να υλοποιήσουν το όραμά τους. Μπορεί να είδαν στο τέλος της επαναστατικής διαδικασίας -που οργάνωσε και πυροδότησε το 1821- το όραμα να λαμβάνει σάρκα και οστά μόνο στο βαλκανικό Νότο, ως ένα κακέκτυπο των αρχικών τους επιδιώξεων. Ομως κατάφεραν να ανοίξουν τον ασκό του Αιόλου στην υπό απολυταρχικό ισλαμικό έλεγχο επικράτεια των Οθωμανών. Η εποχή της μετάβασης από τη θεοκρατική ισλαμική απολυταρχία στα έθνη-κράτη του δυτικού Διαφωτισμού είχε αρχίσει.

* Διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας, μαθηματικός,https://kars1918.wordpress.com/

ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΗΣ ΦΙΛΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

ΟΔΗΣΣΟΣ: Εδώ γιορτάζουν κάθε χρόνο την 25η Μαρτίου

Η Οδησσός είναι η πόλη που ίδρυσε, το 1794, η Αικατερίνη η Μεγάλη, αμέσως μετά την ανακατάληψη των περιοχών που βρίσκονταν για αιώνες κάτω από οθωμανική κυριαρχία.

Η Οδησσός οφείλει πολλά στον εθνικό μας ευεργέτη και μαικήνα Γρηγόριο ΜαρασλήΗ Οδησσός οφείλει πολλά στον εθνικό μας ευεργέτη και μαικήνα Γρηγόριο Μαρασλή.

.

Κτισμένη με βάση τα πρότυπα του ευρωπαϊκού νεοκλασικισμού, με τη βοήθεια του πρώτου κυβερνήτη της, Γάλλου δούκα Ρισελιέ (1803-1814), η Οδησσός, χάρη στη γεωγραφική της θέση στις εκβολές του Δνείστερου στον Εύξεινο Πόντο, δεν άργησε να γίνει το δεύτερο μεγάλο λιμάνι, μετά την Αγία Πετρούπολη, και η τρίτη σε πληθυσμό πόλη της Ρωσίας. Σημαντικότατο ρόλο στην οικοδόμηση της πόλης έπαιξαν οι Ελληνες πάροικοι και οι ελληνικής καταγωγής εγκατεστημένοι στην πόλη μεγαλέμποροι.

Από τις αρχές του 19ου αιώνα, αναπτυγμένη οικονομικά, με ακμαία ελληνική παροικία, η πολυεθνική, πολυπολιτισμική Οδησσός οφείλει πολλά στον εθνικό μας ευεργέτη και μαικήνα Γρηγόριο Μαρασλή.

Παρά τις πολλές γεωπολιτικές ανακατατάξεις στην ευρύτερη περιοχή, η Οδησσός παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα και καλύτερα εξοπλισμένα μαυροθαλασσίτικα λιμάνια, κύρια «πόρτα» του εμπορικού μας ναυτικού στη Ρωσία, «ελεύθερο λιμάνι» (porto franco) γενικά.

Μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ

Το 1993, μετά την Ανεξαρτησία της Ουκρανίας (1991), ιδρύθηκε στην Οδησσό Ελληνο-Ουκρανικός Σύνδεσμος, με τη συμβολή του τοπικού ελληνικού στοιχείου και κυρίως με τη σημαντική αρωγή του Εμπορικού Συλλόγου Πειραιώς και του προέδρου του Ιών. Πολυχρονόπουλου (1990-1993), με σκοπό όχι μόνο την ανανέωση αλλά και τη σύσφιγξη των ιστορικών, φιλικών, κοινωνικών και οικονομικών σχέσεων μεταξύ των δύο λαών, της Ουκρανίας και της Ελλάδας.

«Συμβόλαιο» φιλίας μεταξύ των δύο λαών αποτελεί, κατά κάποιον τρόπο, το γεγονός ότι το 1994 ο Δήμος Οδησσού, έναντι συμβολικού μηνιαίου μισθώματος, παραχώρησε στο Παράρτημα του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού ( ΕΙΠ) στην Οδησσό τρία οικήματα, στην οδό Κρέσνι αριθ. 18, ένα από τα οποία ήταν η ιστορική οικία του Γρ. Ι. Μαρασλή, όπου συνεδρίαζαν τα μέλη της Φιλικής Εταιρείας, όταν η Οδησσός ήταν ένα από τα σημαντικότερα κέντρα για την προετοιμασία του Αγώνα του 1821.

Το κτήριο, δωρεά του δημάρχου Μαρασλή στο Δήμο της Οδησσού, χαρακτηρίστηκε διατηρητέο ιστορικό μνημείο εθνικής σημασίας από το Υπουργικό Συμβούλιο της Ουκρανίας και αναστηλώθηκε, με χρήματα ελληνικών φορέων και ιδιωτών, για να στεγάσει το Μουσείο Φιλικής Εταιρείας, το οποίο είχε ιδρύσει το 1979 το Ιστορικό-Λαογραφικό Μουσείο της Οδησσού, σε συνεργασία με την Ελληνική Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος.

Η πλατεία, όπου βρίσκεται το Μουσείο, μετονομάστηκε σε πλατεία Ελλήνων και ο δρόμος που την τέμνει σε οδό Ελλήνων. Συγχρόνως εκδόθηκε από το ΕΙΠ ο κατάλογος του Μουσείου στα ελληνικά και στα ουκρανικά.

Σήμερα, ο διευθυντής του παραρτήματος του ΙΕΠ στην Οδησσό, Σωφρόνης Παραδεισόπουλος, υποστηρίζει ότι από το 1994 «ο εορτασμός της 25ης Μαρτίου έχει γίνει παράδοση και για τους κατοίκους της πόλης. Κρύβει συγκίνηση και παλμό, αφού στη συνείδηση της τοπικής κοινωνίας, η ίδρυση και ανάπτυξη της πόλης είναι συνυφασμένη με την ελληνική παρουσία».

Από το προσκυνηματικό ταξίδι, που είχα την τύχη να συμμετέχω, στη γοητευτική, αρχοντική, «ελληνική» Οδησσό -με τους πολιτισμένους, φιλόξενους και αξιοπρεπείς, αν και σε αισθητή ανέχεια, λόγω της οικονομικής ύφεσης, κατοίκους- χαραγμένη στη μνήμη μου θα παραμείνει, μεταξύ άλλων, η εικόνα ενός ευθυτενούς, ηλικιωμένου Ελληνα, ποντιακής καταγωγής, ο οποίος, με μια χάρτινη ελληνική σημαιούλα στο χέρι, στα σκαλιά της ελληνικής εκκλησίας της Αγίας Τριάδας, μετά τη δοξολογία της 25ης Μαρτίου, μου εξομολογήθηκε, σε ωραία ελληνικά, τον καημό του: «Είμαι 70 χρόνων και δεν έχω δει ακόμα την Ακρόπολη».

* Φιλόλογος, ερευνήτρια, Μ.Α. στη Συγκριτική Φιλολογία, Πανεπιστήμιο Indianapolis. Συμμετείχε στο «ταξίδι» που οργανώθηκε πριν από 20 χρόνια από το Ελληνικό Ιδρυμα Πολιτισμού, με αφορμή τα εγκαίνια του Μουσείου της Φιλικής Εταιρείας.

cf83ceaccf81cf89cf83ceb70005-1

200 ελληνικές οικογένειες, πριν από 220 χρόνια

Η Οδησσός ιδρύθηκε ακριβώς πριν από 220 χρόνια, στη θέση του ταταρο-χαζαρικού χωριού Χατζήμπεη. Πολλούς αιώνες πριν οι Μιλήσιοι είχαν ιδρύσει την ευδαίμονα ελληνική πόλη-λιμάνι Ολβία, ακριβώς στην ίδια θέση.

Ο Λάμπρος, η Ειρήνη και η Καλομοίρα Βαζαίου στην ΟδησσόΟ Λάμπρος, η Ειρήνη και η Καλομοίρα Βαζαίου στην Οδησσό

.

Οι ιστορικές αναφορές μιλούν για περίπου 200 ελληνικές οικογένειες που κατοικούσαν εκεί όταν ο στρατός της Μεγάλης Αικατερίνης προωθήθηκε στη Νότια Ρωσία και εδραίωσε την κυριαρχία της επί των εδαφών της Κριμαίας, της Αζοφικής και της ακτής του Εύξεινου Πόντου, μέχρι το Νοβοροσίσκ και την Αμπχαζία, του χρυσόμαλλου δέρατος. Η συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζί στη συνέχεια άνοιξε το δρόμο της εγκατάστασης ναυτικών και εμπόρων απ’ τα νησιά του Αιγαίου.

Οι ομόδοξοι Ελληνες, τα «μικρά αδέλφια» των Μεγαλορώσων της εποχής, όχι μόνον ήταν καλοδεχούμενοι, αλλά με τα πρώτα αυτοκρατορικά ουκάζια πήραν προνόμια στην εμπορική, τη ναυτική και την κοινωνική ζωή. Η Οδησσός έγινε ανοιχτή πολυεθνική πόλη, το λιμάνι ελεύθερο λιμάνι (Port Franc) με πρώτο κυβερνήτη τον κόμη de Richelieu. Ολα αυτά με κανόνες συχνά αυστηρούς, που εξασφάλισαν την επιτυχία του εγχειρήματος και μακρά κοινωνική ειρήνη, με αυτόματη απορρόφηση των κραδασμών από τις πολεμικές περιπέτειες, των δύο προ των μπολσεβίκων αιώνων.

Οικοδομήθηκε και οργανώθηκε εξ αρχής η Οδησσός, ως σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη. Η ρυμοτομία, τα δημόσια κτήρια, οι δομές της εμπορικής ζωής και του λιμανιού, της εκπαίδευσης και του πολιτισμού ακολουθούσαν τα πιο σύγχρονα δεδομένα της εποχής τους. Οι Ελληνες πρωταγωνιστούσαν, αν και ποτέ δεν ξεπέρασαν στον καθαρά αστικό πληθυσμό τους 15.000 κατοίκους. Τα χρόνια περνούν και η Οδησσός, που είχαν αρχίσει να αποκαλούν «η Οδησσός των Ελλήνων», γνωρίζει ξεχωριστή ευημερία. Το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα χαρακτηρίζεται από τη δημιουργική έκρηξη που πυροδότησε η δημαρχία του Γρηγόρη Μαρασλή. Ο πάμπλουτος Θρακιώτης έμπορος, ένας από τους πολλούς πιονέρους της οικονομίας της Ρωσίας και της Ανατολής, δεν είχε ούτε καν επισκεφθεί την Ελλάδα. Μαζί με τον Βαρβάκη και τον Αρσάκη ξορκίσανε τα στοιχειά της λειψής τους μόρφωσης φτιάχνοντας Σχολεία. Το Διδασκαλείο, το Μαράσλειο της Αθήνας, κρατάει πάντα ψηλά την ποιότητα της μάθησης που δίνει, τώρα πια σαν Πειραματικό Σχολείο. Ηταν τα χρόνια ακμής της πόλης που κράτησε μέχρι το 1920 και την είσοδο των μπολσεβίκων. Τα παλάτια του, τα σπίτια του, σήμερα φιλοξενούν τη Βιβλιοθήκη της Οδησσού, ένα από τα Μουσεία της, αλλά και το Ιδρυμα Ελληνικού Πολιτισμού, στο σπίτι που στέγαζε τους Φιλικούς, εκείνους τους ρομαντικούς της Ελευθερίας του Γένους, που προετοίμασαν την Εθνεγερσία.

* Γιατρός, απόγονος της οικογένειας των Σαντορινιών εμπόρων Βαζαίων που έζησαν στην Οδησσό. Εφυγαν οριστικά από τη γενέθλια πόλη τον Οκτώβρη του 1920 με το τελευταίο ελληνικό καράβι που έφυγε από το λιμάνι της Οδησσού. Κατοικούσαν στο Στρογγυλό Σπίτι, το Κρούγλεϊ Ντομ, επί της πλατείας Ελλήνων, το οποίο κατεδαφίστηκε από Ελληνες (εξ Ελλάδος) επενδυτές και στη θέση του ανεγέρθη εμπορικό κέντρο. Ο Λάμπρος Βαζαίος επέστρεψε στην πόλη των παππούδων του το 1994, με αφορμή τους εορτασμούς για τα 200 χρόνια της Οδησσού και τα εγκαίνια του Μουσείου της Φιλικής Εταιρείας.

 cf83ceaccf81cf89cf83ceb70005-1

Από τον εορτασμό στην Τιφλίδα της Γεωργίας το 1986 της επετείου της Ελληνικής Επανάστασης. Από αριστερά προς δεξιά: Ερ. Σαρμαζανίδου, μέλος του δ.σ. του Συλλ. Ελληνικής Νεολαίας, Μ. Στεφανίδου, β' αντιπρ. του Συλλόγου, Γ. Μπαραμίτζε, γραμματέας της Κ.Ε. του Κομσομόλ της Τιφλίδας, Γ. Καρυπίδης, πρ. του Συλλ., Γ. Ατζαμίδης, α' αντιπρ. του Συλλόγου, Λ. Παπαζαχαριάδης, πολιτικός-πρόσφυγας, καθηγητής ελληνικής γλώσσας, Γ. Μουρατίδης, ιατρός, και o Ηρ. Παπουνίδης, χοροδιδάσκαλος-καλλιτεχνικός διευθυντής

Από τον εορτασμό στην Τιφλίδα της Γεωργίας το 1986 της επετείου της Ελληνικής Επανάστασης. Από αριστερά προς δεξιά: Ερ. Σαρμαζανίδου, μέλος του δ.σ. του Συλλ. Ελληνικής Νεολαίας, Μ. Στεφανίδου, β’ αντιπρ. του Συλλόγου, Γ. Μπαραμίτζε, γραμματέας της Κ.Ε. του Κομσομόλ της Τιφλίδας, Γ. Καρυπίδης, πρ. του Συλλ., Γ. Ατζαμίδης, α’ αντιπρ. του Συλλόγου, Λ. Παπαζαχαριάδης, πολιτικός-πρόσφυγας, καθηγητής ελληνικής γλώσσας, Γ. Μουρατίδης, ιατρός, και o Ηρ. Παπουνίδης, χοροδιδάσκαλος-καλλιτεχνικός διευθυντής

Η Ημέρα Ανεξαρτησίας των Ελλήνων

Οι Ελληνες της πρώην Σοβιετικής Ενωσης πάντα γιόρταζαν την Ημέρα Ανεξαρτησίας της Ελλάδας και τιμούσαν τους ήρωες του έπους του 1821 και βέβαια και άλλες εθνικές γιορτές, όπως η «Ημέρα του Οχι» κ.λπ.

Δυστυχώς, μετά τη δεκαετία του ’30, οι γιορτές γίνονταν στα εστιατόρια ή στα σπίτια. Και μόνο μετά την ίδρυση του Συλλόγου Ελληνικής Νεολαίας της Τιφλίδας, το 1983, άρχισαν να γιορτάζουν επίσημα.

Η πρώτη επίσημη τελετή πραγματοποιήθηκε στις 25 Μαρτίου 1983, στη Λέσχη Νεολαίας «Αμιράνι» της Τιφλίδας, με την αρωγή και υποστήριξη του σοβιετικού κράτους. Και έπειτα, στην Αίθουσα Τελετών του υπουργείου Επικοινωνιών της Γεωργίας.

Συνήθως, γίνονταν χαιρετισμοί των επισήμων, εισηγήσεις στα αναδρομικά της Επανάστασης του ’21, προβολή του σχετικού σλάιντ φιλμ και στη συνέχεια καλλιτεχνικό πρόγραμμα, που έπαιρναν μέρος οι καλλιτέχνες και διάφορα ελληνικά μουσικά και χορευτικά συγκροτήματα. Η αίθουσα ήταν πάντα γεμάτη από τους επίσημους προσκεκλημένους, φοιτητές, ανθρώπους της επιστήμης, της τέχνης και πλήθος κόσμου.

Η Ελληνική Κομσομόλ Τιφλίδας

Τον Ιανουάριο του 1983, πριν από την έναρξη της περεστρόικας, στην Τιφλίδα ιδρύθηκε ο Σύλλογος Ελληνικής Νεολαίας, με την πρωτοβουλία και τη στήριξη τότε του 1ου γραμματέα του ΚΚΣΕ της Γεωργίας Εδουάρδο Σεβαρντνάντζε.

Εκείνη την εποχή ήταν η πρώτη και μοναδική οργάνωση που ένωνε τους νέους με ελληνική καταγωγή (και όχι μόνο τους νέους), όχι μόνο στην Τιφλίδα και στη Γεωργία, αλλά και σε ολόκληρη την πρώην Σοβιετική Ενωση. Παρά την υπαγωγή της στην Επιτροπή του Κομσομόλ, ο πρωταρχικός στόχος ήταν η ένωση της ελληνικής νεολαίας, η αφύπνιση της εθνικής συνείδησής της, για να λύσει τα προβλήματα που υπήρχαν στον τομέα της γλώσσας και του πολιτισμού. Τα περισσότερα μέλη του Συλλόγου ήταν φοιτητές των πανεπιστημίων της Τιφλίδας.

Κατά τη διάρκεια των ετών της ύπαρξής του, ο Σύλλογος Ελληνικής Νεολαίας της Τιφλίδας ήταν ο εμπνευστής και οργανωτής πολλών εκδηλώσεων. Υπό την αιγίδα του, για πρώτη φορά μετά τη δεκαετία του ’30, γιορτάζαμε τις ελληνικές εθνικές γιορτές, την Ημέρα της Ανεξαρτησίας – 25η Μαρτίου, το «Οχι» και άλλα.

Ο Σύλλογος προώθησε ενεργά την εκμάθηση της μητρικής γλώσσας και του πολιτισμού. Υποστήριξε τη διδασκαλία της γλώσσας, τόσο στο κρατικά, αλλά και στα κυριακάτικα σχολεία. Και σε αυτό το θέμα είναι ανεκτίμητη η συμβολή του μεγάλου πατριώτη, του καθηγητή της ελληνικής, Λάζαρου Ζαφειρίδη. Ιδιαίτερη προσοχή δινόταν στην ανάπτυξη της εθνικής κουλτούρας: δημιουργήθηκαν νέα χορογραφικά και μουσικά συγκροτήματα, οργανώθηκαν εκθέσεις Ελλήνων ζωγράφων, συναυλίες ελληνικών συγκροτημάτων, καθώς και της κλασικής μουσικής.

Με την πάροδο του χρόνου, όλες αυτές οι πράξεις έφεραν θετικά αποτελέσματα. Ενα εκ των οποίων ήταν η δημιουργία, με πρωτοβουλία του Συλλόγου μας, του Τμήματος Ελληνικής Γλώσσας και Φιλολογίας στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Τιφλίδας (1986).

Σήμερα, τα περισσότερα από τα πρώην μέλη του Συλλόγου Νεολαίας ζουν και εργάζονται έξω από τη Γεωργία, στην Ελλάδα, στην Κύπρο, στη Ρωσία και αλλού. Και ο καθένας από αυτούς, με την ανιδιοτελή εργασία και τον ενθουσιασμό τους, συμβάλλουν σημαντικά στα χρονικά της ιστορίας των Ελλήνων της πρώην Σοβιετικής Ενωσης.

* Πρώην πρόεδρος του Συλλόγου Ελληνικής Νεολαίας της Τιφλίδας, συντονιστής Προγραμμάτων και υπεύθυνος Δημοσίων Σχέσεων του Κέντρου Μελέτης και Ανάπτυξης του Ελληνικού Πολιτισμού της Μαύρης Θάλασσας της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας…

cf83ceaccf81cf89cf83ceb70005-1

Odessa, Woronzow-Palast

 

Η παραλία της Αρκαδίας

Η παραλία της Αρκαδίας είναι η πιο όμορφη παραλία της Οδησσού. Από το κέντρο της πόλης απέχει 10 λεπτά με ταξί και 30 λεπτά με το τραμ ή με τρόλεϊ από την Ελληνική Πλατεία. Υπάρχουν διάφορες υπαίθριες ντισκοτέκ, όπου πηγαίνει πολύς κόσμος και η δραστηριότητα συνεχίζεται μέχρι το πρωί.

Arkadia

Αρκαδία

Itaka, ντίσκο σε αρχαίο ελληνικό στυλ.

 

 

12 comments so far

  1. ……………Καίρια ερωτήματα έχουν ήδη εντοπίσει οι μελετητές των κειμένων του Ξάνθου. Ο Ξάνθος αντιφάσκει ως προς τις ημερομηνίες. Μιλάει με ασάφεια για τη χρονολογία ίδρυσης της Εταιρίας, αλλά και με χαρακτήρα πρωθύστερου, αφού συνδέει την ανάγκη ίδρυσης μιας Εταιρίας καθαρά Ελληνικής με την αδιαφορία όσων λαμβάνουν μέρος στο Συνέδριο της Βιέννης έναντι του ελληνικού προβλήματος. Κάτι τέτοιο δεν δικαιολογείται, αφού οι όποιες αποφάσεις του Συνεδρίου έπονται του Σεπτεμβρίου ή του Νοεμβρίου 1814 που αναφέρει ως ιδρυτική ημερομηνία ο Ξάνθος. Υπάρχουν όμως δυο ακόμα αξιοπρόσεκτα στοιχεία: Α) ο χαρακτήρας του Ξάνθου ουδόλως επιβεβαιώνει το επίπεδο του προβληματισμού που ο ίδιος θέτει περί της κήρυξης μιας Επανάστασης που θα λαμβάνει υπόψιν τη διεθνή πολιτική σκηνή. Β) Έχει επικρατήσει σε τμήμα της Ιστορίας να αναφέρεται ως ημερομηνία ίδρυσης της Εταιρίας η 14η Σεπτεμβρίου 1814. Η άκρως συμβολική αυτή ημερομηνία, τοποθετεί εκ των προτέρων την Επανάσταση στη μια από τις δυο, γνωστές, αντιμαχόμενες πλευρές: την “παραδοσιακή” που συγκρούεται με την “νεωτερική”…………..

    Μπλογκ: «Καραβάκι της ιστορίας»
    —————————–

    Καλέβρας Παναγιώτης, «Επιστολαί ή τα κατά την επανάστασιν της Ελλάδος και τα προ αυτής συμβάντα, ανέκδοτα πολιτικά και θρησκευτικά μυστικοσυμβούλια ήτοι Εταιρείαι της Ασίας της Ευρώπης και της Αμερικής ως προς την Ελλάδα και της Ελλάδος ως προς εαυτήν», Αθήναι, 1856, σελ. 14.

    ———————-
    Το 1856 κυκλοφόρησε στην Αθήνα το βιβλίο «Επιστολαί ή τα κατά την Επανάστασιν της Ελλάδος και τα προ αυτής συμβάντα, ανέκδοτα πολιτικά και θρησκευτικά μυστικοσυμβούλια. Ήτοι Εταιρείαι της Aσίας και της Eυρώπης ως προς την Ελλάδα και της Ελλάδος ως προς εαυτήν. Σύγγραμμα λίαν περίεργον υπό Παναγιώτου Καλέβρα Ιερολοχίτου, πρώην ειρηνοδίκου Αθηνών, Λοχαγού της Βασιλικής Φάλαγγος και Αποστόλου της Εταιρείας του Φοίνικος και των Φιλικών. Μέλους δ’ επίσης των Εταιρειών της Αθηνάς, του Λέοντος, του Ροπάλου του Ηρακλέους, του Γεροπυριοβόλου του Ολύμπου, των Φιλορθοδόξων, της Μεγάλης Ιδέας και της Φιλαδελφότητος εν Αθήναις… 1856.

    Πρόκειται για απομνημονεύματα, υπό τύπον 36 επιστολών, του λογίου εμπόρου Φιλικού και Αγωνιστή της Επαναστάσεως Παναγιώτη Καλέβρα, ο οποίος αναφέρεται στη συμμετοχή του σε διάφορες μυστικές εταιρείες από το 1812 και μετά.

    Στην πρώτη επιστολή (5 Οκτ. 1854) αναφέρει ότι, κατά την είσοδο των Γάλλων αυτοκρατορικών στη Μόσχα, φιλοξένησε στο σπίτι τού Γιαννιώτη εμπόρου Ζώη Ζωσιμά, του οποίου είχε την φροντίδα, τους Έλληνες Νικόλαο Αρτινό και Λέοντα Λεοντίδη από την Κωνσταντινούπολη «άνδρες πεπαιδευμένους και κατόχους της ρωσικής γλώσσης» οι οποίοι απεδείχθησαν κατάσκοποι των Γάλλων. Αυτοί τον κατήχησαν εις την «εταιρείαν της Αθηνάς», την οποίαν, όπως τον βεβαίωσαν, γνώριζε και ο Ναπολέων. Η εταιρεία είχε ως σκοπό: «…την απελευθέρωση της ελληνικής φυλής από τους Τούρκους, ώστε να κυβερνηθεί από τους Γάλλους, διορισθησομένου Αυτοκράτορος του Βυζαντίου ενός των αυταδέλφων του Ναπολέοντος…».

    Στην δεύτερη επιστολή (10 Οκτ 1854) αναφέρεται στα σχέδια: Α) της Μεγάλης Αικατερίνης να εγκαταστήσει ως αυτοκράτορα της νέας βυζαντινής αυτοκρατορίας τον εγγονό της, Κωνσταντίνο, (γι’ αυτό η επιμελημένη ελληνική εκπαίδευσή του, όπως και των αδελφών του Αλεξάνδρου, Νικολάου και Μιχαήλ) και στον καταλυτικό ρόλο του Ευγένιου Βούλγαρι, ιδιαίτερα στις συνεννοήσεις της με τον Βολταίρο και Β) του Βοναπάρτη να υποκαταστήσει την οθωμανική διοίκηση με νέα γαλλική είτε δημιουργώντας επαναστατικές κινήσεις μεταξύ των Ελλήνων, με την αποστολή των αδελφών Δήμου και Νικολάου Στεφανοπούλου στην Ελλάδα (είναι αυτοί που μεταξύ άλλων δημιούργησαν και τον μύθο της ελληνικής καταγωγής του από την οικογένεια Καλομέρη) είτε προσεταιριζόμενος διάφορους βαλκάνιους τοπάρχες (ντερεμπέιδες), χριστιανούς και μουσουλμάνους, με τη βοήθεια του Ρήγα Φεραίου.

    Στην τρίτη επιστολή (15 Οκτ 1854) ο Καλέβρας αναφέρει ότι, όταν ο Ζωσιμάς έμαθε από αυτόν τα σχετικά με την «Εταιρείαν της Αθηνάς», τον μύησε στην « Εταιρία του Φοίνικος» που δημιουργήθηκε από Έλληνες «διά τον φωτισμόν του Έθνους» και ως προθάλαμός της χρησιμοποιήθηκε η «Εταιρεία των Φίλων των Μουσών», που, όπως είπαμε, ίδρυσε ο Καποδίστριας για την ανάσχεση του βρετανικού ελέγχου στην Αθήνα. Μέλη του Φοίνικα υπήρξαν ο πρώην ηγεμών της Βλαχίας Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο Νικόλαος Σκουφάς και ο ιατρός Χρισταρής στο Βουκουρέστι, στον οποίο τον έστειλε ο Ζωσιμάς, για να «σπουδάσει και να αναδειχθεί χρήσιμος εις το μέλλον». Στο Βουκουρέστι το 1817 τού έγινε πρόταση να του απονεμηθεί βαθμός ευγενείας από τον ηγεμόνα της Βλαχίας Αλέξανδρο Σούτσο, βεβαίως, μετά την καταβολή κάποιου χρηματικού ποσού στο ταμείο της ηγεμονίας. Όμως, κατά τη διαδικασία της μυήσεως το 1818, αντελήφθη ότι πρόθεση ήταν η εισαγωγή του στην «Εταιρεία του Λέοντος», η οποία είχε ως σκοπό την διατήρηση και στην επέκταση των προνομίων των Φαναριωτών, γεγονός που τον ανάγκασε να αρνηθεί να συνεχίσει. Όταν έγινε γνωστή η άρνησή του, οι Σκουφάς και Ξάνθος τον εισήγαγαν στην «Εταιρία των Φιλικών» το 1819, ως μέλος της οποίας, στη συνέχεια, έλαβε μέρος στην επανάσταση στις Ηγεμονίες με τον Ιερό Λόχο. Μετά την συντριβή της επανάστασης στις ηγεμονίες, κατέβηκε στην Πελοπόννησο, όπου εντάχθηκε στο σώμα του Νικηταρά. Οι υπηρεσίες του αναγνωρίσθηκαν από τον βασιλέα Όθωνα, ο οποίος τον έκανε λοχαγό της Φάλαγγος και του απένειμε το Αριστείο του Αγώνος.

    http://imerazante.gr/2011/02/02/22204

    • Στέλιος Αλειφαντής on

      Βλάση, μια ερώτηση:
      γράφεις ότι «Μέλη του Φοίνικα υπήρξαν ο Ν. Σκουφάς και ο Εμμ. Ξάνθος, οι οποίοι με τη μετάβασή τους στην Οδησσό θα συμβάλουν στη δημιουργία της Φιλικής Εταιρείας.» Από που προκύπτει ότι ο Ξάνθος ήταν μέλος του Φοίνικα; Για τον Σκουφά το γνωρίζουμε, όπως κατ’ εκτίμηση μέλος θα ήταν και ο Τσακάλωφ, αφού άνηκε στον κύκλο Α. Μαυροκορδάτου/Φιραρή και Καποδίστρια, Αλλά ο Ξάνθος ;;

      • Yπάρχει εδώ:

        Καλέβρας Παναγιώτης, Επιστολαί ή τα κατά την επανάστασιν της Ελλάδος και τα προ αυτής συμβάντα, ανέκδοτα πολιτικά και θρησκευτικά μυστικοσυμβούλια ήτοι Εταιρείαι της Ασίας της Ευρώπης και της Αμερικής ως προς την Ελλάδα και της Ελλάδος ως προς εαυτήν, Αθήναι, 1856, σελ. 14.

        Οπου υποστηρίζει ότι οι Σκουφάς και Ξάνθος αποφάσισαν οι δυό τους την
        μετεξέλιξη της Οργάνωσης «Φοίνικας» σε Εταιρεία των Φιλικών…

        Αναφέρει ο Καλεβράς: «Αφιχθείς εις Οδησσόν εύρον τον Νικόλαον Σκουφάν, απόστολον της εταιρείας του Φοίνικος και τον Εμμανουήλ Ξάνθην, όστις με προτείνει ως μάρτρα εν των περί της εταιρείας των Φιλικών συγγράμματι αυτού, ων και ούτος μέλος της εν Ιταλία και απάση Ευρώπην Καρβουνάρων. Αμφότεροι ούτοι, συνεννοηθέντες, μετέβαλλον την εταιρείαν του Φοίνικος εις την των Φιλικών, κατά το 1815 έτος,… Το μέτρον τούτο παραδέχθη και ο Καποδίστριας σιωπηλώς, και έκτοτε ενεργήθησαν τα πάντα επί τη βάσει της Εταιρείας των Φιλικών….»

  2. Ελευθεροτυπία, Τετάρτη 21 Μαΐου 2014

    Ο Ελληνας δήμαρχος της Οδησσού και η πρώτη Ελληνίδα ιατρός

    * Η επικαιρότητα της Ουκρανίας μού δίνει την αφορμή ν’ αναφερθώ στον ελληνισμό της διασποράς κατά τον 19ον αιώνα, απλωμένο σ’ όλα τα σημεία της υψηλίου, ακμαίος και σφριγηλός, εξωστρεφής, δημιουργικός και αξιοθαύμαστος, με το βλέμμα όμως στραμμένο στο μικρό ελληνικό βασίλειο.

    Ετσι, ξεφυλλίζοντας στην φιλόξενη Παπαχαραλάμπειο βιβλιοθήκη της Ναυπάκτου την αθηναϊκή εφημερίδα «Νέα Εφημερίς», αλίευσα δύο ειδήσεις, οι οποίες αναφέρονται στους Ελληνες της Οδησσού. Η πρώτη στον Γρηγόρη Μαρασλή (1831-1907).

    Το 1878 εκλέγεται δήμαρχος Οδησσού. Στη θέση αυτή παρέμεινε επί τέσσερις τετραετίες και η συμβολή του στη φυσιογνωμία της πόλης υπήρξε λίαν σημαντική, αλλά επίσης ανεδείχθη και σε μεγάλον ευεργέτη της Ελλάδος (Μαράσλειο Διδασκαλείο Αθηνών, Μαράσλειο Ορφανοτροφείο Κερκύρας κ.λπ.).

    Η δεύτερη «είδηση» αναφέρεται στην πρώτη Ελληνίδα ιατρό, η οποία κατήγετο από την Οδησσό. Ετσι: «Νέα Εφημερίς», 18.1.1887 – «Ο Ελληνας δήμαρχος της Οδησσού κ. Γρ. Μαρασλής, ο επ’ εσχάτων τοσούτον δημοτικός εν Οδησσώ, προ τινων ημερών εορτασθείσης της πεντηκονταετηρίδος από θανάτου του εθνικού της Ρωσίας ποιητού Αλεξάνδρου Πούσκιν (1799-1837), εξέδοτο δι’ ιδίων του εξόδων της βιογραφίαν του ποιητού, γραφείσαν υπό του καθηγητού του εν Οδησσώ Πανεπιστημίου κ. Γιάκοβλεφ και διένειμεν αυτήν δωρεάν εις τον λαόν». Και όπως έγραφε το «εθνικόν ημερολόγιον» 1893 «Ας φαντασθή δε πας τις, οποίαι θα ήσαν αι Αθήναι αι κυλιόμεναι νυν εντός ζώνης ακαθαρσιών και ακατονομάστου αστοργίας, εάν ηυμοίρουν τοιούτου δημάρχου και επί μίαν, έστω, τετραετίαν».

    «Νέα Εφημερίς», 28.1.1887 – Εκ Παρισίων γράφει πλην άλλων, τω «Αιώνι» η δεσποινίς Μαρία Π. Καλαποθάκη: «Δεν επιθυμώ να σφετερισθώ την τιμήν τού να λέγωμεν η πρώτη Ελληνίς ήτις εσπούδασε την ιατρικήν ενταύθα, καθόσον ετέρα, ως πληροφορούμαι, προηγηθείσα εμού, η δεσποινίς Ηρακλείδου εξ Οδησσού καταχθείσα προ οκτώ περίπου ετών εις την ενταύθα Ιατρικήν Σχολήν, και προ τινος αποκατασταθείσα εν Παρισίοις».

    Και για την αντιγραφή

    Αντώνης Ν. Βενέτης

    Δωρίδα

    http://www.enet.gr/?i=arthra-sthles.el.home&id=431731

  3. «…Αντίθετα από ό,τι συνέβαινε με τις επαναστάσεις στο τέλος του 18ου αιώνα, οι επαναστάσεις της μεταναπολεόντειας περιόδου ήταν εσκεμμένες ή ακόμη και προγραμματισμένες. Γιατί το καταπληκτικότερο κληροδότημα της ίδιας της γαλλικής επανάστασης ήταν τα πρότυπα και τα οργανωτικά σχήματα της πολιτικής αναταραχής που αυτή καθιέρωσε για τη γενική χρήση των απανταχού επαναστατών…»

    E.J. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων, μτφρ. Μ. Οικονομοπούλου, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1990, σ. 154.

  4. Διαφωτιστής on

    Νεοελληνικός διαφωτισμός

    Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός είναι ιδεολογικό, φιλολογικό, γλωσσικό και φιλοσοφικό ρεύμα που επιχείρησε να μεταφέρει τις ιδέες και τις αξίες του ευρωπαϊκού διαφωτισμού στον χώρο του υπόδουλου γένους. Με τον όρο διαφωτισμός εννοείται η πνευματική κίνηση που σημειώθηκε στη Δυτική Ευρώπη στα τέλη του 17ου αιώνα, με κύριους στόχους τη λύτρωση του ανθρώπινου πνεύματος από τις προλήψεις, τις δεισιδαιμονίες, την αυθεντία του κράτους και της εκκλησίας και την επικράτηση του ορθού λόγου, της πνευματικής ελευθερίας, της ανεξιθρησκίας και του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Οι ιδέες του διαφωτισμού διαχύθηκαν στον ελληνικό χώρο, όταν διαμορφώθηκαν οι κατάλληλες συνθήκες στις αρχές του 18ου αιώνα με την ανάθεση της εξουσίας των παραδουνάβιων ηγεμονιών σε Έλληνες ηγεμόνες και αργότερα με τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, το 1774. Κύριοι φορείς του νεοελληνικού διαφωτισμού είναι οι Έλληνες που ζουν στην δύση. Αυτοί παρακολουθούν από κοντά όλες τις αλλαγές που γίνονται στην σκέψη, παρακολουθούν τις ανακαλύψεις πάνω στις νέες τεχνικές, ανακαλύπτουν τις ιδεολογικές αρχές πάνω στις οποίες πραγματοποιείται η γαλλική επανάσταση. Αυτό το κοινωνικό και πολιτικό γεγονός δανείζει τις αρχές στον νεοελληνικό διαφωτισμό. Εκείνη την εποχή η Ευρώπη ανακαλύπτει τον φιλελευθερισμό και την ανάγκη της αυτοδιάθεσης των λαών. Οι Έλληνες της Δύσης αντιλαμβάνονται πως μόνο με την πνευματική αναγέννηση των υποδούλων θα μπορέσει να ωριμάσει η ιδέα της επανάστασης. Μέσα σε αυτά τα δεδομένα πολλοί μορφωμένοι Έλληνες συμμετείχαν στην διάδοση των ιδεών του διαφωτισμού, που προσαρμόστηκαν στις ανάγκες του υπόδουλου γένους.

    Οι ρίζες
    Η αγγλική βιομηχανική επανάσταση διαδόθηκε στη Γαλλία και τις Κάτω Χώρες, οδηγώντας την αστική τάξη σε ανοδική πορεία. Ωστόσο, στην κεντρική, τη νότια και την ανατολική Ευρώπη εξουσίαζε στη συγκεκριμένη περίοδο η αριστοκρατία. Οι λαϊκές τάξεις, αγροτικές ως επί το πλείστον, υπέφεραν εξαιτίας της οικονομικής αστάθειας και της επακόλουθης αύξησης των τιμών. Το αποτέλεσμα ήταν η διαφοροποίηση της βορειοδυτικής Ευρώπης, που άρχισε να εκσυγχρονίζεται και της υπόλοιπης ηπείρου που έμεινε στο περιθώριο. Η αγγλική αστική επανάσταση του 17ου αιώνα, η Γαλλική του 18ου και ο πόλεμος ανεξαρτησίας των Η.Π.Α. στράφηκαν ένάντια σε ένα παρηκμασμένο πλέον φεουδαρχικό σύστημα, που αποτελούσε εμπόδιο στην αστική ανάπτυξη. Η βιομηχανική επανάσταση άλλαξε ριζικά την παραγωγική ικανότητα σε πολλά πεδία και τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, αλλάζοντας ριζικά τη μορφή των παραδοσιακών κοινωνιών και των οικονομιών του ευρωπαϊκού κόσμου. Κατόπιν η Γαλλική Επανάσταση προσέφερε το ιδεολογικό υπόβαθρο μιας διαφορετικής πολιτικής και κοινωνικής άποψης και έγινε η έμπνευση για έναν οικουμενικό, σχεδόν, ξεσηκωμό, με στόχο τον εθνικό αυτοπροσδιορισμό1. Ο όρος οικουμενικός δικαιολογείται, αν ανατρέξει κανείς σε παγκόσμιους ιστορικούς χάρτες2 και δει πόσα απελευθερωτικά κινήματα διαδραματίστηκαν ανάμεσα στο 1811 και το 1840, παράλληλα με την παγκόσμια βρετανική οικονομική διείσδυση –διείσδυση που άντλησε τη δύναμή της από τη βιομηχανική επανάσταση. Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός –προϊόν πολιτισμικής διάχυσης- θα μπορούσε να αποτιμηθεί ως παρακλάδι του του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Ο ίδιος ο όρος είναι προέρχεται από τη μετάφραση των αντίστοιχων όρων στην αγγλική, γερμανική και ιταλική γλώσσα3. Συνεπώς είναι σκόπιμο να γνωρίζει κανείς τι εννοούσαν οι ευρωπαίοι διανοητές με τον όρο διαφωτισμός. Ως ιδεολογία του διαφωτισμού θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν οι ιδέες και οι αξίες που διαμορφώθηκαν από την παιδεία της βορειοδυτικής Ευρώπης κατά τον 18ο αιώνα, πριν από τη Γαλλική Επανάσταση. Η αφετηρία αυτής της νέας ιδεολογίας βρίσκεται στον αρχαιοελληνικό στοχασμό, τον οποίο οι εκπρόσωποί της μελέτησαν σε βάθος, αλλά στηρίχθηκε κυρίως στις σύγχρονες επιστημονικές ανακαλύψεις, με χαρακτηριστικούς εκπρόσωπους τον Γαλιλαίο και τον Νεύτωνα. Επιδίωξη των ευρωπαίων Διαφωτιστών ήταν η υπερίσχυση του σύγχρονου πνεύματος εις βάρος των κατεστημένων ιδεών της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας, του δογματισμού, της άγνοιας και της προκατάληψης. Η ριζική αμφισβήτηση των καθιερωμένων αυθεντιών, ο προβληματισμός γύρω από τη φύση, τις πηγές και τα όρια της γνώσης, η πίστη στην ανθρώπινη δυνατότητα παραγωγής γνώσης, ο ορθός λόγος και ο ελεύθερος στοχασμός είναι τα κύρια στοιχεία που διαμόρφωσαν το ιδεολογικό πλαίσιο του κινήματος του Διαφωτισμού.

    Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός
    Όπως είναι ίσως φυσικό ο νεοελληνικός διαφωτισμός εκκινήθηκε σε περιοχές στις οποίες ήκμαζε το ελληνικό στοιχείο σε διάφορους τομείς δραστηριότητας. Τα υπάρχοντα μέσα εκπαίδευσης, δηλαδή οι σχολές, οι ακαδημίες και τα ελληνικά τυπογραφεία, βοήθησαν τις διαδικασίες της αφομοίωσης και ενδεχομένως της μετάλλαξης των ιδεών. Στις ίδιες περιοχές υπήρχε οικονομική ανάπτυξη, με αποτέλεσμα να γνωρίσει ιδιαίτερη άνθηση η παιδεία. Οι Έλληνες έμποροι και λόγιοι ήλθαν σε επαφή με το ευρωπαϊκό πνεύμα και μεταφράστηκαν σε σύντομο χρονικό διάστημα στην Ελληνική τα έργα του Λοκ, του Καρτέσιου, του Ρουσό, του Λάιμπνιτς και του Βολταίρου. Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός, όπως και ο δυτικοευρωπαϊκός, εναντιώνεται στο πολιτικό, κοινωνικό και θρησκευτικό κατεστημένο της εποχής του. Ζητά παιδεία για όλους και απαλλαγή του ανθρώπου από την πρόληψη και τη δεισιδαιμονία. Παρουσιάζει ωστόσο όμως δυο σημαντικές διαφορές. Ως ιδεολογικό ρεύμα απευθύνθηκε σε υπόδουλους και συνεπώς το κύριο αίτημά του υπήρξε η απελευθέρωση του Έθνους. Στην παιδεία εναπόθεσαν οι Έλληνες –ιδιαίτερα ο Κοραής- ένα μεγάλο μέρος των ελπίδων τους για απελευθέρωση4. Από την άλλη, η παραγωγή της ιδεολογίας του ελληνικού διαφωτισμού φαίνεται πως υπήρξε έργο μεμονωμένων προσωπικοτήτων, σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε στην υπόλοιπη Ευρώπη. Ενδιαφέρον εδώ παρουσιάζουν οι θέσεις των κυριότερων εκπροσώπων του ελληνικού διαφωτισμού για την Παιδεία του Έθνους και ιδιαίτερα για τη γλώσσα που πρέπει αυτή να χρησιμοποιεί: Ο Θεόφιλος ο Κορυδαλλεύς (1571-1646) μετέφερε με τη διδασκαλία του στην Αθήνα, τη Ζάκυνθο, την Κεφαλονιά -γεγονός που μας οδηγεί σε αναγκαστική θεώρηση του διαφωτισμού στα Επτάνησα- και ιδίως στην Πατριαρχική Ακαδημία της Κωνσταντινούπολης υπό τον Πατριάρχη Κύριλλο Α΄ Λούκαρι το ουμανιστικό πνεύμα της Αναγέννησης. Χρησιμοποιεί ωστόσο την αττικίζουσα γλώσσα ως όργανο της φιλοσοφικής παιδείας. Προς την επιλογή του, με την οποία ταυτίστηκε αργότερα και ο Ευγένιος Βούλγαρης, αντέδρασαν οι διαφωτιστές Ιώσηπος Μοισιόδαξ, Δημήτριος Καταρτζής, Αθανάσιος Ψαλίδας και ο Αδαμάντιος Κοραής. Τις ίδες απόψεις ακολουθεί έναν αιώνα αργότερα ο Νικόλαος Μαυροκορδάτος με αποτέλεσμα η πρόσληψη της νεωτερικής φιλοσοφίας να γίνεται με φορέα μια γλώσσα με αρχαϊκό χαρακτήρα -καθορισμένο κυρίως από ακαδημαϊκές συμβάσεις5. Ένας από τους πρώτους που προσπάθησε να δει συγχρονικά τη γλώσσα και να την απαλλάξει από το βάρος της ιστορίας της ήταν ο Δ. Καταρτζής, ο οποίος έγραψε μία από τις πρώτες γραμματικές της σύγχρονης Ελληνικής, έτσι όπως μιλιόταν στην Κωνσταντινούπολη προς το τέλος του 18ου αιώνα6. Θεωρώντας πως δεν είναι δυνατόν να υπάρχει φραγμός στην επιστημονική γνώση, θέλησε έτσι να τραβήξει μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην αρχαία γλώσσα και τη σύγχρονη απόγονό της, αλλά η πρότασή του πέρασε απαρατήρητη εν τέλει εγκαταλείφθηκε7. Οι απόψεις του Καταρτζή για το γλωσσικό ζήτημα αποτελούσαν το πιο ριζοσπαστικό τμήμα της διαφωτιστικής του θεωρίας. Σε αντίθεση με τον Ευγένιο Βούλγαρη, ο οποίος υποστήριζε ότι μόνο το αττικό ύφος θα μπορούσε να εκφράσει τα υψηλά νοήματα της φιλοσοφίας και κατά συνέπεια ήταν η μόνη γλώσσα που άρμοζε στον Διαφωτισμό, ο Καταρτζής τόνιζε τις αρετές και τις δυνατότητες του νεότερου ελληνικού ιδιώματος. Θεωρούσε πως η ομιλούμενη Νεοελληνική «διαθέτει μελωδία, ρυθμό και την πειθώ στα ρητορικά της» και μπορεί συνεπώς να χρησιμοποιηθεί για την γενική αγωγή του έθνους8. Για τους υπερασπιστές της φυσικής γλώσσας «δε θα έπρεπε να αισθάνεται κανείς αμηχανία αποδεχόμενος τη ζώσα ελληνική ως το όργανο έκφρασης του έθνους», καθώς σε όλη της Ευρώπη του Διαφωτισμού η ομιλούμενη φυσική γλώσσα είχε θριαμβεύσει και είχε οδηγήσει τις λογοτεχνίες ευρωπαϊκών λαών που ακολούθησαν το ρεύμα σε μια νέα ακμή9. Παρότι οι ρίζες του γλωσσικού διχασμού είναι αρχαιότερες, στις ανακατάξεις της περιόδου του Νεοελληνικού Διαφωτισμού η σύγκρουση φαίνεται να προσλαμβάνει ένα νέο ένδυμα, διατηρώντας ωστόσο το αρχικό θεμέλιο της σύγκρουσης.

    Παράγοντες της διαφωτιστικής προσπάθειας
    Η περίοδος του νεοελληνικού διαφωτισμού διακρίνεται για την ενεργοποίηση της ελληνικής κοινωνίας, διανοουμένων, εμπόρων, κληρικών, κ.ά., προς την κατεύθυνση της καλλιέργειας της παιδείας, πιθανώς εξαιτίας της ουσιαστικής βελτίωσης των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών των υπόδουλων Ελλήνων. Οι Έλληνες ομογενείς των οργανωμένων παροικιών της Ευρώπης έγιναν η αιχμή του δόρατος στη διαφωτιστική προσπάθεια, χρηματοδοτώντας σχολεία και εκδόσεις βιβλίων, χορηγώντας ικανά χρηματικά ποσά για σπουδές στο εξωτερικό και γενόμενοι φορείς εκπαιδευτικής ανανέωσης. Στην Ελλάδα οι έμποροι και οι καπεταναίοι φέρνουν την πεποίθηση ότι η παιδεία μπορεί να γίνει φορέας καλύτερης και ελεύθερης ζωής, ενώ παράλληλα αναζητούν νέους διδάσκαλους για την εκπαίδευση των παιδιών τους10. Κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κατάκτησης, εξαιτίας της ύφεσης που παρουσίασε η παιδεία και η εκπαίδευση, ο διανοητικός βίος περιορίστηκε στην αποδοχή της επίσημης θρησκευτικής ιδεολογίας, που εξέφραζε μεταξύ των άλλων τη μοιρολατρική στάση απέναντι στον κατακτητή και συντηρούσε ακόμη και στα κατώτερα στρώματα του λαού την καχυποψία και την εχθρότητα προς τη Δύση και σε κάθε τι δυτικότροπο, όπως επίσης και έναντι σε κάθε τι «ελληνικό»11. Το βάρος του εκσυγχρονισμού της εκπαίδευσης και του διανοητικού βίου ανέλαβαν οι έλληνες λόγιοι της περιόδου μέσω της στροφής προς την κλασική αρχαιότητα αλλά και της επαφής με τον στοχασμό, τις ανακαλύψεις και τα επιστημονικά επιτεύγματα της δυτικής Ευρώπης. Έτσι, η στροφή της νεοελληνικής σκέψης προς τα αρχαία κείμενα υπήρξε το μέσο για την εθνική αυτοσυνειδησία, ενώ η «μετακένωση», σύμφωνα με τον Αδαμάντιο Κοραή, των επιτευγμάτων της ευρωπαϊκής σκέψης και επιστήμης στην ελληνική Ανατολή αναπροσανατόλισε το περιεχόμενο και τους στόχους της ελληνικής εκπαίδευσης12. Για την απαλλαγή από το παραδοσιακό θρησκευτικό πνεύμα της εκπαίδευσης και της στροφής σε πιο εκκοσμικευμένα προγράμματα διδασκαλίας με την εισαγωγή της αρχαίας ελληνικής παιδείας έγιναν προσπάθειες και από τον χώρο της Εκκλησίας. Ο πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρης (στις αρχές του 17ου αιώνα οργάνωσε την εκπαίδευση σε νέες βάσεις. Η ανασυγκρότηση της Πατριαρχικής Σχολής της Κωνσταντινούπολης, με την εισαγωγή της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας στα προγράμματα σπουδών, η ίδρυση τυπογραφείου, η μετάφραση της Καινής Διαθήκης σε απλούστερη γλώσσα για να γίνεται κατανοητή απ’ όλους και οι συνεχείς εγκύκλιοί του ήταν ορισμένες από τις εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες του13. Αποτέλεσμα της ως άνω ενεργοποίησης ήταν η ποσοτική και ποιοτική αύξηση των ελληνικών σχολείων. Πολλοί δάσκαλοι εισήγαγαν νέες μεθόδους διδασκαλίας και δίδαξαν τις νέες ανακαλύψεις της επιστήμης, ενώ άλλοι μετέφρασαν βιβλία στην Ελληνική με παρόμοιο περιεχόμενο. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Κωνσταντίνου Κούμα, ο οποίος μετέφρασε γαλλικά βιβλία μαθηματικών και φυσικής. Την περίοδο 1809 – 1812 δίδαξε στο φημισμένο στην εποχή του Φιλολογικό γυμνάσιο Σμύρνης, όπου παρέδιδε δημόσια μαθήματα φυσικής και χημείας με πειράματα σε πλήθος κόσμου.

    Η ελληνική εκδοχή των ιδεών του διαφωτισμού
    Η εισαγωγή στην ελληνική εκπαίδευση επιστημονικών γνώσεων και μεθόδων αντικατόπτριζε ακριβώς τις αλλαγές στο διανοητικό πεδίο και φανέρωνε την αποδέσμευση σε μεγάλο βαθμό της ελληνικής σκέψης από τον εναγκαλισμό της παραδοσιακής θρησκευτικής ιδεολογίας. Ωστόσο, οι αλλαγές αυτές δεν έγιναν εύκολα, ούτε διέθεταν γενικό χαρακτήρα. Οι παραδοσιακές πρακτικές και προσανατολισμοί της εκπαίδευσης έδειξαν εξαιρετικές αντοχές στις προσπάθειες αντικατάστασής τους και ασφαλώς η αντίδραση των φορέων τους ήταν έντονη. Οι περιπέτειες πολλών ελλήνων Διαφωτιστών σε ελληνικά σχολεία της εποχής είναι τα τεκμήρια της επώδυνης προσπάθειας των Ελλήνων λογίων για τον αναπροσανατολισμό της εκπαίδευσης14. Η αντίδραση αυτή οφειλόταν κυρίως στην άγνοια και την αμάθεια των φορέων της παραδοσιακής ιδεολογίας και ενισχυόταν από τη μακραίωνη καχυποψία της Ανατολικής Εκκλησίας προς τη Δύση. Η Εκκλησία συσπείρωνε κάτω από την σκέπη της όλους τους ορθόδοξους λαούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και αποτελούσε τον επίσημο συλλογικό φορέα τους απέναντι στην οθωμανική εξουσία. Στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα όταν σταδιακά στην Ελλάδα τα κοινωνικά, οικονομικά και εκπαιδευτικά δεδομένα άρχισαν αλλάζουν ποιοτικά και ποσοτικά και διοχετεύθηκαν στον χώρο τα κηρύγματα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης, η επίσημη Εκκλησία στην εισαγωγή των νέων αυτών ιδεών, είτε από συντηρητισμό, είτε από ανασφάλεια, είτε από φόβο, στάθηκε επιφυλακτική ή ακόμη και αρνητική, καθώς πίστευε πως η υιοθέτηση φιλελεύθερων και ριζοσπαστικών ιδεών έθετε σε κίνδυνο ύπαρξή της. Έτσι ερμηνεύεται πιθανώς και η καταδίκη του Ρήγα Βελεστινλή από τις εκκλησιαστικές αρχές, ακόμη και μετά θάνατον15. Στα τέλη του 18ου αιώνα ο Ρήγας Βελεστινλής συνέταξε χάρτες, έκδωσε προκηρύξεις και οργάνωσε τη μυστική επαναστατική του δράση. Ο Ρήγας απέβλεπε στην απελευθέρωση και ενοποίηση όλων των Βαλκανικών λαών και φυσικά όλου του ελληνικού στοιχείου που ήταν διασκορπισμένο στην Ανατολή και τα ευρωπαϊκά κέντρα. Επηρεασμένος από τον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό16, πίστεψε βαθιά στην ανάγκη της επαφής των Ελλήνων με τις νέες ιδέες του διαφωτισμού που σάρωναν την Ευρώπη και αυτό τον ώθησε στη συγγραφή ή μετάφραση βιβλίων σε δημώδη γλώσσα και τη σύνταξη της Χάρτας17, ενός μνημειώδους για την εποχή του χάρτη, διαστάσεων 2,07 x 2,07 μ., που αποτελείτο από επί μέρους τμήματα. Λίγα χρόνια αργότερα, το έργο της προετοιμασίας των υπόδουλων ανέλαβε η Φιλική Εταιρεία, που κατόρθωσε να οργανώσει τους Έλληνες προς τον στόχο της εθνικής απελευθέρωσης.

    Στις πρώτες δύο δεκαετίες του 19ου αιώνα, περίοδο κορύφωσης του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, οι πνευματικές εκδηλώσεις ήταν σε μεγάλη έξαρση, εξαιτίας της εμφάνισης μεγάλων μορφών των γραμμάτων, όπως ο Αδαμάντιος Κοραής, ο Νεόφυτος Δούκας, ο Άνθιμος Γαζής, ο Κωνσταντίνος Οικονόμος, ο Κωνσταντίνος Βαρδαλάχος, ο Θεόφιλος Καΐρης και άλλοι. Παρά τις προσδοκίες, η φιλελεύθερη πολιτική που ενστερνιζόταν ο διαφωτισμός, δεν ήταν η τελική πολιτική επιλογή που επιβλήθηκε από τις προστάτιδες δυνάμεις και οι περισσότεροι από τους λόγιους εκπροσώπους του είτε απομακρύνθηκαν από τις σχολές που δίδασκαν (Γρηγόριος Κωνσταντάς) είτε είδαν τα βιβλία τους να καίγονται δημόσια (Κοραής). Οι περιπτώσεις των θρησκευτικών διώξεων του Θεόφιλου Καΐρη, του Ανδρέα Λασκαράτου και του ποιητή Παναγιώτη Συνοδινού συνιστούν τεκμήρια μιας αναζωπύρωσης της διώξης της θρησκευτικής ετεροδοξίας, μακράν των αρχικών επιδιώξεων της απελευθέρωσης από τον θρησκευτικό φανατισμό18.

    Σημαντικές προσωπικότητες, εκδόσεις και μυστικές εταιρείες

    Ανάμεσα στις πολλές σημαντικές προσωπικότητες του Νεοελληνικού διαφωτισμού διακρίνονται οι:

    • Ευγένιος Βούλγαρης 1716-1806

    Είναι ένας σημαντικός εκπρόσωπος του νεοελληνικού διαφωτισμού. Υπήρξε θαυμαστής του Βολτέρου και ο πιο θερμός υποστηρικτής του. Έγραψε πολλά επιστημονικά, φιλοσοφικά και θεολογικά συγγράμματα.

    • Ιώσηπος Μοισιόδαξ 1730-1800

    Ασχολήθηκε με τα παιδαγωγικά και τις φυσικές επιστήμες. Στο γλωσσικό πρόβλημα, σε ποια γλώσσα θα φωτιζόταν το έθνος, τάχθηκε υπέρ της Κοινής.

    • Δημήτρης Καταρτζής-Φωτιάδης 1730-1800

    Προοδευτική προσωπικότητα που επηρεάστηκε από το γαλλικό διαφωτισμό. Οι φιλοσοφικές του αντιλήψεις βρίσκονται μέσα στο δοκίμιό του Γνώθι σαυτόν.

    • Αδαμάντιος Κοραής 1748-1833

    Η προσωπικότητα του Κοραή σημάδεψε την Ελλάδα και από μορφωτική και από πολιτική άποψη. Οι γνώσεις του και η παρουσία του στην Ελλάδα και στο εξωτερικό τον κατατάσσουν ανάμεσα στους κορυφαίους φιλόλογους στον ευρωπαϊκό χώρο.

    • Ρήγας Φεραίος 1757-1798

    Γεννήθηκε στο Βελεστίνο της Θεσσαλίας το 1757. Σπούδασε στην Ελλάδα και στο εξωτερικό όπου και αρχίζει την πολιτική του προσπάθεια. Τα έργα του Ρήγα έχουν πολιτικό, ιδεολογικό και επαναστατικό περιεχόμενο και είναι επηρεασμένος από τον γαλλικό πνεύμα. Πέρα από το συγγραφικό του έργο και την πολιτική του δράση ενδιαφέρθηκε για την εκπαίδευση των Ελλήνων, γνώριζε πως μέσα από την αναγέννηση της παιδείας θα έρθει και η αναγέννηση του έθνους. Το όραμα του, είναι η απελευθέρωση των λαών της Βαλκανικής και η δημιουργία μιας ενιαίας πολιτικής ενότητας. Πέρα από την αναφορά στους πρωταγωνιστές του νεοελληνικού διαφωτισμού πρέπει να αναφερθούμε και σε μερικά κείμενα της εποχής. Η Ελληνική Νομαρχία, ο Ανώνυμος του 1789 και ο Ρωσαγγλογάλλος. Αυτά τα κείμενα έχουν πολιτικό περιεχόμενο, ασκούν κριτική στους φορείς συντηρητικών ιδεών και σε όσους αδιαφορούν για την ελευθερία του γένους και αναφέρονται στη θεωρία και τη σκέψη που πρέπει να έχουν οι Έλληνες για να οργανώσουν τον ένοπλο αγώνα τους. Εκφραστές των ιδεών του Διαφωτισμού ήταν και διάφορα περιοδικά της εποχής, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζει ο Ερμής ο Λόγιος19.

    Επιτομή

    Ο νεοελληνικός διαφωτισμός ως πνευματικό κίνημα αντλεί την καταγωγή του από τον ευρωπαϊκό διαφωτισμό. Παρουσιάζει, ωστόσο, ιδιαιτερότητες εξαιτίας των ιδιαίτερων κοινωνικών, πολιτικών και ιστορικών συνθηκών που χαρακτήριζαν τον Ελληνισμό εκείνης της περιόδου. Οι Έλληνες λόγιοι, παρά το γεγονός ότι αντιμετώπισαν την αντίδραση των φορέων της κατεστημένης ιδεολογίας, ανταποκρίθηκαν στο έργο της διαφώτισης των Ελλήνων. Όχι μόνο κατόρθωσαν να αφυπνίσουν το πνεύμα της αρχαιοελληνικής παράδοσης φέρνοντας στο προσκήνιο τις αρχές και τα ιδεώδη του κλασικού πολιτισμού, αλλά έγιναν και φορείς πρόσληψης της νεωτερικής φιλοσοφίας. Με αυτόν τον τρόπο διεκδικήθηκε μεταγενέστερα κυρίως η νομιμότητα του αιτήματος αναδημιουργίας του εθνικού κράτους. Ο αγώνας των Ελλήνων για απελευθέρωση θα μπορούσε να γίνει η συνέχεια του αγώνα ενάντια στην ‘ασιατική βαρβαρότητα’. Στην πορεία του Νεοελληνικού διαφωτισμού τέθηκαν επίσης ζητήματα και προβλήματα που ταλαιπώρησαν επί μακρόν την ελληνική παιδεία, μεταδόθηκαν νέες γνώσεις και ανακαλύψεις της εποχής, ενώ τυπώθηκαν εκατοντάδες πρωτότυπα βιβλία και μεταφράσεις. Η φιλολογική διαμάχη της εποχής με επίκεντρο το γλωσσικό πρόβλημα αντικατοπτρίζει εν μέρει τις πνευματικές αναζητήσεις και τον δυναμισμό με τον οποίο αντιμετώπισαν οι Έλληνες λόγιοι τα πνευματικά ζητήματα, αλλά και μια πάλη ανάμεσα στα συντηρητικά και τα νεωτερικά ρεύματα της ελληνικής κοινωνίας.

    Παραπομπές – σημειώσεις

    1: Hobsbawm E. J., 2000, Η Εποχή των Επαναστάσεων, 1789-1848, Μ.Ι.Ε.Τ, Αθήνα, 84.

    2: Βλ. ιστορικούς χάρτες στο Congress Library: http://www.hyperhistory.com/WorldHistory

    3: Enlightenment, Aufklarung, Illuminismo

    4: Μαργαρίτης Γ. κ.ά. 1999, Ελληνική Ιστορία: Νεότερη και Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία, ΕΑΠ, Πάτρα, 57.

    5: Κιτρομηλίδης, Π.Μ., 2000. «Γλωσσικός αρχαϊσμός και φιλοσοφική ανανέωση», στο Ιστορία της ελληνικής γλώσσας, επιμ. Μ.Ζ. Κοπιδάκης, ΕΛΙΑ, Αθήνα, 222-223.

    6: Beaton R., 1996, Εισαγωγή στη Νεότερη Ελληνική Λογοτεχνία, Νεφέλη, Αθήνα, 374.

    7: Δημαράς Κ.Θ., 2002, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Ερμής, Αθήνα, 177-178.

    8: Κιτρομηλίδης Π.Μ., 1996, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, ΜΙΕΤ Αθήνα, 205-208.

    9: Κιτρομηλίδης Π.Μ., 1996, 152-154.

    10: Δημαράς Κ.Θ., ό.π., 310-311.

    11: Δημαράς Κ.Θ., ό.π., 2.

    12: Δημαράς Κ.Θ., ό.π., 19.

    13: Δημαράς Κ.Θ., ό.π., . Πρόκειται ουσιαστικά για την περίοδο του θρησκευτικού ουμανισμού, κατά την οποία η Εκκλησία εμφορείται από πνεύμα ανθρωπιστικό. Στην πραγματικότητα αυτή η νέα τάση θα οδηγήσει την εκκλησία σε εσωτερικές διαμάχες για την αποδοχή ή μη των επιστημονικών θεωριών.

    14: Η εξορία του Ψαλίδα ή ο διωγμός του Κωσταντά από ορφανοτροφείο της Αίγινας είναι μερικά από τα παραδείγματα. Βλ Κιτρομηλίδης Π.Μ., 1996, ό.π., 475.

    15: Xαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γρηγορίου του Ε΄, ο οποίος έξι μήνες μετά τον στραγγαλισμό του Ρήγα και των επτά Συντρόφων του στο Πύργο Νεμπόϊζα του Βελιγραδίου (Ιούνιος 1798), σε επιστολή του, 1 Δεκεμβρίου 1798, προς τον μητροπολίτη Σμύρνης καταδικάζει το Σύνταγμα του Ρήγα Βελεστινλή με την αιτιολογία ότι ήταν αντίθετο στα δόγματα της ορθόδοξης πίστης.

    16: Ο Pήγας, τον Oκτώβριο του 1798, τύπωσε στη Bιέννη ανώνυμα και παράνομα στο τυπογραφείο των αδελφών Mαρκιδών Πουλίων τον καταστατικό χάρτη της μελλοντικής Eλληνικής Δημοκρατίας σε 3.000 αντίτυπα. Tο έντυπο αυτό εμφάνιζε ως υπέρτιτλο τις λέξεις: EΛEYΘEPIA – IΣOTIMIA – AΔEΛΦOTHΣ, βάσει του ιδεολογικού τρίπτυχου που θεμελίωνε τη Γαλλική επανάσταση. Βλ. Pήγας, Nέα Πολιτική Διοίκησις των Kατοίκων της Pούμελης, της Mικράς Aσίας, των Mεσογείων Nήσων και της Bλαχομπογδανίας, Βουλή των Ελλήνων, Αρ. Κατ. 174.

    17: Βλ. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη «Ελληνομνήμων»: Χάρτα της Ελλάδος, Βιέννη 1797.

    18: Κιτρομηλίδης Π.Μ., 1996, ό.π., 474-476.

    19: Δημαράς Κ.Θ., ό.π., 67.

    Βιβλιογραφία

    1. Beaton R., 1996, Εισαγωγή στη Νεότερη Ελληνική Λογοτεχνία, Νεφέλη, Αθήνα.

    2. Δημαράς Κ.Θ., 2002, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Ερμής, Αθήνα.

    3. Hobsbawm E. J., 2000, Η Εποχή των Επαναστάσεων, 1789-1848, Μ.Ι.Ε.Τ, Αθήνα.

    4. Κιτρομηλίδης Π.Μ., 1996, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, ΜΙΕΤ, Αθήνα.

    5. Κιτρομηλίδης Π.Μ., 2000, «Γλωσσικός αρχαϊσμός και φιλοσοφική ανανέωση», στο Ιστορία της ελληνικής γλώσσας, επιμ. Μ.Ζ. Κοπιδάκης, ΕΛΙΑ, Αθήνα.

    6. Μαργαρίτης Γ. κ.ά. 1999, Ελληνική Ιστορία: Νεότερη και Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία, ΕΑΠ, Πάτρα.

    ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ:

    http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%B1%CF%84%CE%B7%CE%B3%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1:%CE%9D%CE%B5%CE%BF%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82_%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CF%86%CF%89%CF%84%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82

    http://www.hpds.gr/el/html/kritiki/iss1_3/3_katsiaboura.pdf

    http://video.google.com/videoplay?docid=3767673767857239436#

  5. Β on
    Η ίδρυση και η δράση της Φιλικής Εταιρείας και ο χαρακτήρας της Επανάστασης του 1821 Ο πυρήνας των ιστορικών πηγών για την Εταιρία Πληροφορίες για την Εταιρία, μας δίνει ο Εμμανουήλ Ξάνθος σε τρία, βασικά κείμενά του. Ο Σκουφάς πέθανε ξαφνικά, το 1818. Δεν σώζεται κανένα κείμενό του σχετικό με την Εταιρία. Ο Τσακάλωφ πέθανε το 1851 (ένα χρόνο πριν τον Ξάνθο) αφήνοντας μηδενικές πληροφορίες, επιπλέον δε, αρνούμενος να μιλήσει, όταν τον κάλεσε ο Αναγνωστόπουλος. Ο Ξάνθος είναι ο μόνος από τη γνωστή τριάδα που μίλησε, και υπεύθυνοι γι’ αυτό είναι δυο άλλοι: ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος και ο Ιωάννης Φιλήμων. Ο δεύτερος, γραμματέας του Δημ. Υψηλάντη, εξέδωσε την πρώτη ιστορία της Φιλικής Εταιρίας το 1834 (Δοκίμιον Ιστορικόν). Βασικός του πληροφοριοδότης υπήρξε ο πρώτος, ένα σημαίνον πρόσωπο της Εταιρίας. Σύμφωνα λοιπόν με τον Φιλήμονα, τα ιδρυτικά μέλη της Εταιρίας ήταν οι Σκουφάς, Τσακάλωφ και Αναγνωστόπουλος, ενώ ο Ξάνθος, που εμφανίζεται να προσχωρεί στην Εταιρία το 1817, περιγράφεται επιπλέον (προφανέστατα από τις πληροφορίες του Αναγνωστόπουλου) ως ανυπόληπτος, δειλός και καταχραστής των χρημάτων της. Ο Ξάνθος πληροφορείται τα καθέκαστα και σπεύδει να υπερασπιστεί την υπόληψή του και τον κεντρικό ρόλο του στην Εταιρία. Η διαδικασία αυτή θα διαρκέσει πολλά χρόνια. Το 1835 γράφει στη Βλαχία όπου έμενε, το “Ιστορικόν Υπόμνημα περί της συστάσεως της Εταιρίας των Φιλικών”, ενώ το 1837 έχει μάθει για το έργο του Φιλήμονα και έχει μετακομίσει στην Αθήνα, όπου γράφει την “Απολογία” συνοδευμένη από διάφορα έγγραφα. Στο έργο αυτό ο Ξάνθος αντικρούει το Δοκίμιο του Φιλήμονα ως προς τον ίδιο, κατηγορώντας τον Αναγνωστόπουλο. Ο Φιλήμων λαμβάνει γνώση και το 1839 δηλώνει με άρθρο στην εφημερίδα “Αιών” που ο ίδιος εξέδιδε, ότι λόγω άγνοιας αδίκησε τον Ξάνθο. Τονίζει μάλιστα το γεγονός ότι ο Ξάνθος ζει σε συνθήκες έσχατης πενίας και κατακρίνει την Πολιτεία γι αυτό. Ο Αναγνωστόπουλος αντιδρά: δίνει απάντηση με συνοδευτικά γράμματα στον Φιλήμονα, αλλά ο τελευταίος δεν τη δημοσιεύει. Η συνέχεια είναι περισσότερο απροσδόκητη, καθώς το 1843 ο Ξάνθος διεκδικώντας οικονομική βοήθεια, υποβάλλει στην Εθνοσυνέλευση μιαν αναφορά στην οποία μιλά για τέσσερις πρωτεργάτες της Εταιρίας: Σκουφά, Τσακάλωφ, Αναγνωστόπουλο και Ξάνθο. Από την άλλη πλευρά, ο Αναγνωστόπουλος θα παραδεχθεί ότι κατηχήθηκε στην Εταιρία το 1816, επιμένει όμως ότι ο Ξάνθος δεν ανήκει στους πρωτεργάτες.Το 1845 ο Αναγνωστόπουλος καλεί τον Τσακάλωφ που τότε ζούσε στη Μόσχα, να διαψεύσει τον Ξάνθο, όμως ο Τσακάλωφ εξακολουθεί τη σιωπή του ζωντανού-νεκρού που έχει υιοθετήσει μετά τη δολοφονία του εταιριστή Γαλάτη (1819) και τη δολοφονία του Καποδίστρια, επιβεβαιώνοντας ταυτόχρονα και το στοιχείο της εχεμύθειας που του απέδιδαν όσοι τον γνώριζαν. Την ίδια χρονιά ο Ξάνθος εκδίδει τα “Απομνημονεύματα” του συνοδευμένα με αρκετά γραπτά ντοκουμέντα. Η αντίδραση του Φιλήμονα είναι άμεση και -κυρίως- αρνητική. Δηλώνει απογοητευμένος από τον προσωπικό και ελλειμματικό χαρακτήρα τους. Το περιεχόμενο των Απομνημονευμάτων είναι παραπλήσιο με την “Απολογία”. Ξάνθος ή Αναγνωστόπουλος; Αν και η σύγκρουση των δυο φιλικών ταλάνισε την διερεύνηση της Ιστορίας, βλέποντας τα πράγματα εκ των υστέρων, το συμπέρασμα που βγαίνει, είναι ότι η σύγκρουση αυτή βοήθησε πολύ στο μερικό ξεκαθάρισμα του πιο αδιερεύνητου τμήματος της Ιστορίας του 1821. Αμφότεροι επιβεβαίωσαν μέσω των γραπτών τους τα στοιχεία του χαρακτήρα τους, αμφότεροι περιέπεσαν σε αντιφάσεις, φανερώνοντας ότι ο καθένας είπε κάποια ψέματα. Ο Αναγνωστόπουλος δεν ανήκε στους πρωτεργάτες της Εταιρίας. Εισήλθε λίγο αργότερα και η μεγάλη του κινητικότητα καταγράφεται με καθαρότητα. Φαίνεται αρκετά πιθανόν ότι ο Αναγνωστόπουλος δεν ενήργησε κακόβουλα στο θέμα των ιδρυτών, όμως αυτό σχετίζεται με το ξεκαθάρισμα του ποιοι ήταν οι ιδρυτές και ποιοι οι πρωτεργάτες μέσα στην Εταιρία, αφού δεν ήταν υποχρεωτικό αυτοί να συμπίπτουν (θα το εξετάσουμε στη συνέχεια). Ο Ξάνθος από την άλλη πλευρά, ουδέποτε μπόρεσε να δικαιολογήσει πειστικά τη συμμετοχή του στην ιδρυτική ομάδα, αν και η εκδοχή του αποτελεί (στο μεγαλύτερο τμήμα της) την κυριαρχούσα σήμερα άποψη για την Εταιρία. Όχι μόνον δεν έδωσε κάποιο γραπτό ντοκουμέντο της περιόδου 1814-16, αλλά επιβεβαίωσε έμμεσα τις δυο φάσεις της Εταιρίας: μια, σχετικά γνωστή από πολλές πηγές (1817-21) και την πολύ σκοτεινή (1814-16). Η δική του, πολύ γνωστή δραστηριότητα μετά το 1817, δίνει τροφή στον ισχυρισμό του Αναγνωστόπουλου ότι τη χρονιά εκείνη κατήχησε ο Σκουφάς τον Ξάνθο στην Κων/πολη. Η επιβεβαίωση της γνωριμίας του Ξάνθου με τους Σκουφά και Τσακάλωφ, ήδη το 1813 τον κατέταξε τελικά στους ιδρυτές της Εταιρίας, μιας Εταιρίας όμως που μόνον ο ίδιος καταγράφει. Και η καταγραφή του περιέχει σημαντικά κενά, πολλές γενικολογίες και αρκετές καίριες αντιφάσεις, κάτι που γεννά ερωτηματικά και για τους άλλους δυο ιδρυτές της Εταιρίας. Από την άλλη πλευρά, φαίνεται πως η δεινή του θέση το 1843 θα τον αναγκάσει να πει ένα χαζό ψέμα: τοποθετεί μεταξύ των ιδρυτών τον Αναγνωστόπουλο, ενώ ο Αναγνωστόπουλος παραδέχεται το οφθαλμοφανές από τα υπάρχοντα στοιχεία: η δραστηριότητά του ξεκινά το 1816. Κανένα γραπτό ντοκουμέντο δεν προσκομίζει ο Ξάνθος για την πρώτη περίοδο, ούτε βέβαια και ο Αναγνωστόπουλος, τον οποίο ευχαριστεί στα κείμενά του ο Φιλήμων γιατί “από μνήμης” τον βοήθησε πολύ (σαφώς εννούσε ότι συνάντησε απροθυμία και τείχος σιωπής από άλλους). Ούτε ένα γράμμα, ούτε -πολύ περισσότερο- την ιδρυτική πράξη ή κάποιο σχετικό έγγραφο προσκομίζει ο Ξάνθος, που ισχυρίζεται ότι η ίδρυση της Εταιρίας ήταν δική του ιδέα. Γράφοντας, (πάντα σε τρίτο πρόσωπο) ο Ξάνθος αναφέρει σε αδρές γραμμές τις προσπάθειες μύησης που έκαναν ο Σκουφάς με τον Τσακάλωφ στην Μόσχα, αμέσως μετά την ίδρυση της Εταιρίας, γράφει για τον κεντρικό ρόλο του Σκουφά στην κατάρτιση των εταιρικών κανόνων, δεν έχει όμως τίποτα συγκεκριμένο να πει για τη δική του δραστηριότητα στην αντίστοιχη περίοδο (“ενεργήσας πολλά προς ευδοκίμησιν της εταιρίας”). Επί πλέον, ακόμα και στο τυπικό επίπεδο της ιεραρχίας, παραδέχεται την κατοχή της θέσης που ο ίδιος διεκδικεί (στην πρώτη περίοδο) από τον Νικόλαο Γαλάτη. Όσο για την “Κινητική Αρχή” που συγκροτείται το 1817, αυτή προβλέπει και θέση για τον Καποδίστρια. Στη σφραγίδα περιλαμβάνεται και το αρχικό γράμμα του δικού του ονόματος. Για ποιον Καποδίστρια όμως; Πρόκειται όντως για τον “αναζητούμενο αρχηγό”, όπως λέει ο Ξάνθος, ή για τον “ήδη αρχηγό”; Είναι πιθανή μια άλλη εκδοχή; Αυτά είναι λίγα μόνον από τα εκατοντάδες ερωτήματα που αντιμετωπίζει όποιος ψάξει να βρει τα ίχνη της Εταιρίας. Κάποια απαντιούνται σχετικά εύκολα, κάποια όμως παραμένουν αναπάντητα. Σ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα η ελληνική και ξένη ιστοριογραφία δυσκολεύεται πολύ στο θέμα “Εταιρία” (ακόμα και το όνομά της είναι άγνωστο σε πολλούς). Όσο για την ιδρυτική ομάδα, ο Αναγνωστόπουλος εμφανίζεται συχνότερα του Ξάνθου, δεν λείπουν όμως και άλλες εκδοχές με περισσότερα ή λιγότερα από τρία, ονόματα. Σχεδόν καθολική, αλλά και πειστική φαίνεται η αποδοχή και η πρωτοκαθεδρία του Σκουφά. Ο Τσακάλωφ φαίνεται “ισόβαθμος” αλλά με διαφορετική αρμοδιότητα: περισσότερα ταξίδια από τον Σκουφά που εμφανίζει έντονη δράση στη Μόσχα. Στον 20ο αιώνα τα πράγματα δεν είναι πολύ καλύτερα. Η απλοϊκότητα με την οποία παρουσιάζεται στην κοινή ιστορία η Φιλική Εταιρία, είναι εντυπωσιακά αντιφατική με τα γεγονότα που έχουν καταγραφεί. Η ιστορία της Εταιρίας εμφανίζεται ιδιαίτερα υποτιμημένη από τους ιστορικούς, μέχρι και σήμερα. Ακόμα και η κρίση που πέρασε η Εταιρία ως το 1817, ακόμα και οι μεγάλες ταραχές που εμφανίστηκαν στις παραδουνάβιες ηγεμονίες στη συνέχεια, ακόμα και η αντιπαλότητα του κύκλου της Πίζας έναντι του Αλ. Υψηλάντη δεν έχει τονιστεί, ιδιαίτερα μάλιστα δεν έχουν αξιοποιηθεί συνδυαστικά οι πληροφορίες που σώζονται και αφορούν σε εταιρικά πρόσωπα που εμφανίζονται μετά την έκρηξη της Επανάστασης σε σημαίνοντες ρόλους (π.χ. ο Νέγρης και ο Δικαίος). Εντύπωση προκαλεί και η απουσία σύνδεσης των εσωτερικών συγκρούσεων που εκδηλώνονται μόλις πατά το πόδι του στην Πελοπόννησο ο Δ. Υψηλάντης με τους εμφύλιους που θα ακολουθήσουν. Γενικότερα, η Φιλική Εταιρία εμφανίζεται ως ένας παράπλευρος υποβοηθητικός μηχανισμός, και όχι ως ιδεολογικός πυρήνας. Η παραμέριση της Εταιρίας εμφανίζεται ιδιαίτερα στη νεωτερική ιστορική σχολή και δείχνει αντίστοιχη της δράσης του Αλ. Υψηλάντη στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, του Δ. Υψηλάντη στον Ελλαδικό χώρο, της δράσης του Δικαίου στην Πελοπόννησο, του Ιωάννη Ζαμπέλιου στα Επτάνησα, του Ιωάννη Παπαρρηγόπουλου, του Ιωάννη Βλασσόπουλου, του κύκλου της Πίζας, της Φιλόμουσου Εταιρίας του Καποδίστρια. Η μαρξιστική σχολή με τη σειρά της στηρίζεται στις ιδιότητες των Σκουφά, Τσακάλωφ, Ξάνθου, για να προβάλει τη θέση της ταξικής επανάστασης. Τα ερωτήματα όμως ως προς τα γεγονότα δεν μπορούν να έχουν προκατάληψη. Καίρια ερωτήματα έχουν ήδη εντοπίσει οι μελετητές των κειμένων του Ξάνθου. Ο Ξάνθος αντιφάσκει ως προς τις ημερομηνίες. Μιλάει με ασάφεια για τη χρονολογία ίδρυσης της Εταιρίας, αλλά και με χαρακτήρα πρωθύστερου, αφού συνδέει την ανάγκη ίδρυσης μιας Εταιρίας καθαρά Ελληνικής με την αδιαφορία όσων λαμβάνουν μέρος στο Συνέδριο της Βιέννης έναντι του ελληνικού προβλήματος. Κάτι τέτοιο δεν δικαιολογείται, αφού οι όποιες αποφάσεις του Συνεδρίου έπονται του Σεπτεμβρίου ή του Νοεμβρίου 1814 που αναφέρει ως ιδρυτική ημερομηνία ο Ξάνθος. Υπάρχουν όμως δυο ακόμα αξιοπρόσεκτα στοιχεία: Α) ο χαρακτήρας του Ξάνθου ουδόλως επιβεβαιώνει το επίπεδο του προβληματισμού που ο ίδιος θέτει περί της κήρυξης μιας Επανάστασης που θα λαμβάνει υπόψιν τη διεθνή πολιτική σκηνή. Β) Έχει επικρατήσει σε τμήμα της Ιστορίας να αναφέρεται ως ημερομηνία ίδρυσης της Εταιρίας η 14η Σεπτεμβρίου 1814. Η άκρως συμβολική αυτή ημερομηνία, τοποθετεί εκ των προτέρων την Επανάσταση στη μια από τις δυο, γνωστές, αντιμαχόμενες πλευρές: την “παραδοσιακή” που συγκρούεται με την “νεωτερική”. Η Ύψωσις του Τιμίου Σταυρού παραπέμπει στην επικράτηση του Χριστιανισμού ως επίσημης θρησκείας του Ρωμαϊκού κράτους με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη. Ο συμβολισμός αυτός ολοκάθαρα υπονοεί την επανάσταση των Ρωμαίων, δηλαδή των Χριστιανών με στόχο την ίδρυση / ανασύσταση ενός πολυεθνικού Χριστιανικού Κράτους με κέντρο την Κωνσταντινούπολη. Η θέση αυτή αποτελεί τον αντίποδα της τάσης και της πλευράς που τελικά επικράτησε. [Μετά τις εσωτερικές συγκρούσεις της Επανάστασης προέκυψε ένα εθνικό κράτος στα πρότυπα των δυτικών κρατών, όπου η ηγεσία της χριστιανικής εκκλησίας ανήκε στον μονάρχη]. Η ίδια η Φιλική Εταιρία μας εμφανίζει μέσω (και) του Ξάνθου την περίφημη σύγκρουση προσδιορισμού της ελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας. Τα κείμενα και τα σύμβολα μόνον που θα χρησιμοποιήσουν οι Υψηλάντες αρκούν για να επιβεβαιώσουν πλήρως μια διεθνική Επανάσταση, την Επανάσταση των Ρωμαίων. Η κρατική ιστορία (που σήμερα αλλάζει περαιτέρω) έχει καταγράψει μια εθνική Επανάσταση. Την επανάσταση των Ελλήνων που μπορούν να είναι χριστιανοί μόνον μέσα σε όρια κρατικά. Η τακτική του ελληνικού κράτους και οι ευρύτερες συνθήκες, οδήγησαν τελικά στην αντίστροφη χρήση των όρων, που με τη σειρά τους οφείλονται στους διαφορετικούς ορισμούς του “Έθνους”. Αυτοί που σήμερα υπερασπίζονται την εθνική ιστορία, το εθνικό κράτος, είναι σε μεγάλο βαθμό, συνειδητά ή όχι, οι υποστηρικτές της διεθνικής Επανάστασης του 1821. Αντίστοιχα, οι αυτοπροσδιοριζόμενοι σήμερα ως διεθνιστές, υποστηρίζουν συνειδητά ή όχι, την πλήρη υπαγωγή των εθνών στην πολιτική διοίκηση ενός αεθνικού κράτους. Η διαμάχη περί της πορείας του ελληνικού κράτους δεν έχει παύσει από τη στιγμή της γέννησής του και η ιστορία της πορείας προς την Επανάσταση, ίσως να επιβεβαιώνει την ίδια διαμάχη. Στο ερώτημα αν υπάρχει άλλη, τελείως διαφορετική εκδοχή για την Εταιρία που οργάνωσε την Επανάσταση του 1821, η απάντηση είναι “ναι” και έχει ακουστεί πολλάκις. Μια πρώιμη, συνοπτική καταγραφή της περιλαμβάνεται στην Ιστορία του κληρικού Αμβρόσιου Φραντζή. Την παραθέτουμε ασχολίαστη προς το παρόν, επιφυλασσόμενοι για μια μελλοντική διαπραγμάτευση. Το ερώτημα που αβίαστα προκύπτει, είναι: Γιατί δεν αντέκρουσε ο Ξάνθος αυτή την άποψη; Την έκρινε τόσο “τρελή” ώστε να μην αξίζει ούτε μνείας; Φραντζής – Επιτομή της Ιστορίας της αναγεννηθείσης Ελλάδος, Τ.1, σελ.70-77 (Μόλον ότι το Δοκίμιον του Ιω. Φιλήμονος ορίζει ρητώς τας αρχάς και τα πρόσωπα της φιλικής εταιρίας, ημείς ερευνήσαντες διεξοδικώτερον τα περί αυτής, εκρίνομεν αναγκαίον να τα εκθέσωμεν ενταύθα, ως τα παρελάβομεν από απαθή και ευσυνείδητα υποκείμενα, καλώς ειδότα άπαντα εις το αντικείμενον τούτο διατρέξαντα). Αυτουργός, (ή μάλλον δεύτερος συνεργός) του έργου τούτου εφάνη ο εκ Βελεστίνου της Θετταλίας περίφημος Ρήγας ο Φερραίος, του οποίου τα μεν σχέδια προώδευσαν αρκετά, αλλ’ ο αείμνηστος εκείνος ανήρ προδοθείς, εφονεύθη. Της εν έργω αποπερατωθείσης Φιλικής Εταιρίας ο σχεδιαστής εστάθη μετά ταύτα ο ηγεμών της Βλαχίας Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος (ο και φιραρής, δραπέτης) επωνομασθείς, όστις εγκαταλιπών τον θρόνον της ηγεμονίας του κατέφυγεν εις το Ρωσσικόν Κράτος (το 1784) διατελέσας ζων υπέργηρως μέχρι του 1817, ότε και ετελεύτησεν αφίσας μίαν μόνην θυγατέρα. Ο περί ου ο λόγος Αλ. Μαυροκορδάτος Φιραρής ανήρ ων πολυμαθής, έτι δε και εστολισμένος με ηθικάς αρετάς, αληθής φίλος του Έθνους του, ευσεβής περί τα Ανατολικά ορθόδοξα δόγματα, σεβόμενος παρά πάντων δι’ όλα αυτά, απεστρέφετο με άσπονδον μίσος εσωτερικώς την Οθωμανικής καταδυναστείαν· έχων δε πολυπειρίαν και γνώσεις πολλάς του κόσμου, ως εκ της πολυμαθείας και της φυσικής του αγχινοίας, διαμένων δε και εις Κράτος ορθόδοξον, και ενασχολούμενος περί την φιλολογίαν, και την των θείων γραφών μελέτην (ούτος εξέδωκε το τρίγλωσσον λεξικόν εις Ελληνικήν, Γαλλικήν και Ιταλικήν διάλεκτον), λαβών δε και πολλάς μυήσεις διαφόρων Εταιριών, συνέταξεν οργανισμόν της Ελληνικής Εταιρίας, χωρίς να γνωρίση ουδείς άλλος τα περί του οργανισμού τούτου. Ότε δε ο Κωνσταντίνος Υψηλάντης (πατήρ του Αλ. Υψηλάντου Ηγεμών ων της Βλαχίας) εδραπέτευσε πανοικί το 1806 και προσέφυγεν εις το Ρωσσικόν Κράτος, τότε και ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος Φιραρής λαβών έντευξιν μετ’ αυτού, και επιτυχών ομόφρονά του τον Κωνσταντίνον Υψηλάντην, αφ’ ου πρώτον εγνώρισε την κατά της Οθωμανικής εξουσίας αποστροφήν του, ορκίσας αυτόν προηγουμένως τω ενεπιστεύθη, και τω διεκοίνωσε τον σχεδιασθέντα παρ’ αυτού οργανισμόν της Φιλικής Εταιρίας. Ο Κωνσταντίνος Υψηλάντης αναγνούς τον οργανισμόν, εγνωμοδότησεν ευθύς, ότι να μείνη εις μεγίστην εχεμύθειαν, ως έργον υψηλόν και χρήζον πολλών γνώσεων και βοηθειών, και τότε μεν έμεινε το έργον εις σιωπήν. Αλλ’ ότε ο Ιωάννης Α. Καποδίστριας (το 1812) απελθών εις την Ρωσσίαν, απέκτησε, δια τας υψηλάς γνώσεις και την απέραντον πολιτικήν του, την παρά του Αυτοκράτορος Αλεξάνδρου εγνωσμένην προς το υποκειμενόν του υπόληψιν, τότε και ο Αλ. Φιραρής εκοίνωσε τον οργανισμόν της Φιλικής Εταιρίας εις τον Καποδίστριαν, εξαιτήσας την περί τούτου γνωμοδότησίν του. Ο δε Ι. Καποδίστριας με πολλάς και διαφόρους προσθαφαιρέσεις υπεστήριξε μεν ως βάσιν τον, περί ου ο λόγος οργανισμόν, τρέφων εν εαυτώ και ούτος την περί τούτου υπεράσπισιν και την πραγματικήν ενέργειαν, αλλ’ εζήτει αρμοδίαν ευκαιρίαν και περίστασιν (έχων προηγουμένως ως βάσιν την εις το Ελληνικόν ομογενές έθνος του διάδοσιν των εκ της παιδείας φώτων), δια να επιτύχη του σκοπού, και δια τινός άλλης βοηθητικής δυνάμεως ή μέσου να θέση εις την απαιτουμένην ενέργειαν το σπουδαίον αυτό πράγμα. Κατά δε το 1814 συγκροτηθέντος εν Βιέννη Συμβουλίου των Βασιλέων της Ευρώπης, αφού πρώτον απεπερατώθησαν τα κατά τον Ναπολέοντα, τα αφορώντα την ιεράν Συμμαχίαν, κτλ., γνωρίσας ο Ι. Καποδίστριας, ότι ήτον αρμοδία η περίστασις, δια να κεντήση την περί των Ελλήνων χορδήν, προλαβών ωμίλησεν ιδιαιτέρως περί του αντικειμένου τούτου μετά του Αυτοκράτορος Αλεξάνδρου, δια να λάβη η Α. Μ. πρόνοιαν και περί του κατατυραννουμένου τούτου έθνους, προσθείς, ότι άλλον μετά Θεόν προστάτην δεν έχει, ει μη το ομόθρησκον Ρωσσικόν Κράτος, αλλ’ ο Αυτοκράτων τω απεκρίθη, «δος συ την αιτίαν εις μίαν των συνεδριάσεών μας, και εγώ αναλαμβάνω το βάρος». Επί τω λόγω τούτω του Αυτοκράτορος ο Ι. Καποδίστριας εν μια των Συνεδριάσεων ενώπιον των Βασιλέων και αντιπροσωπευόντων αυτούς, είπε· «νομίζω χρέος των Υ.Υ.Μ.Μ. το να λάβετε οποίαν δήποτε εγκρίνετε πρόνοιαν και δια το παρά της Οθωμανικής εξουσίας καταδυναστευόμενον Ελληνικόν έθνος, το οποίον υποφέρει τόσους αιώνας τον τυραννικόν Οθωμανικόν ζυγόν, και το οποίον διακινδυνεύει να πέση εις την τελευταίαν εξόντωσιν και τον μηδενισμόν· όθεν δεν μοι φαίνεται δίκαιον το να αδιαφορήσωσιν αι Υ.Υ.Μ.Μ.». Επί τη προτάσει του Ι. Καποδιστρίου υπολαβών ο Μέττερνιχ απήντησε· «Κύριε Κόμη! η Ευρώπη δεν γνωρίζει Έλληνας, γνωρίζει Κράτος Οθωμανικόν, υπό το οποίον είναι υπεξούσιοι οι κατοικούτνες εις την Ελλάδα Έλληνες. Επ’ αυτώ τούτω, φαίνεται Κύριε Κόμη, δυϊσχυρίσθης τόσον, και άφισες έξω τον σύνδεσμον της ιεράς Συμμαχίας το απέραντον Οθωμανικόν Κράτος· αλλά δεν επιτυγχάνεις των περί τούτων ελπίδων σου». Ο Αυτοκράτων Αλέξανδρος αναλαβών την ομιλίαν του Μέττερνιχ είπεν· «Οι Έλληνες δια της θείας Προνοίας και της Ευρωπαϊκής αιχμής θέλουν ελευθερωθή εγκαίρως, και κατά τα αρχαία πατρογονικά των δίκαια θέλουν μείνει ελεύθεροι, αυτόνομοι, και ανεξάρτητοι». Επί τούτω ο Ιωάννης Α. Καποδίστριας έπαυσε την περί του αντικειμένου τούτου ομιλίαν του. Μετ’ ου πολύ δε συντάξας και μορφώσας σχέδιον περί μιας φιλομούσου Ελληνικής Εταιρίας αφορώσης την περί την παιδείαν και τα φώτα προόδου του Ελληνικού έθνους, παρέδωκεν αυτό εις τον διδάσκαλον Άνθιμον Γαζήν (διατρίβοντα αυτόσε), τον οποίον και καθοδηγήσας ως έδει, επαρουσίασεν εις τον Βασιλέα της Πρωσίας, και εις τον Αυτοκράτορα Αλέξανδρον, οίτινες συνεισέφερον κατά πρώτον ανά 1000 φλωρία Ολλανδικά έκαστος, κατά συνέπειαν των οποίων συνεισέφερον και άλλοι πολλοί των επισήμων διαφόρους χρηματικάς ποσότητας, ώστε εκ του έργου της φιλομούσου αυτής Εταιρίας, και εκ των χρηματικών αυτών συνεισφορών εσυστήθησαν διάφοροι Ελληνόπαιδες εις τα σχολεία της Ευρώπης, η περαιτέρω δε φροντίς έμενε να ενεργηθή προϊόντος του χρόνου· και ούτως η φιλόμουσος αύτη Εταιρία επροχώρει βαθμηδόν, ήτις συνηνωμένη με την πρόοδον της παιδείας και των φώτων, απεκατέστη ενός ολίγου ζύμη της Φιλικής Ελληνικής Εταιρίας. Επανελθών δε ο Ι. Καποδίστριας εις τα της υπηρεσίας του χρέη, εκοίνωσεν άπαντα τα διατρέξαντα προς τους Α. Μαυροκορδάτον Φιραρήν και Κωνσταντίνον Υψηλάντην, προσθείς, ότι είναι αναγκαίον πολλά να διακοινωθή το έργον τούτο της φιλομούσου Εταιρίας, και να ενεργήται (ει δυνατόν) πανταχόθεν, του οποίου η κατ’ επιφάνειαν μεν ενέργεια να ήναι τοιαύτη· «πρόοδος των φώτων και της παιδείας», υποκεκρυμμένως δε και μετά πολλής εχεμυθείας, «ελευθερία των Ελλήνων» τότε δε να ανακαλυφθή το δεύτερον, ότε τα φώτα της παιδείας διαδοθώσι, και εν ταυτώ ότε φανή κατάλληλος εποχή. Και ταύτα μεν τα παρά του Ιωάννου Καποδιστρίου μέχρι τούδε επί τούτω πραχθέντα (πολλά και άλλα επράχθησαν κατά συνέπειαν τούτων παρά του Ι. Καποδιστρίου, τα οποία παραλείπομεν, ως μη ειδότες αυτά διακεκριμένως). Ο δε Κωνσταντίνος Υψηλάντης ακολούθως εκοίνωσε τον σκοπόν και το πνεύμα της Φιλικής Εταιρίας εις τον υιόν του Αλεξ. Υψηλάντην, ούτος δε πολύν ζήλον υπέρ ελευθερίας, και με ψυχήν στρατιωτικήν γενναίαν επερίμενε πότε να ίδη την έναρξιν της κατά του τυράννου Ελληνικής αποστασίας. Έχων δε εμπιστοσύνην εις τον Σκουφάν, δια να διαδοθή ταχύτερον, έδωκεν εις αυτόν τον οργανισμόν της Φιλικής Εταιρίας (το 1815), παραγγείλας αυτώ να διαδοθή μεν, αλλ’ εις επισήμους κατά πρώτον και νουνεχείς, και προ πάντων να διατηρηθή όσον τον δυνατόν η εχεμύθεια κτλ. Ο δε Σκουφάς έχων πάλιν σχέσιν με τον Τζακάλοφ, και ο Τζακάλοφ με τον Ξάνθην, ο δε Ξάνθης με τον Αναγνωστόπουλον, διεκοίνωσαν και μεταξύ των, και εις άλλους πολλούς όσους εγνώριζον οικειοτέρους και πιστότερους, το μυστήριον της Φιλικής Εταιρίας, έχοντες κέντρον αρχής τον Αλ. Υψηλάντην και τους λοιπούς· και ούτω διαδοθείσα προώδευεν εξηπλουμένη η Φιλική Εταιρία. Ο δε Αλέ. Υψηλάντης τοις υπέσχετο, ως δηλούται από τας προκηρύξεις του, ότι θέλει είναι Σύμμαχος και η Ρωσσία (ίσως ήθελεν είσθαι, αλλ’ όχι με τοιούτους καπνούς μυελών), και ως εκ τούτων οι προρρηθέντες τέσσαρες ο Σκουφάς, ο Τζακάλοφ, ο Ξάνθης και ο Αναγνωστόπουλος ήρξαντο να διαδίδωσι το μυστήριον της Φιλικής Εταιρίας από το 1816, μυήσαντες κατά πρώτον εις πολλούς και διαφόρους επιτηδείους μεν, αλλ’ ασημάντους Έλληνας, επιθυμούντες την όσον τάχιον καταστροφήν της Οθωμανικής καταδυναστείας δια της ενάρξεως της αποστασίας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗ Κ., Εμμανουήλ Ξάνθος ο Φιλικός, Καστανιώτης, 2005 ΓΡΙΤΣΟΠΟΥΛΟΥ Τ., Φιλικά Κείμενα – Ξάνθου Απολογία – Αναγνωστόπουλου Παρατηρήσεις, Περιοδικό Μνημοσύνη, Τόμος 7ος, 1978-79 ΦΙΛΗΜΟΝΟΣ Ι., Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρίας, 1834 ΦΡΑΝΤΖΗ Α., Επιτομή της Ιστορίας της αναγεννηθείσης Ελλάδος, Τόμος 1ος, 1839 ΞΑΝΘΟΥ ΕΜ., Ιστορικόν Υπόμνημα περί της συστάσεων της Εταιρίας των Φιλικών, 1835 ΞΑΝΘΟΥ ΕΜ., Απομνημονεύματα περί της Φιλικής Εταιρίας, 1845 feltor ——————————————————————————— Η ταυτότητα της Φιλικής Εταιρείας και της Επανάστασης (B’) Posted on 17/10/2012 by karavaki Εφοδιαστικό έγγραφο φιλικού (κρυπτογραφημένο αποδεικτικό της μύησης) Μια σημαντική διόρθωση σε ένα σημείο της τελευταίας ανάρτησης μάς υποχρεώνει να επανέλθουμε νωρίτερα στο θέμα “ποια ήταν η Φιλική Εταιρεία και ποιος ο χαρακτήρας της Επανάστασης” με άξονα -πάντα- τα γραφόμενα του Ξάνθου και τις άλλες απόψεις που εκφράστηκαν κατά την ίδια περίοδο. Θα παραθέσουμε στοιχεία για το πώς καταγράφεται αρχικά η ιστορία της Εταιρείας μέσα στο νεοσύστατο βασίλειο της Ελλάδας και θα εξετάσουμε πόσο νωρίς και με ποιον τρόπο επικράτησε η γνωστή σήμερα άποψη για την Εταιρεία και την Επανάσταση. Η παράθεση αυτή, αν και περιληπτική, επεκτείνεται σε όσα σημεία κρίναμε απαραίτητο να αναφερθούν, όμως, πρέπει να τονιστεί ότι αυτά σε καμιά περίπτωση δεν εξαντλούν το θέμα, ούτε καν μέσα στο τετράγωνο “Ξάνθος – Αναγνωστόπουλος – Φιλήμων – Φραντζής”, που κι αυτό δεν μπορεί να ιδωθεί κλειστό και απομονωμένο από άλλες πηγές. Η επανόρθωση Λανθασμένα αναφέραμε ότι ο Ξάνθος δεν αντέδρασε ως προς τον Φραντζή. Στο τελευταίο του έργο, στα “Απομνημονεύματα” (σελ. 29) ο Ξάνθος ολοκληρώνοντας την περιγραφή των γεγονότων γράφει: Αύτη εστίν η αληθής ιστορία, και έκθεσις όλων των διατρεξάντων, από της πρώτης συστάσεως της Εταιρίας των φιλικών, της οποίας το αντικείμενον ήτον, η τω όντι απίθανος παρ’ όλων των πολιτικών και σοφών της Ευρώπης θεωρουμένη ανέγερσις, και ελευθέρωσις του Ελληνικού έθνους και της Πατρίδος μας. Και ταύτα πάντα με πολλήν συντομίαν. Προς αναίρεσιν δε των όσων ψευδών και ανυπάρκτων απατηθέντες οι συγγραφείς του Δοκιμίου της φιλικής Εταιρίας, Ιωάννης Φιλήμων, ο Πρωτοσύγγελος Φραντζής, και άλλοι έγραψαν αναφορικώς εις τα της Εταιρίας αυτής και των ενεργησάντων προσώπων· διότι άνευ αποδείξεων πεισθέντες εις τας ψευδολογίας ανθρώπων φθονερών ίσως και αναξίων, προσέβαλον, παρεμόρφωσαν, και παρεσιώπησαν την αρετήν, και τας προς την πατρίδα προσπαθείας εκείνων οίτινες δια τον ζήλον των υπέφεραν απείρους κινδύνους, και εθυσίασαν την ύπαρξιν και περιουσίαν των. Άρα κατ’ αρχήν ο Ξάνθος κάνει μνεία στην εκδοχή του Φραντζή. Στη συνέχεια (και προς επίρρωση των ισχυρισμών του) παραθέτει την επιστολή όπου ο Φιλήμων δήλωνε ότι αδίκησε τον Ξάνθο και κλείνει με δυο ακόμη ενότητες: α) περί αναγκαιότητας / επικρατουσών συνθηκών πριν από την Επανάσταση και β) περί της “Φιλομούσου και φιλανθρώπου Γραικικής Εμπορικής Εταιρίας” που συστάθηκε μετά την ανάληψη της ηγεσίας από τον Αλ. Υψηλάντη και αποτέλεσε ένα σημαντικό Ταμείο της Φιλικής Εταιρείας. Ως προς το δεύτερο ζήτημα ο Ξάνθος αφήνει να εννοηθεί ότι η Γραικική Εταιρία συστήθηκε με πρωτοβουλία δική του και με τη συμβολή των εταιριστών Πατζιμάδη και Κομιζόπουλου. Διευρύνει έτσι τον πρωτοβουλιακό-οργανωτικό-ιδεολογικό ρόλο που αποδίδει στον εαυτό του. Ως προς το πρώτο ζήτημα, που κυρίως μας ενδιαφέρει, εφόσον ο Φραντζής δεν κατονομάζεται ξανά μέχρι το τέλος των Απομνημονευμάτων, θα πρέπει να δούμε κατά πόσο το κείμενο αποτελεί μιαν έμμεση απάντηση στα όσα ο Φραντζής έγραψε περί της Εταιρείας. Αντιγράφουμε από το σχετικό σημείο του Ξάνθου: Πολλοί των ομογενών και άλλων Ευρωπαίων ήσαν και είναι με την σφαλεράν ιδέαν, ότι το Ελληνικόν έθνος δεν ήτον ακόμη αρκετά φωτισμένον και ώριμον, ώστε να ζητήση την ελευθέρωσίν του, αλλ’ έπρεπε να περιμείνη να φωτισθή αρκούντως και άλλην ευνοϊκοτέραν περίστασιν αλλ’ έθνος, το οποίον ευρίσκετο υπό την πλέον απάνθρωπον τυραννίαν και υπό βάρβαρον ζυγόν, ως είναι εκείνος των αμαθεστάτων και άγριων Τουρκων, δύναται να φωτισθή; Παρετηρήθη τότε από τινα των Αρχηγών της Εταιρίας, συνδιαλεγόμενον εις Πετρούπολιν μετά του Κόμητος Καποδιστρίου, ότι όσοι εκ των ομογενών απεδημούσαν εις την χριστιανικής Ευρώπην δια σπουδήν, οι περισσότεροι αν όχι όλοι, εσπούδαζον την Ιατρικήν, και επιστρέφοντες εις την Τουρκίαν, εξήσκουν το επάγγελμά των και απολαμβάνοντες όλα τα αγαθά των και παρά των ιδίων Τούρκων και πλουτούντες, ολίγον ησθάνοντο την τυρρανίαν, την οποίαν υπέφερεν ο λαός των ομογενών των, και δεν εφρόντιζον τι άλλο. Άλλοι, οίτινες εσπούδαζον νομικά, ή άλλας επιστήμας, μη δυνάμενοι να εξασκήσωσι τα επαγγέλματά των εις την Τουρκίαν, κατέφευγον εις ξένων εθνών τόπους της χριστιανικής Ευρώπης, και έμενον εκεί δια πάντα. Τα δύο καλλίτερα σχολεία, της Χίου και Κυδωνιών, εκ των οποίων εδύνατο να διαδοθή κάποιος φωτισμός εις τους ομογενείς μας, καθώς και η μεγάλη πρόοδος, την οποίαν οι ομογενείς εφαίνετο ότι έκαμαν εις το εμπόριον και εις το ναυτικόν, γνωρίζομεν ότι είχον κεντήσει την ζηλοτυπίαν τινών και τας εκ τούτων εμπνευσθείσας υποψίας εις τους τυράννους μας, οίτινες επερίμεναν την ευκαιρίαν δια να φέρωσι την καταστροφήν· και αν από τα 1806 και έπειτα δεν έγινε, χρεωστείται η χάρις εις την οικογένειαν των Πριγκίπων Μουρουζίδων, και μάλιστα του μακαρίτου Πρίγκιπος Δημητράκη Μουρούζη, όστις φρονίμως και με πολλήν επιτηδιότητα διεσκέδασε την τοιαύτην καταδρομήν. Ήθελε δε αύτη αφεύκτως να γένη ακολούθως μετά τον τραγικόν θάνατον του ρηθέντος Πρίγκιπος, κατά το 1812 εις την Σούμλαν και του αδελφού του Παναγιωτάκη εις Κωνσταντινούπολιν, αν πολιτικαί δειναί περιστάσεις δεν τον εμπόδιζαν και αν η επανάστασίς μας ακολούθως δεν επρολάμβανε να διαστρέψη τα σχέδια αυτής και των συμβουλευσάντων αυτήν φίλων της. Απόδειξις δε, ότι εν τη επαναστάσει, η πρώτη φροντίς αυτής εστάθη να καταστρέψη μανιωδώς τα σχολεία και να σφάξη όσους πεπαιδευμένους των ομογενών εδυνήθη να συλλάβη. Έπειτα, οι Ισπανοί δουλωθέντες υπό των Μαύρων Μωαμεθανών, ότε κατέβησαν από τα βουνά της Αστουρίας, υπό την οδηγίαν του Αρχηγού των Πελαγίου, καθώς και άλλα διάφορα έθνη δουλωμένα, ως των Ολανδών υπό την οδηγίαν του Πρίγκιπος Γουλιέλμου του Σιωπηλού, των Ελβετών και άλλων, επιχειρισθέντες την ελευθέρωσιν και αυτονομίαν της πατρίδος των, μήπως ήσαν πλέον φωτισμένοι, ή επιτηδειότεροι των νυν Ελλήνων; Ας αναγνώση, όστις θέλει, την ιστορίαν αυτών και άλλων εθνών, και θέλει πληροφορηθεί, ότι οι Έλληνες είχον δίκαιον, και έπρεπε να κινηθώσι· και αν οι εξωτερικοί πειρασμοί δεν τους ηνόχλουν, ήθελον είσθαι σήμερον ευτυχέστεροι και ήσυχοι. Μέσα από κάποια υπονοούμενα και σκόπιμες ασάφειες, ο Ξάνθος ξεσπαθώνει και δίνει το ιδεολογικό πλαίσιο της Επανάστασης. Η επανάσταση πέτυχε, λέει, και η επιτυχία της διέψευσε όσους ζητούσαν μεγαλύτερο χρονικό περιθώριο προετοιμασίας-φωτισμού των Ελλήνων. Η επανάσταση κατά τον Ξάνθο εμπίπτει απόλυτα στον δυτικό διαφωτισμό. Παραπέμπει τόσο στο ωφελιμιστικό ιδεολογικό του πλαίσιο (και μάλιστα σε προσωπικό επίπεδο), όσο και στον πολιτικό εθνικισμό που έσπρωχνε τα πράγματα προς το κοσμικό κράτος και την σύγκρουση με την χριστιανική εκκλησία. Οι Μουρούζηδες όμως δεν φαίνονται να προσαρμόζονται στέρεα σ’ αυτό το σκεπτικό. Κρίνουμε ότι δεν αναφέρονται για να πιστοποιήσουν μόνον την -κατά Ξάνθο- επάρκεια του φωτισμού των Ελλήνων, αλλά και για να “φαναριωτοποιήσουν” την τοποθέτησή του ώστε αυτή να δείχνει ισόβαρη προς την άποψη του Φραντζή (με τον Αλ Μαυροκορδάτο – φιραρή και τον Κων. Υψηλάντη). Αλλά ακόμα κι αν δεν αναφέρονται στον Φραντζή, προφανώς αναφέρονται γενικότερα στην “άποψη Φραντζή”, αφού δεν ήταν ο μόνος που την επικαλέστηκε. Αν -πράγματι- αυτός ήταν ο στόχος του Ξάνθου, τότε η προσπάθεια σύνδεσης της ανερχόμενης αστικής τάξης που θέλει να εκφράζει ο Ξάνθος με την ελίτ της πάλαι ποτέ χριστιανικής αυτοκρατορίας για μια Επανάσταση κοινών στόχων δεν δημιουργεί πρόβλημα αντίφασης, αφού το συμπέρασμα που βγαίνει (και είναι σωστό, σε αντίθεση με την επικρατήσασα άποψη) είναι: δεν έχουν όλοι οι Φαναριώτες την ίδια κοσμοθεώρηση. Όμως ο Ξάνθος δεν δείχνει να εννοεί το “όλοι μαζί”, δηλαδή αριστοκράτες της χριστιανικής αυτοκρατορίας και αστική τάξη, ξεκινούν την Επανάσταση. Περισσότερο δείχνει να μετακινεί το κέντρο βάρους προς την ευημερούσα αστική τάξη, μια τάξη όμως που ο ίδιος δεν εκφράζει. Όσο για τον Καποδίστρια, επικρίνεται από τον Ξάνθο δυο φορές: την πρώτη, μη κατονομαζόμενος (ανήκει σε όσους μιλούσαν για μακρόχρονο φωτισμό), την δεύτερη, όταν εμφανίζεται να μαθαίνει “τ’ αμπελοχώραφά του” στην Πετρούπολη από κάποιον εκ “των Αρχηγών της Εταιρίας”. Το σκηνικό που στήνει ο Ξάνθος, ταιριάζει γάντι στον ίδιο, αφού είναι ήδη γνωστή η αποστολή του στον Καποδίστρια (στην οποία ο Καποδίστριας “αρνείται” την ηγεσία) και στη συνέχεια στον Αλ. Υψηλάντη (ο οποίος τη “δέχεται”). Θεωρούμε τελείως απίθανο -λόγω και της φύσης των επιχειρημάτων που καταθέτει ο Ξάνθος- να επικαλείται αόριστα μια τρίτη πηγή σε μια συνάντηση, όπου ο ίδιος ασφαλώς και απουσίαζε. Τι κολακευτικότερο λοιπόν για τον ίδιο, από το να εμφανιστεί, όχι μόνον ως συνομιλητής, αλλά ως άποψη κυρίαρχη έναντι αυτής του Καποδίστρια. Εμμανουήλ Ξάνθος, μέρος της ισορροπιστικής νεωτερικής ιστορίας; Ξάνθου “Απολογία” Το σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι ο Ξάνθος επικροτώντας το δωδεκαετές βασίλειο της Ελλάδας, ταυτίζει το αποτέλεσμα της Επανάστασης με τον καταγραφόμενο στόχο της Εταιρείας, έναν στόχο όμως που δεν είχε φροντίσει να καταθέσει στα προηγούμενα κείμενά του, όπου μιλούσε για αποτίναξη της Οθωμανικής καταπίεσης, επικαλούμενος εμμέσως το “γένος”. Η προηγούμενη ήπια αναφορά του σε “νέους με αισθήματα πατριωτικά και φιλελεύθερα” (Απολογία, 1837) που μπορεί να αποδοθεί στο πνεύμα της Γαλλικής Επανάστασης, σαφώς και δεν ταιριάζει με το κλίμα των “Απομνημονευμάτων”. Άλλωστε στο Υπόμνημά του (1835) μιλάει για καθιέρωση συμβολικών ημερών εορτής της Εταιρείας του Αγ Γεωργίου και του Αγ Δημητρίου, επειδή ο πρώτος που εμύησαν στην Εταιρεία λεγόταν Γεώργιος Σέκερης και η μύηση έγινε την 26η Οκτωβρίου. Με δεδομένο ότι και στο επόμενο και τελευταίο τμήμα των Απομνημονευμάτων του, ο Ξάνθος εμφανίζεται να κατευθύνει οργανωτικά τον Αλ Υψηλάντη και να μιλάει αφ’ υψηλού για τα πολιτικά θέματα, γνωστοποιώντας (για άλλη μια φορά από το 1835) ότι θα μιλήσει εκτενέστερα στο μέλλον, θεωρούμε ότι το τμήμα αυτό αποτελεί σαφώς μια απάντηση, όχι προσωπική, αλλά αρκετά δηκτική, προς όσα είπε ο πρωτοσύγκελος Αμβρόσιος Φραντζής, όσα έγραψαν και άλλοι πρωταγωνιστές της Επανάστασης, όσα κυκλοφορούσαν από στόμα σε στόμα, ήδη από την εποχή σύστασης της Εταιρείας. Η απάντηση όμως αυτή, φαίνεται ταυτόχρονα να κρατά και τις ισορροπίες: τήρηση αποστάσεων από τον ιακωβινισμό, ένταξη των αριστοκρατών (Μουρούζηδες) στο κάδρο της Επανάστασης και αναφορά στην “χριστιανική Ευρώπη”. Αν λοιπόν συμπεράνουμε ότι ο Ξάνθος εμπλουτίζει τα Απομνημονεύματά του με μια ζυγισμένη απάντηση, αξίζει να διερευνήσουμε: α) αν αυτή μειώνει τις αντιφάσεις του Ξάνθου β) αν αποτελεί μια θέση που ξεπερνά το πρόσωπό του, αν η θέση αυτή εγκαινιάζει την “ισορροπιστική” προσπάθεια του Ελληνικού κράτους να επουλώσει τις πληγές του και να εμφανιστεί ενωμένο μετά τον εμφύλιο σπαραγμό, πάντα όμως με κυρίαρχη την άποψη των νικητών. Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς γράφει τα “Απομνημονεύματα” του ο Ξάνθος (σε μεγάλο βαθμό ταυτίζονται με την “Απολογία” του). Η κατάληξή τους εκφράζει συγκρατημένα μια αγανάκτηση προς όσους εκφράζουν την διαφορετική άποψη, μια άποψη που δεν είναι άλλη από αυτή που “μειοψήφησε” στο διάστημα 1821-1823, “ηττήθηκε” το 1824, επανέκαμψε μεταξύ 1827-1831 και καταδιώχθηκε με την έλευση της αντιβασιλείας και του Όθωνα. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Ξάνθος έζησε από κοντά στην Αθήνα τη συνέχεια των συγκρούσεων (σημαντική φάση ήταν το θέμα της Φιλορθοδόξου Εταιρείας που ξέσπασε το 1839). Έζησε επίσης το θέμα του Συνταγματικού αιτήματος το 1843 και μάλιστα απευθύνθηκε στην Εθνοσυνέλευση του ίδιου έτους με γραπτό κείμενο που σώζεται αυτούσιο. Εκεί, σε ένα ύφος πολύ ηπιότερο των Απομνημονευμάτων θα υπερβάλλει και υπέρ του Αναγνωστόπουλου ως προς την ίδρυση της Εταιρείας, (αναφέροντάς τον μάλιστα, τιμητικά, πριν από αυτόν) και -πιθανώς- με την πεποίθηση ότι ουδείς πρόκειται πλέον να “διεκδικήσει” την πατρότητα της Εταιρείας. Αν συνυπολογίσουμε επίσης ότι πριν ακόμα συγκρουστεί με τον Αναγνωστόπουλο, ο Ξάνθος έχει την τάση να θεωρεί έμμεσα την Εταιρεία ως προσωπικό του δημιούργημα, είναι ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε πώς στη συνέχεια διογκώνει τις “απαιτήσεις” του και μιλά υπεροπτικά έναντι του Αλ. Υψηλάντη και του Καποδίστρια. Ταυτόχρονα, η Εταιρεία αποκτά (μέσω Ξάνθου) μετά το 1845 έναν σαφέστερο ιδεολογικό προσανατολισμό, που ενώ αντιφάσκει με την ήπια, αρχικά, εθνική του περιγραφή, συμβαδίζει τελικά με το πνεύμα της εποχής, με την κρατούσα κατάσταση, και με τις οικονομικές του επιδιώξεις. Ας μην ξεχνούμε ότι βρισκόμαστε πλέον στην Συνταγματική Μοναρχία, στην πρωθυπουργία του Κωλέττη και στην διαμόρφωση της “Μεγάλης Ιδέας”. Την πιθανότητα ότι ο Ξάνθος το 1845 σκόπιμα αποπροσωποποιεί την απάντηση, (απομακρύνεται δηλαδή από την σφοδρή διένεξη με τον Αναγνωστόπουλο που πήρε και προσωπικό χαρακτήρα) αποδίδοντας πλέον με συγκρατημένο τρόπο στην Εταιρεία την ιδεολογική κατεύθυνση του Ελληνικού κράτους (και των νικητών της εσωτερικής σύγκρουσης κατά την Επανάσταση), ενισχύει το κείμενο που καταθέτει το 1843 στην Συντακτική Συνέλευση. Στο κείμενο αυτό κυριαρχεί η επιδίωξη της ηθικής και οικονομικής του αποκατάστασης, (προβάλλεται ως γενικό αίτημα υπέρ των πρωτεργατών της Εταιρείας), ο Καποδίστριας απολαμβάνει μιας γενικής τιμητικής αναφοράς, ο μητροπολίτης Ιγνάτιος και ο κύριος Δομνάδος προφανώς αναφέρονται για να δικαιολογηθεί η ταυτόχρονη αναφορά στον παρόντα, πρόεδρο της Βουλής, Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, ενώ η εθνικοπατριωτική αυτή αναφορά κλείνει με την παράταιρη, αυτοεξευτελιστική υπενθύμιση της οικονομικής ενίσχυσης. Φαίνεται εξόχως πιθανό, ότι ο Ξάνθος απευθυνόμενος στην Συντακτική Συνέλευση ένα μόνον μήνα μετά τη συγκρότηση της πρώτης Βουλής του Ελληνικού κράτους, συμμετέχει σ’ έναν ιστορικό συμβιβασμό. Κατά τραγική ειρωνεία, ο Ξάνθος θα χάσει τη ζωή του 9 χρόνια μετά, μέσα στον χώρο της Βουλής, όταν θα πέσει από τη σκάλα των θεωρείων. Κατά δεύτερη τραγική ειρωνεία, η κόρη του αν και θα προικοδοτηθεί (όπως ο Ξάνθος ζητούσε) μετά τον θάνατό του με 250 στρέμματα εθνικής γης, δεν θα προλάβει να παντρευτεί και να χρησιμοποιήσει την προίκα, επειδή παθαίνει ημιπληγία (Γούδας, Βίοι Παράλληλοι, τ.Ε’, σελ 75). Ποια ήταν μακροπρόθεσμα η συνέπεια της συνολικής παρέμβασης του Ξάνθου στην ελληνική ιστορία; Ότι η τελευταία απέδωσε την ίδρυση της συνωμοτικής Εταιρείας που γέννησε την Επανάσταση του 1821 σε τρία άτομα, βασιζόμένη στην μαρτυρία του ενός από τους τρεις, μια μαρτυρία που δεν επαληθεύεται από ουδένα και μόνον πειστική δεν είναι. Ο αυτοφερόμενος ως εμπνευστής της Εταιρείας το 1813 δεν πιστοποιεί παρά την απουσία του από κάθε δραστηριότητα της Εταιρείας μέχρι το 1817. Η σταθερή επιμονή του Αναγνωστόπουλου, ότι ο Ξάνθος μυήθηκε το 1817 προφανώς έχει βάση, που ενισχύεται και από το γεγονός ότι τα αρχικά ΑΔ που ανήκαν στον Γαλάτη, ο ίδιος ο Ξάνθος αδυνατεί να εξηγήσει πώς τα “οικειοποιήθηκε” ο Γαλάτης και γιατί δεν πρόλαβε να τα χρησιμοποιήσει ο Ξάνθος (αν δεχθούμε την περίπτωση ότι το 1817 ξαναμυήθηκε, μετά από περίοδο πλήρους αδράνειας). Όμως και αυτά τα θέματα είναι δεν αποτελούν το κεντρικό ζήτημα. Είναι προφανές ότι το ακανθώδες ζήτημα του “ποιοι σύστησαν την Εταιρεία” έχει ως πυρήνα το “τι είδους Επανάσταση έγινε το 1821”. Είναι προφανές ότι βασικός στόχος του πρ
  6. Β on

    Αμβροσίου Φραντζή. Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος.
    ——————————————————————————

    Έναρξις της Φιλικής Εταιρείας – Σύστησις αυτής

    Από της εποχής 1769, καθ’ ην εγένετο η εν Πελοποννήσω Ελληνική αποστασία ήτο σταθερώτερον εμπεφυτευμένη εις τας καρδίας πολλών και διαφόρων Ελλήνων το αίσθημα της εξαλείψεως του Οθωμανικού ζυγού, αλλ’ αι περιστάσεις δεν συνεχώρουν την πραγματικήν ενέργειαν δι’ ενός διοργανισμού, ο οποίος εδύνατο να προοδεύση δια του μέτρου μιας Εταιρείας ομοίας με εκείνην της Φιλικής, ο σκοπός της οποίας ήτον έκτοτε ενδιάθετος εις πολλών υποκειμένων επισήμων τα ψυχάς.

    Μόλον ότι το Δοκίμιον του Ιω. Φιλήμονος ορίζει ρητώς τας αρχάς και τα πρόσωπα της φιλικής εταιρίας, ημείς ερευνήσαντες διεξοδικώτερον τα περί αυτής, εκρίνομεν αναγκαίον να τα εκθέσωμεν ενταύθα, ως τα παρελάβομεν από απαθή και ευσυνείδητα υποκείμενα, καλώς ειδότα άπαντα εις το αντικείμενον τούτο διατρέξαντα.

    Αυτουργός, (ή μάλλον δεύτερος συνεργός) του έργου τούτου εφάνη ο εκ Βελεστίνου της Θετταλίας περίφημος Ρήγας ο Φερραίος, του οποίου τα μεν σχέδια προώδευσαν αρκετά, αλλ’ ο αείμνηστος εκείνος ανήρ προδοθείς, εφονεύθη.

    Της εν έργω αποπερατωθείσης Φιλικής Εταιρίας ο σχεδιαστής εστάθη μετά ταύτα ο ηγεμών της Βλαχίας Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος (ο και φιραρής, δραπέτης) επωνομασθείς, όστις εγκαταλιπών τον θρόνον της ηγεμονίας του κατέφυγεν εις το Ρωσσικόν Κράτος (το 1784) διατελέσας ζων υπέργηρως μέχρι του 1817, ότε και ετελεύτησεν αφίσας μίαν μόνην θυγατέρα. Ο περί ου ο λόγος Αλ. Μαυροκορδάτος Φιραρής ανήρ ων πολυμαθής, έτι δε και εστολισμένος με ηθικάς αρετάς, αληθής φίλος του Έθνους του, ευσεβής περί τα Ανατολικά ορθόδοξα δόγματα, σεβόμενος παρά πάντων δι’ όλα αυτά, απεστρέφετο με άσπονδον μίσος εσωτερικώς την Οθωμανικής καταδυναστείαν· έχων δε πολυπειρίαν και γνώσεις πολλάς του κόσμου, ως εκ της πολυμαθείας και της φυσικής του αγχινοίας, διαμένων δε και εις Κράτος ορθόδοξον, και ενασχολούμενος περί την φιλολογίαν, και την των θείων γραφών μελέτην (ούτος εξέδωκε το τρίγλωσσον λεξικόν εις Ελληνικήν, Γαλλικήν και Ιταλικήν διάλεκτον), λαβών δε και πολλάς μυήσεις διαφόρων Εταιριών, συνέταξεν οργανισμόν της Ελληνικής Εταιρίας, χωρίς να γνωρίση ουδείς άλλος τα περί του οργανισμού τούτου.

    Ότε δε ο Κωνσταντίνος Υψηλάντης (πατήρ του Αλ. Υψηλάντου Ηγεμών ων της Βλαχίας) εδραπέτευσε πανοικί το 1806 και προσέφυγεν εις το Ρωσσικόν Κράτος, τότε και ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος Φιραρής λαβών έντευξιν μετ’ αυτού, και επιτυχών ομόφρονά του τον Κωνσταντίνον Υψηλάντην, αφ’ ου πρώτον εγνώρισε την κατά της Οθωμανικής εξουσίας αποστροφήν του, ορκίσας αυτόν προηγουμένως τω ενεπιστεύθη, και τω διεκοίνωσε τον σχεδιασθέντα παρ’ αυτού οργανισμόν της Φιλικής Εταιρίας. Ο Κωνσταντίνος Υψηλάντης αναγνούς τον οργανισμόν, εγνωμοδότησεν ευθύς, ότι να μείνη εις μεγίστην εχεμύθειαν, ως έργον υψηλόν και χρήζον πολλών γνώσεων και βοηθειών, και τότε μεν έμεινε το έργον εις σιωπήν.

    Αλλ’ ότε ο Ιωάννης Α. Καποδίστριας (το 1812) απελθών εις την Ρωσσίαν, απέκτησε, δια τας υψηλάς γνώσεις και την απέραντον πολιτικήν του, την παρά του Αυτοκράτορος Αλεξάνδρου εγνωσμένην προς το υποκειμενόν του υπόληψιν, τότε και ο Αλ. Φιραρής εκοίνωσε τον οργανισμόν της Φιλικής Εταιρίας εις τον Καποδίστριαν, εξαιτήσας την περί τούτου γνωμοδότησίν του. Ο δε Ι. Καποδίστριας με πολλάς και διαφόρους προσθαφαιρέσεις υπεστήριξε μεν ως βάσιν τον, περί ου ο λόγος οργανισμόν, τρέφων εν εαυτώ και ούτος την περί τούτου υπεράσπισιν και την πραγματικήν ενέργειαν, αλλ’ εζήτει αρμοδίαν ευκαιρίαν και περίστασιν (έχων προηγουμένως ως βάσιν την εις το Ελληνικόν ομογενές έθνος του διάδοσιν των εκ της παιδείας φώτων), δια να επιτύχη του σκοπού, και δια τινός άλλης βοηθητικής δυνάμεως ή μέσου να θέση εις την απαιτουμένην ενέργειαν το σπουδαίον αυτό πράγμα.

    Κατά δε το 1814 συγκροτηθέντος εν Βιέννη Συμβουλίου των Βασιλέων της Ευρώπης, αφού πρώτον απεπερατώθησαν τα κατά τον Ναπολέοντα, τα αφορώντα την Ιεράν Συμμαχίαν, κτλ., γνωρίσας ο Ι. Καποδίστριας, ότι ήτον αρμοδία η περίστασις, δια να κεντήση την περί των Ελλήνων χορδήν, προλαβών ωμίλησεν ιδιαιτέρως περί του αντικειμένου τούτου μετά του Αυτοκράτορος Αλεξάνδρου, δια να λάβη η Α. Μ. πρόνοιαν και περί του κατατυραννουμένου τούτου έθνους, προσθείς, ότι άλλον μετά Θεόν προστάτην δεν έχει, ει μη το ομόθρησκον Ρωσσικόν Κράτος, αλλ’ ο Αυτοκράτων τω απεκρίθη, «δος συ την αιτίαν εις μίαν των συνεδριάσεών μας, και εγώ αναλαμβάνω το βάρος». Επί τω λόγω τούτω του Αυτοκράτορος ο Ι. Καποδίστριας εν μια των Συνεδριάσεων ενώπιον των Βασιλέων και αντιπροσωπευόντων αυτούς, είπε· «νομίζω χρέος των Υ.Υ.Μ.Μ. το να λάβετε οποίαν δήποτε εγκρίνετε πρόνοιαν και δια το παρά της Οθωμανικής εξουσίας καταδυναστευόμενον Ελληνικόν έθνος, το οποίον υποφέρει τόσους αιώνας τον τυραννικόν Οθωμανικόν ζυγόν, και το οποίον διακινδυνεύει να πέση εις την τελευταίαν εξόντωσιν και τον μηδενισμόν· όθεν δεν μοι φαίνεται δίκαιον το να αδιαφορήσωσιν αι Υ.Υ.Μ.Μ.».

    Επί τη προτάσει του Ι. Καποδιστρίου υπολαβών ο Μέττερνιχ απήντησε· «Κύριε Κόμη! Η Ευρώπη δεν γνωρίζει Έλληνας, γνωρίζει Κράτος Οθωμανικόν, υπό το οποίον είναι υπεξούσιοι οι κατοικούτνες εις την Ελλάδα Έλληνες. Επ’ αυτώ τούτω, φαίνεται Κύριε Κόμη, δυϊσχυρίσθης τόσον, και άφισες έξω τον σύνδεσμον της ιεράς Συμμαχίας το απέραντον Οθωμανικόν Κράτος· αλλά δεν επιτυγχάνεις των περί τούτων ελπίδων σου». Ο Αυτοκράτων Αλέξανδρος αναλαβών την ομιλίαν του Μέττερνιχ είπεν· «Οι Έλληνες δια της θείας Προνοίας και της Ευρωπαϊκής αιχμής θέλουν ελευθερωθή εγκαίρως, και κατά τα αρχαία πατρογονικά των δίκαια θέλουν μείνει ελεύθεροι, αυτόνομοι, και ανεξάρτητοι». Επί τούτω ο Ιωάννης Α. Καποδίστριας έπαυσε την περί του αντικειμένου τούτου ομιλίαν του.

    Μετ’ ου πολύ δε συντάξας και μορφώσας σχέδιον περί μιας φιλομούσου Ελληνικής Εταιρίας αφορώσης την περί την παιδείαν και τα φώτα προόδου του Ελληνικού έθνους, παρέδωκεν αυτό εις τον διδάσκαλον Άνθιμον Γαζήν (διατρίβοντα αυτόσε), τον οποίον και καθοδηγήσας ως έδει, επαρουσίασεν εις τον Βασιλέα της Πρωσίας, και εις τον Αυτοκράτορα Αλέξανδρον, οίτινες συνεισέφερον κατά πρώτον ανά 1000 φλωρία Ολλανδικά έκαστος, κατά συνέπειαν των οποίων συνεισέφερον και άλλοι πολλοί των επισήμων διαφόρους χρηματικάς ποσότητας, ώστε εκ του έργου της φιλομούσου αυτής Εταιρίας, και εκ των χρηματικών αυτών συνεισφορών εσυστήθησαν διάφοροι Ελληνόπαιδες εις τα σχολεία της Ευρώπης, η περαιτέρω δε φροντίς έμενε να ενεργηθή προϊόντος του χρόνου· και ούτως η φιλόμουσος αύτη Εταιρία επροχώρει βαθμηδόν, ήτις συνηνωμένη με την πρόοδον της παιδείας και των φώτων, απεκατέστη ενός ολίγου ζύμη της Φιλικής Ελληνικής Εταιρίας. Επανελθών δε ο Ι. Καποδίστριας εις τα της υπηρεσίας του χρέη, εκοίνωσεν άπαντα τα διατρέξαντα προς τους Α. Μαυροκορδάτον Φιραρήν και Κωνσταντίνον Υψηλάντην, προσθείς, ότι είναι αναγκαίον πολλά να διακοινωθή το έργον τούτο της φιλομούσου Εταιρίας, και να ενεργήται (ει δυνατόν) πανταχόθεν, του οποίου η κατ’ επιφάνειαν μεν ενέργεια να ήναι τοιαύτη· «πρόοδος των φώτων και της παιδείας», υποκεκρυμμένως δε και μετά πολλής εχεμυθείας, «ελευθερία των Ελλήνων» τότε δε να ανακαλυφθή το δεύτερον, ότε τα φώτα της παιδείας διαδοθώσι, και εν ταυτώ ότε φανή κατάλληλος εποχή. Και ταύτα μεν τα παρά του Ιωάννου Καποδιστρίου μέχρι τούδε επί τούτω πραχθέντα (πολλά και άλλα επράχθησαν κατά συνέπειαν τούτων παρά του Ι. Καποδιστρίου, τα οποία παραλείπομεν, ως μη ειδότες αυτά διακεκριμένως).

    Ο δε Κωνσταντίνος Υψηλάντης ακολούθως εκοίνωσε τον σκοπόν και το πνεύμα της Φιλικής Εταιρίας εις τον υιόν του Αλεξ. Υψηλάντην, ούτος δε πολύν ζήλον υπέρ ελευθερίας, και με ψυχήν στρατιωτικήν γενναίαν επερίμενε πότε να ίδη την έναρξιν της κατά του τυράννου Ελληνικής αποστασίας. Έχων δε εμπιστοσύνην εις τον Σκουφάν, δια να διαδοθή ταχύτερον, έδωκεν εις αυτόν τον οργανισμόν της Φιλικής Εταιρίας (το 1815), παραγγείλας αυτώ να διαδοθή μεν, αλλ’ εις επισήμους κατά πρώτον και νουνεχείς, και προ πάντων να διατηρηθή όσον τον δυνατόν η εχεμύθεια κτλ.

    Ο δε Σκουφάς έχων πάλιν σχέσιν με τον Τζακάλοφ, και ο Τζακάλοφ με τον Ξάνθην, ο δε Ξάνθης με τον Αναγνωστόπουλον, διεκοίνωσαν και μεταξύ των, και εις άλλους πολλούς όσους εγνώριζον οικειοτέρους και πιστότερους, το μυστήριον της Φιλικής Εταιρίας, έχοντες κέντρον αρχής τον Αλ. Υψηλάντην και τους λοιπούς· και ούτω διαδοθείσα προώδευεν εξηπλουμένη η Φιλική Εταιρία.

    Ο δε Αλέ. Υψηλάντης τοις υπέσχετο, ως δηλούται από τας προκηρύξεις του, ότι θέλει είναι Σύμμαχος και η Ρωσσία (ίσως ήθελεν είσθαι, αλλ’ όχι με τοιούτους καπνούς μυελών), και ως εκ τούτων οι προρρηθέντες τέσσαρες ο Σκουφάς, ο Τζακάλοφ, ο Ξάνθης και ο Αναγνωστόπουλος ήρξαντο να διαδίδωσι το μυστήριον της Φιλικής Εταιρίας από το 1816, μυήσαντες κατά πρώτον εις πολλούς και διαφόρους επιτηδείους μεν, αλλ’ ασημάντους Έλληνας, επιθυμούντες την όσον τάχιον καταστροφήν της Οθωμανικής καταδυναστείας δια της ενάρξεως της αποστασίας

    Αμβροσίου Φραντζή. Επιτομή της Ιστορίας της Αναγεννηθείσης Ελλάδος.

    http://feltor.wordpress.com/2014/03/24/5235896/

  7. Ά on

    http://myblogs.gr/article/kilkis-ekdilosi-ekpaideytikon-me-aformi-tin-imera-mnimis-tis-genoktonias-ton-ellinon-toy

    «Η Ελληνική Κοινότητα της Οδησσού, 250 Χρόνια Εθνικής Ανάτασης»

    13 Μαΐου 2016
    Η Ελληνοαμερικανική Ένωση και το Hellenic American College, σε συνεργασία με το Σωματείο Ελληνικές Ρίζες, παρουσιάζουν εκδήλωση αφιερωμένη στην Ελληνική Κοινότητα της Οδησσού, η οποία θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 20 Μαΐου, στις 19:00μ.μ. στο Θέατρο της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης (Μασσαλίας 22, Κολωνάκι).

    Idraikompriki sti Mauri Thalassa Arxes 19 aiona
    Υδραίικο Μπρίκι στη Μαύρη Θάλασσα, αρχές 19ου αιώνα
    Κεντρικοί ομιλητές της εκδήλωσης είναι η Δρ. Τζελίνα Χαρλαύτη, Καθηγήτρια Ναυτιλιακής Ιστορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, η Δρ. Nαταλία Μπάσενκο-Κόρμαλη, Καθηγήτρια της Ελληνικής Γλώσσας στο Πανεπιστήμιο της Μαριούπολης και η κ. Άννα Συντορένκο υποψήφια Δρ. Ιστορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Την εκδήλωση συντονίζει ο Δρ. Νικήτας Σίμος, Μέλος ΔΣ του Σωματείου «Ελληνικές Ρίζες». Επίτιμος προσκεκλημένος είναι ο Πρέσβης της Ουκρανίας στην Ελλάδα Dr. Volodomyr Shkurov, ο οποίος και θα ανοίξει την εκδήλωση.

    Η Δρ Τζελίνα Χαρλαύτη θα μιλήσει για τα επιχειρηματικά δίκτυα των Ελλήνων με κέντρο την Οδησσό κατά τον 19ο αιώνα, η Δρ. Nαταλία Μπάσενκο-Κόρμαλη θα αναφερθεί στο έργο της παιδαγωγού Καλλιρόης Σιγανού-Παρρεν στην Οδησσό και η κ. Άννα Συντορένκο στον πλούτο των ουκρανικών ιστορικών αρχείων. Μια σύντομη εισαγωγή στην ιστορία της πόλης θα κάνει ο Δρ. Νικήτας Σίμος.

    Αξίζει να σημειωθεί ότι η σύσφιξη των ουκρανο-ελληνο-ρωσικών επιστημονικών ανταλλαγών και τα νέα ερευνητικά προγράμματα, έχουν δώσει νέα ώθηση στη συγγραφή της ιστορίας των Ελλήνων στην πόλη, που -όπως είναι γνωστό- έθεσαν την σφραγίδα τους στη δημιουργία του ελληνικού κράτους, μέσω της Φιλικής Εταιρείας. Επίσης, η Οδησσός αποτέλεσε τη βάση Ελλήνων μεγαλεμπόρων, ασφαλιστών και εφοπλιστών, οι οποίοι υποστήριξαν την ελληνική παιδεία στη χώρα που τους φιλοξενούσε, χωρίς όμως να ξεχάσουν την πατρίδα τους, την Ελλάδα, την οποία ευεργέτησαν ποικιλοτρόπως.

    agtzidisnew
    Βλάσης Αγτζίδης,
    Ο Δρ Ιστορίας και Συγγραφέας Βλάσης Αγτζίδης, γράφει στο blog του (https://kars1918.wordpress.com/2014/03/01/greeks-of-ukraine-and-crimea/) για τους Έλληνες της Νότιας Ουκρανίας:

    «Στη Νότια Ουκρανία, στην περιοχή της Αζοφικής θάλασσας, στην Κριμαία, στην Οδησσό κ.α., με βάση την τελευταία σοβιετική απογραφή του 1989, ζουν 104.091 Έλληνες. Οι ίδιοι ισχυρίζονται ότι ο πραγματικός τους αριθμός είναι διπλάσιος, εφ’ όσον δεκάδες χιλιάδες Έλληνες αναγκάστηκαν την περίοδο των σταλινικών διωγμών να δηλώσουν ότι τάχα είναι Ρώσοι ή Ουκρανοί.

    Η επιρροή των Ουκρανών από τους Έλληνες, φαίνεται να είναι μεγάλη. Η Aimee Dostojewski, η κόρη του διάσημου συγγραφέα, έγραψε σχετικά: «Όλα είναι ποίηση στην Ουκρανία. Οι στολές των χωρικών, τα τραγούδια τους, οι χοροί τους, ιδιαίτερα το θέατρο… Ανέκαθεν η Ουκρανία, είχε στενές σχέσεις με τις ελληνικές αποικίες στις όχθες της Μαύρης Θάλασσας. Το ελληνικό αίμα ρέει στις φλέβες των Ουκρανών, φαίνεται στα όμορφα ηλιοκαμένα πρόσωπα, στις χαριτωμένες κινήσεις τους. Δεν αποκλείεται το ουκρανικό θέατρο να είναι μια μακρινή ηχώ εκείνου του αρχαίου ελληνικού θεάτρου, που τόσο αγαπήθηκε από τους ελληνικούς λαούς».

    Η σύγχρονη όμως ελληνική παρουσία στην Ουκρανία αρχίζει με την εγκατάσταση των Ελλήνων στη Μαριούπολη.

    Οι Έλληνες εγκαταστάθηκαν στην περιοχή της Μαριούπολης το 1775 μ.Χ., όταν η Αικατερίνη η Μεγάλη παραχώρησε την περιοχή αυτή στους 30.000 Έλληνες, οι οποίοι έφυγαν από την ταταροκρατούμενη Κριμαία. Ο ελληνικός πληθυσμός διαμορφώθηκε οριστικά, με την εγκατάσταση χιλιάδων Ποντίων κατά τα έτη 1828-1856.

    Από το 1810 έως το 1873 η Μαριούπολη με τα γύρω ελληνικά χωριά αποτελούσε «ελληνική διοικητική περιοχή» (όκρουγκ). Σε αυτήν λειτούργησε ελληνική δικαιοσύνη, με διοικητικές, αστυνομικές και νομικές αρμοδιότητες. Ιδρύθηκαν νέα ελληνικά χωριά και κυκλοφόρησαν ελληνικές εκδόσεις. Μέχρι το 1859, στην ελληνική περιοχή της Μαριούπολης δεν επιτρεπόταν εγκατάσταση ατόμων άλλης εθνικότητας.

    Το 1809-1812 οι Έλληνες της Οδησσού δημιούργησαν την «Ελληνική Λεγεώνα», η οποία κατά τον Κριμαϊκό πόλεμο ενώθηκε με τα «Ελληνικά Τάγματα» της Κριμαίας, γράφοντας σελίδες δόξας στα πεδία των μαχών.

    Κατά τη διάρκεια 1917-1921, την περίοδο του εμφυλίου πολέμου, οι Έλληνες βρέθηκαν στο μέσον των συγκρούσεων. Στην περιοχή της Μαριούπολης έδρασε το αναρχικό αγροτικό κίνημα του Μαχνό, το οποίο πνίγηκε στο αίμα από το στρατό του Τρότσκι.

    Αργότερα, στο Μεσοπόλεμο, αναπτύχθηκε πολύ ο ελληνικός πολιτισμός. Η ελληνική διανόηση της Μαριούπολης όμως έπεσε θύμα των σταλινικών εκκαθαρίσεων του 1937-1938, με την αιτιολογία ότι «…αγωνίζονταν για τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και τη δημιουργία Ελληνικής Δημοκρατίας».

    Αποτέλεσμα της άγριας καταπίεσης του ελληνικού πληθυσμού, ήταν η αναγκαστική δήλωση πολλών Ελλήνων ότι ανήκουν στη ρωσική ή στην ουκρανική εθνότητα. Κατά συνέπεια, ο αριθμός των πραγματικών Ελλήνων της Ουκρανίας, είναι πολύ μεγαλύτερος από 104.091 άτομα.

    Σημαντική είναι επίσης η ελληνική παρουσία στην Κριμαία, απ’ όπου το 1944 οι σταλινικές αρχές εκτόπισαν περί τους 25.000 Έλληνες στο Ουζμπεκιστάν. Το 1990, στην ιστορική χερσόνησο κατοικούσαν 4.500 Έλληνες, ενώ εκατοντάδες ελληνικές οικογένειες είχαν πάρει το δρόμο της επιστροφής στην Κριμαία, από την εξορία της Κεντρικής Ασίας».

    Κατερίνα Χουζούρη

  8. Γιάννης Καρυπίδης: Ο πρώτος πρόεδρος ελληνικού συλλόγου στην ΕΣΣΔ

    Σε ένα ελληνικό σπίτι, στην πόλη Ρουστάβι της Γεωργίας (είχε τότε 7.000-8.000 Έλληνες, στη συντριπτική πλειοψηφία τους ποντιακής καταγωγής), γιόρταζε με μια παρέα 40-50 ατόμων το 1978 την εθνική επέτειο της 25ης Μαρτίου ο 26χρονος τότε Γιάννης Καρυπίδης. Για τον Γιάννη ήταν η πρώτη φορά που γιόρταζε εθνική επέτειο με αυτόν τον… παραδοσιακό για τους Έλληνες της Σοβιετικής Ένωσης τρόπο, αφού στα δύσκολα σοβιετικά χρόνια, όταν απαγορεύονταν οι εκδηλώσεις, μόνο στα σπίτια, στα εστιατόρια και σε… δήθεν γάμους μπορούσαν από κοινού οι Έλληνες να εκφράσουν αισθήματα εθνικής υπερηφάνειας.

    Στη Γεωργία –την πρώτη σοβιετική δημοκρατία όπου έγινε αυτό– τα πράγματα άλλαξαν στο τέλος του 1982, όταν ο τότε γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ) στη χώρα του Καυκάσου, Έντβαρντ Σεβαρτνάντζε, έδωσε άδεια να ιδρυθεί στην Τιφλίδα Τμήμα Ελληνικής Νεολαίας στην Κομσομόλ (νεολαία της ΕΣΣΔ).

    Οργανωμένος στην Κομσομόλ από τα φοιτητικά του χρόνια, ο Γιάννης Καρυπίδης ανέλαβε αμέσως δράση να συσπειρώσει τους Έλληνες της πρωτεύουσας της Γεωργίας. Έτρεξε στις γραμματείες της Κομσομόλ, στα πανεπιστήμια της πόλης, και πήρε τις καταστάσεις με τους Έλληνες φοιτητές ώστε να τους ειδοποιήσει.

    «Ο κόσμος αρχικά φοβήθηκε όταν έμαθε ότι αναζητούνται οι καταστάσεις, διότι θυμήθηκε το 1937 και τις σταλινικές διώξεις. Βγήκα στα μέσα μαζικής ενημέρωσης για να τους ενημερώσω και να τους καθησυχάσω», θυμάται ο Γιάννης Καρυπίδης.

    Μια μικρή Ελλάδα
    Τον Ιανουάριο του 1983 η Ελληνική Νεολαία Τιφλίδας –η μοναδική σε ολόκληρη τη Σοβιετική Ένωση μέχρι το 1988– συγκρότησε Διοικητικό Συμβούλιο και εξέλεξε ως πρόεδρο (παρέμεινε μέχρι τη διάλυσή της, το 1991) τον Γιάννη Καρυπίδη. Η Κομσομόλ τής παραχώρησε ένα δωμάτιο 15 τ.μ., για να συγκεντρώνονται οι Έλληνες.

    Τα μέλη του συλλόγου (1985)

    «Φώναξα κάποιους φίλους μου μηχανικούς και ανακαινίσαμε τα γραφεία. Στους τοίχους κρεμάσαμε ελληνικές σημαίες μαζί με σοβιετικές, καθώς και ζωγραφιές με τα πρόσωπα των ηρώων του 1821. Επίσης, διαμορφώσαμε και βιβλιοθήκη με ελληνικά βιβλία. Δημιουργήσαμε μια μικρή Ελλάδα στο κέντρο της Τιφλίδας. Όλα τα χρόνια της λειτουργίας της η Ελληνική Νεολαία δεν έκανε καμία δουλειά της Κομσομόλ, εκτός από μία φορά το χρόνο που της δίναμε απολογισμό.

    »Όλες οι εκδηλώσεις μας ήταν για ελληνικά θέματα· για τα ελληνικά γράμματα και τον ελληνικό πολιτισμό.

    »Η Κομσομόλ μόνο μας άνοιγε τις πόρτες, κάτι πολύ σημαντικό στα σοβιετικά χρόνια. Δεν μας βοήθησε καθόλου οικονομικά, αλλά ούτε και μας εμπόδισε σε κάτι. Όλες οι εκδηλώσεις γίνονταν με συνεισφορές μελών του τμήματός μας».

    Στις 5 Φεβρουαρίου 1983 η Ελληνική Νεολαία έκανε την πρώτη επίσημη γιορτή της, η οποία ήταν ιδιαίτερα συγκινητική, ενώ λίγες μέρες αργότερα, στις 25 Μαρτίου του ίδιου χρόνου, γιόρτασε την πρώτη της εθνική εορτή. Σημαντικές εκδηλώσεις ήταν ακόμα η πρώτη έκθεση Ελλήνων ζωγράφων της Γεωργίας και το πρώτο φεστιβάλ ποντιακού πολιτισμού στη Σοβιετική Ένωση.

    Εκδήλωση για την 25η Μαρτίου στην Τιφλίδα (1988)

    «Μαζεύτηκαν στην πρώτη επίσημη γιορτή πάρα πολλά άτομα διαφόρων ηλικιών – ακόμα και ηλικιωμένοι. Κανένας από εμάς δεν είχε πάει ποτέ στην Ελλάδα και ούτε μπορούσαμε να φανταστούμε ότι θα πάμε κάποια στιγμή. Χορέψαμε ελληνικούς και ποντιακούς χορούς. Προβάλαμε κι ένα σλάιντ-φιλμ με ελληνικές πόλεις και μνημεία, για τα οποία εξηγούσαμε κάποια πράγματα. Ονομάσαμε το φιλμ Ταξίδι στην Ελλάδα. Ο κόσμος έκλαιγε από τη συγκίνηση».

    Από εκείνη τη χρονιά, και κάθε επόμενη, το Τμήμα Ελληνικής Νεολαίας της Τιφλίδας διοργάνωνε κάθε Μάιο φεστιβάλ για παιδιά, τα οποία ζωγράφιζαν για την Ελλάδα και τραγουδούσαν ελληνικά τραγούδια. Κάθε χρόνο γιορτάζονταν οι εθνικές εορτές της 25ης Μαρτίου και της 28ης Οκτωβρίου.

    Φεστιβάλ μαθητών, Τιφλίδα 1986

    Επίσης, άμεσα ξεκίνησαν επισκέψεις στα πολλά ελληνικά χωριά της Γεωργίας, όπου γίνονταν διαλέξεις για την Ελλάδα. Παράλληλα διοργανώθηκαν και συναυλίες με ελληνική μουσική, ενώ πραγματοποιούνταν επισκέψεις και ελληνικών αθλητικών ομάδων –όταν βρίσκονταν στη Γεωργία για κάποιον αγώνα– στην Ελληνική Νεολαία Τιφλίδας.

    Μεγάλη επιτυχία είχε και το ντοκιμαντέρ που γυρίστηκε με πρωτοβουλία της Ελληνικής Νεολαίας Τιφλίδας, το οποίο είχε τίτλο Εκεί που ήταν ο Ιάσονας. Θέμα είχε τη ζωή και τις δραστηριότητες των Ελλήνων της Γεωργίας. Η Ελληνική Νεολαία καλλιέργησε επαφές και με μέλη της επιστημονικής κοινότητας και διοργάνωσε σειρά διαλέξεων για την ιστορία της αρχαίας και της σύγχρονης Ελλάδας. Αποτέλεσμα αυτών ήταν η δημιουργία του Τμήματος Ελληνικής Γλώσσας και Φιλολογίας στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Τιφλίδας, το 1986.

    Στιγμιότυπο από εκδήλωση του συλλόγου για τα 80 χρόνια του μαέστρου Οδυσσέα Δημητριάδη, Τιφλίδα 1988

    Νεολαία Τιφλίδας και Πόντος
    Ποντιακής καταγωγής ήταν στη συντριπτική τους πλειονότητα τα μέλη της Ελληνικής Νεολαίας Τιφλίδας, και η καταγωγή αυτή ήταν η αιτία να βρεθεί για πρώτη φορά αντιπροσωπεία της στην Ελλάδα. Αυτό έγινε το 1988, όταν πήρε μέρος στο 2ο Παγκόσμιο Συνέδριο Ποντιακού Ελληνισμού, το οποίο πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Αποστολές της Ελληνικής Νεολαίας Γεωργίας στην Ελλάδα έγιναν το 1989 και το 1990, μετά από προσκλήσεις του Ιδρύματος Παναγία Σουμελά, της Μέριμνας Ποντίων Κυριών και της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης.

    Στις 8 Απριλίου 1989, με πρωτοβουλία της Ελληνικής Νεολαίας Τιφλίδας, συγκεντρώθηκαν Έλληνες από όλη τη Σοβιετική Ένωση στην πρωτεύουσα της Γεωργίας, όπου συζητήθηκε το θέμα ίδρυσης Πανσοβιετικής Ένωσης Ελλήνων.

    Ακολούθησαν συναντήσεις σε διάφορες πόλεις της Σοβιετικής Ένωσης, που κατέληξαν εντέλει στη δημιουργία της Πανσοβιετικής Ένωσης Ελλήνων «Πόντος», τον Ιούλιο του 1989. Έναν χρόνο αργότερα, τον Οκτώβριο του 1990, οι Έλληνες νεολαίοι της Τιφλίδας ίδρυσαν το Σύλλογο Ποντίων Τιφλίδας.

    Με αποστολή της Μέριμνας Ποντίων Κυριών στη Γεωργία, Βατούμ (1990)

    Μετά την πτώση του κομμουνισμού, το 1991, η Ελληνική Νεολαία Τιφλίδας διαλύθηκε και όσα μέλη της δεν μετεγκαστάθηκαν στην Ελλάδα έγιναν μέλη του Συλλόγου Ποντίων Τιφλίδας.

    Έλληνας της Γεωργίας, 6ης γενιάς
    Έλληνας της Γεωργίας 6ης γενιάς είναι ο Γιάννης Καρυπίδης, ο οποίος γεννήθηκε στις 21 Απριλίου 1952 στην Τιφλίδα. Πόντιοι οι πρόγονοί του, είχαν φθάσει το 1830 μεταξύ των πρώτων στη Γεωργία από την περιοχή της Αργυρούπολης, μετά τον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο. Οι Ρώσοι νίκησαν και πήραν μαζί τους περίπου 30.000 Πόντιους, για να γλιτώσουν από το μαχαίρι των Τούρκων.

    Οι πρόγονοι του Γιάννη Καρυπίδη από την πλευρά του πατέρα του εγκαταστάθηκαν στο χωριό Μπεστασένι, και από την πλευρά της μητέρας του στην Τσάλκα.

    «Το Μπεστασένι ιδρύθηκε από τους Πόντιους και λειτούργησε τότε ως διαμετακομιστικό κέντρο γι’ αυτούς που έφταναν στη Γεωργία. Με τα χρόνια ατόνησε η ποντιακή διάλεκτος, και για το λόγο αυτόν κι εγώ δεν μιλάω ποντιακά, αφού δεν έχω αντίστοιχα ακούσματα.

    Το χωριό Μπεστασένι

    »Επίσης, δεν μπορούσαμε να διδαχθούμε και την ελληνική γλώσσα, αφού με απόφαση του Στάλιν, το 1937, έκλεισαν όλα τα ελληνικά σχολεία. Η πρώτη επαφή μας με την ελληνική γλώσσα έγινε τη δεκαετία του ’60, όταν αρχίσαμε να ακούμε τα πρώτα ελληνικά συγκροτήματα που δημιουργήθηκαν τότε. Ωστόσο, όλοι μας κρατούσαμε τα ποντιακά ήθη έθιμα και παραδόσεις. Χορεύαμε ποντιακούς χορούς, και στην εκκλησία, στις Θείες Λειτουργίες, χρησιμοποιούσαμε την ελληνική γλώσσα και όχι τη ρωσική».

    Ο Γιάννης Καρυπίδης είναι απόφοιτος του Κρατικού Πολυτεχνείου της Γεωργίας, του τμήματος Πολιτικών Μηχανικών. Από το 1974 έως το 1990 εργάστηκε ως πολιτικός μηχανικός και αρχιμηχανικός, ενώ ήταν εισηγητής σε συνέδρια υδροηλεκτρικής νέων επιστημόνων. Τον Μάιο του 1991 ήρθε για μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα. Από τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου και έως το 1995 υπήρξε υπεύθυνος του Γραφείου Υποδοχής Παλιννοστούντων της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ποντιακών Σωματείων (ΠΟΠΣ).

    Από το 1991 είναι πρόεδρος του Πανελληνίου Συλλόγου Παλιννοστούντων Ελληνοποντίων της πρώην ΕΣΣΔ «Μαυροθαλασσίτες», με έδρα τη Θεσσαλονίκη.

    Το 1999 στη Βοστώνη των ΗΠΑ ήταν ιδρυτικό και οργανωτικό μέλος του Παγκόσμιου Συμβουλίου Ποντιακού Ελληνισμού, μέλος του προεδρείου του οποίου παραμένει έως σήμερα. Από τον Μάρτιο του 1995 έως το 2010 διατέλεσε μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ποντιακών Σωματείων, ως υπεύθυνος για θέματα του Ελληνισμού της πρώην ΕΣΣΔ.

    Το 1996 διατέλεσε ειδικός σύμβουλος της Γενικής Γραμματείας Παλιννοστούντων του υπουργείου Μακεδονίας-Θράκης, ενώ από τον Μάιο του 1997 έως το 2010 ήταν συνεργάτης του Κέντρου Μελέτης και Ανάπτυξης του Ελληνικού Πολιτισμού της Μαύρης Θάλασσας της Νομαρχίας Θεσσαλονίκης, ως υπεύθυνος σχέσεων με τις ελληνικές κοινότητες της πρώην ΕΣΣΔ και υλοποίησης διαφόρων προγραμμάτων του Κέντρου.

    Από το 2010 έως σήμερα είναι συνεργάτης του Κέντρου Πολιτισμού της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας.

    Ρωμανός Κοντογιαννίδης

    Οι φωτογραφίες προέρχονται από το Αρχείο του Συλλόγου Ελληνικής Νεολαίας Τιφλίδας και το προσωπικό αρχείο του Γ. Καρυπίδη.

    http://www.pontos-news.gr/article/151936/giannis-karypidis-o-protos-proedros-ellinikoy-syllogoy-stin-essd


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: