Οι προσφυγικές γειτονιές της Αθήνας στην Κατoχή

xaralampidisΜε αφορμή την έκδοση του βιβλίου του Μενέλαου Χαραλαμπίδη «Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα», εκδ. Αλεξάνδρεια, 2012, έγραψα την παρακάτω βιβλιοπαρουσίαση που δημoσιεύτηκε στην «Βιβλιοθήκη» της «Ελευθεροτυπίας» (26 Οκτωβρίου 2013).

σάρωση0039

Ελευθεροτυπία, Σάββατο 26 Οκτωβρίου 2013

ΕΑΜικοί Μικρασιάτες πρόσφυγες κατά δωσιλόγων

Γράφει ο ΒΛΑΣΗΣ ΑΓΤΖΙΔΗΣ

Μία υποδειγματική μελέτη ήρθε να προστεθεί στις ιστοριογραφικές προσπάθειες για τη διερεύνηση της δεκαετίας του ’40. Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης ήρθε να συμπληρώσει ένα αδιερεύνητο έως τώρα χώρο της ιστορικής γνώσης, με μια μεγάλου εύρους έρευνα που βασίζεται σε μια πολύ καλή τεκμηρίωση.

Η παλαιότερη ερευνητική παραγωγή για την περίοδο αυτή αφορούσε κυρίως τις συγκρούσεις που έλαβαν χώρα στην ύπαιθρο και ειδικά στην ορεινή Ελλάδα, εφ’ όσον εκεί υπήρξαν τα πρώτα ελεύθερα εδάφη και εκεί συγκροτήθηκαν οι πρώτες πολιτειακές δομές από το αντιφασιστικό απελευθερωτικό κίνημα. Επίσης, στην ύπαιθρο είχε διεξαχθεί ο εμφύλιος πόλεμος που ακολούθησε την Κατοχή.

Για την ίδια την πρωτεύουσα η πλειονότητα των μελετών αφορούσε την πολιτική ιστορία σε σχέση με τη δράση των κυρίαρχων πολιτικών σχηματισμών και των ηγετών τους. Η υποτίμηση, ή καλύτερα η παραγνώριση των κοινωνικών συνθηκών, των συναισθημάτων και των επιλογών του απλού λαού και των υπόγειων ιδεολογικών και πολιτικών διεργασιών στα αστικά κέντρα -και ειδικά στην πρωτεύουσα- στερούσε από το μελετητή την ολοκληρωμένη αντίληψη για τη συγκεκριμένη περίοδο. Η υπέρβαση αυτής της μερικότητας θα αποτελέσει την πρόκληση για μια σειρά νέων μελετητών, οι οποίοι θα προσεγγίσουν τα δρώμενα της δεκαετίας του ’40 με μια πιο σύγχρονη ματιά και με νέα μεθοδολογικά εργαλεία.

Η μελέτη των διεργασιών στην πρωτεύουσα είναι ιδιαίτερα σημαντική, εφ’ όσον εκεί άρχισε η συγκρότηση των δωσιλογικών δυνάμεων, πολιτικών και στρατιωτικών, και εκεί πρωτοεμφανίστηκε το δυναμικό μαζικό αντικατοχικό κίνημα. Οι συνθήκες στην Αθήνα ήταν ιδιαίτερες, εφ’ όσον η κοινωνική συνοχή είχε διαρραγεί από την εποχή της Μικρασιατικής Καταστροφής και στο περιθώριο της παλιάς πόλης είχε δημιουργηθεί, με τις προσφυγικές συνοικίες, άλλη μια Αθήνα, ισοδύναμη πληθυσμιακά με την παλιά.

Τη στροφή προς την Αριστερά και την ένταξη στις αντιστασιακές οργανώσεις θα ευνοήσει η ύπαρξη εκρηκτικών συνθηκών, λόγω της εξαθλίωσης και περιθωριοποίησης του μεγαλύτερου μέρους των προσφύγων -ήδη από το Μεσοπόλεμο- αλλά και λόγω των επιπτώσεων που είχε ο τρομακτικός λιμός του χειμώνα του 1941-42. Η μαζική δράση του ΕΑΜ θα αποτελέσει τη μοναδική διέξοδο μπρος στην απειλή που συνιστούσε η γερμανική Κατοχή, αλλά και οι συνεργάτες της.

Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης προσπαθεί να ανασυστήσει τις κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις που δημιουργήθηκαν στην πόλη υπό το καθεστώς της στρατιωτικής κατοχής.

Στα οκτώ κεφάλαια του βιβλίου διερευνά με λεπτομέρεια τους παράγοντες που οδήγησαν στην ανάπτυξη ενός μεγάλου μαζικού αντιστασιακού κινήματος και τις πολιτικές συνθήκες εντός του οποίου πραγματοποιήθηκαν οι συγκρούσεις με τους δωσίλογους κατ’ αρχάς και τις αστικές δυνάμεις μετά την Απελευθέρωση.

Στο πρώτο κεφάλαιο μελετά επισταμένως την προσφυγική εγκατάσταση στις ανατολικές συνοικίες της πρωτεύουσας, η οποία εν τέλει βασίζεται περισσότερο στην αυτοοργάνωση και στην αυτενέργεια του προσφυγικού πληθυσμού σ’ ένα περιβάλλον μάλλον εχθρικό, που σπαράζεται από τις διαμάχες για την εξουσία των ελλαδικών πολιτικών ελίτ. Μελετά επίσης την πολιτική συμπεριφορά των προσφύγων των ανατολικών συνοικιών κατά το Μεσοπόλεμο και εντοπίζει τις αιτίες της απείθειας προς τη μάλλον εχθρική κεντρική εξουσία, που λίγα χρόνια μετά θα τους οδηγήσει στο νέο αντιστασιακό κίνημα.

Στο δεύτερο κεφάλαιο διερευνά την εμπειρία του κατοχικού λιμού, τον αγώνα των κατοίκων για την επιβίωση και τις στρατηγικές που ακολουθήθηκαν για την επιβίωση. Εντοπίζει τους οργανωτικούς δρόμους μέσω των οποίων ο αγώνας για την επιβίωση μετατράπηκε σε αντιστασιακό αγώνα ενάντια στον κατακτητή.

Στο τρίτο κεφάλαιο μελετά τους λόγους και τους τρόπους ένταξης στις ΕΑΜικές αντιστασιακές οργανώσεις και στο τέταρτο κεφάλαιο την ανάπτυξη του ΕΑΜικού κινήματος, σε συνδυασμό με την ανασυγκρότηση του μηχανισμού του παράνομου Κομμουνιστικού Κόμματος.

Στο πέμπτο κεφάλαιο παρουσιάζει τη διαδικασία συγκρότησης των πρώτων ΕΑΜικών αντιστασιακών πυρήνων και την πολιτική του ΕΑΜ σε τοπικό επίπεδο.

Στο έκτο και έβδομο κεφάλαια παρουσιάζει το χαρακτήρα του αντιΕΑΜικού στρατοπέδου, τις συνέπειες της πολιτικής της κυβέρνησης Ράλλη, την έναρξη των ένοπλων συγκρούσεων και την κλιμάκωση της αντιΕΑΜικής τρομοκρατίας με εφόδους και μπλόκα.

Στο όγδοο κεφάλαιο ο Χαραλαμπίδης παρουσιάζει τη γεωγραφία των αντίπαλων δυνάμεων τη στιγμή της Απελευθέρωσης και τις πολιτικές συνθήκες που σύντομα οδήγησαν στην κλιμάκωση του εμφύλιου διχασμού, με τα Δεκεμβριανά.

σάρωση0004 

Advertisements

3 Σχόλια

  1. Ricky Gr, on

    Περιγραφή: Οι τρεις υποσχέσεις που έδωσε στον πατέρα της ήταν αυτό που κράτησε η Μυρτάλη και ρίζωσαν σαν γερό δέντρο στην καρδιά της. Η μοίρα της επέλεξε να έρθει στον κόσμο στις 20 Ιουλίου του 1974 στην Αμμόχωστο, την ημέρα της εισβολής του Αττίλα στην Κύπρο. Οι βομβαρδισμοί και η μυρωδιά του θανάτου ήταν αυτά που υποδέχτηκαν τον ερχομό της.

  2. Ο Γιώργος Θεοτοκάς για τα Δεκεμβριανά: «Βλέπω μιά επανάσταση των προσφύγων εναντίον των γηγενών» (Τετράδια Ημερολογίου 1939 – 1953, σελ. 529 – 530, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας , Έπαναστοιχειοθετημένη έκδοση.)

  3. ΜΙΑ ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΙΤΑΛΩΝ ΤΟ 1943 (από το αρχειο του Δημήτρη Μούρκα)

    Αγρίνιο 10 Σεπτεμβρίου 1943

    «Δύο μέρες μετά τη συνθηκολόγησή μας είμαστε ένα ανοργάνωτο μπουλούκι δεν μας δίνει κανένας διαταγές. Οι Γερμανοί έχουν αναλάβει τον πλήρη έλεγχο ενώ έχουν αιχμαλωτίσει το 56ο τάγμα πυροβολικού το οποίο πια είναι αφοπλισμένο. Η διαταγή που έφθασε χθες το βράδυ, υπογεγραμμένη από τον … (ed: δυσανάγνωστο όνομα) δίνει εντολή να παραδοθούν τα βαριά όπλα στους Γερμανούς οι οποίοι δεν χάνουν χρόνο εκμεταλλευόμενοι την έλλειψη από την πλευρά μας σαφών εντολών.

    Το απόγευμα ένα νέο τηλεγράφημα διατάζει να παραδοθεί ακόμη και ο ελαφρός οπλισμός και μόνο οι αξιωματικοί θα κρατήσουν το δικαίωμα να φέρουν όπλο.

    Εν τω μεταξύ, οι κερδοσκόποι ξεκινούν τη δουλειά τους όλα που βρίσκονται στις αποθήκες μας πωλούνται, ενώ τα λίγα που δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο συναλλαγής μέχρι εκείνη την ώρα ανακτώνται από τους Γερμανούς.

    Πολλοί από τους ασθενείς μας, που εστάλησαν επειγόντως στο νοσοκομείο, φορούν μόνο παντελόνια και σακάκι.

    Υπάρχουν στρατιώτες στους θαλάμους που χρειάζονται θεραπεία, υπάρχουν άνθρωποι που πεθαίνουν, αλλά μόνο ένας γιατρός, που δεν μπορεί να δει κανείς. Τα φάρμακα πωλούνται. Χρειαζόμαστε δραχμές για να ανταμείψουμε αυτή ή αυτή την άλλη «πόρνη». Όσα φάρμακα υπάρχουν είναι συγκεντρωμένα στο ιατρικό κατάλυμα.

    Υπάρχει ένας ασθενής που πάσχει από οξεία εντεροκολίτιδα που χρειάζεται γάλα, δεν θα ζήσει χωρίς αυτό. Μου ζητά επίμονα να βρω μερικά δοχεία συμπυκνωμένου γάλακτος. Μάταια πηγαίνω στο Μεραρχιακό φαρμακείο που βρίσκεται στο ίδιο νοσοκομείο: «ελεγχόμενο από τους Γερμανούς» μου λένε παντού», ενώ τα μπαούλα (γεμάτα γάλα) είναι θαμμένα και κρυμμένα παντού. Για πολλούς ο δρόμος του χρυσού έχει ανοίξει.

    Η μόνη μέριμνα όλων είναι να βρουν δραχμές λιρέτες ή στερλινες. Ο Διοικητής πήγε στο διοικητήριο του Σώματος Στρατού για να κλέψει 8 εκατομμύρια δραχμές που θα έπρεπε να είχαν διανεμηθεί εν μέρει στους στρατιώτες, εν μέρει για να αγοραστούν τρόφιμα από το εμπόριο για τους ασθενείς που βρίσκονται ακόμα στο νοσοκομείο.

    Ενώ υπάρχουν στρατιώτες που αγωνιούν για την ζωή τους, κάποιοι κάνουν τσιμπούσι με το εισόδημα των φαρμάκων που πωλούνται και ό, τι υπάρχει φαγώσιμο υπάρχει στο Αγρίνιο είναι στα τραπέζια των αξιωματικών. Σου σκίζεται η καρδιά. Μέχρι εκείνες της μέρες ήμουν γεμάτος υπερηφάνεια, με τα ιδανικά για την πατρίδα μου. Απόψε ντρέπομαι που είμαι Ιταλός.

    Είμαστε βουτηγμένη μέσα στην λάσπη. Αυτό το τέλος μας άξιζε. Παντού βλέπεις στρατιώτες να να παρακαλούν να ζητιανεύουν λες και δεν υπήρξε ποτέ μέσα μας η περηφάνια. Δεν είμαι σε θέση να κρίνω αν αυτή η ήττα οφείλεται σε αυτό ή ότι ένας συγκεκριμένος παράγοντας, πάντως αν υπήρχε έστω μια ατομική πειθαρχία θα είχαν μετριαστεί οι συνέπειες της ήττας.
    Ένας γιατρός αξίζει να αναφερθεί, ο Δρ Fontanili di Reggiolo, στον οποίο η ευγνωμοσύνη μου θα παραμείνει ανεξίτηλη. Ενώ οι συνάδελφοί περιπλανόνταν στους δρόμους του Αγρινίου ψάχνοντας για κάποιες «ρομαντικές» περιπέτειες, ο ίδιος με κάθε τρόπο έδωσε τα πάντα, ώστε να μην λείπει τίποτα για τους άρρωστους.Αν όλοι οι Ιταλοί γιατροί είχαν συμπεριφερθεί σαν αυτόν, πολλοί από τους στρατιώτες μας θα μπορούσαν ενδεχομένως να ξαναγυρίσουν τους αγαπημένους τους.»

    Diario di Internamento
    di Ernesto Bonacini


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: