Για το «Πάντειο» και την κοινωνιολογία στην εποχή της κρίσης

0001_Με αφορμή την επέτειο ίδρυσης του Πάντειου Πανεπιστήμιου, επιμελήθηκα ενός αφιερώματος στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία της 17 Μαρτίου 2013.

Συνέβαλαν στο αφιέρωμα οι : Γιάγκος Ανδρεάδη και Μαρία Ν. Αντωνοπούλου.

 

ΠΑΝΤΕΙΟ – Η έλευση της Κοινωνιολογίας στην Ελλάδα

ΑΠΟ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟ 1931, ΑΝΩΤΑΤΗ ΤΟ 1938

ΤΟΥ ΒΛΑΣΗ ΑΓΤΖΙΔΗ (*)

Μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες εκπαιδευτικές απόπειρες στην Ελλάδα υπήρξε η δημιουργία μιας σχολής κοινωνικών επιστημών, μέσω της οποίας διαδόθηκαν οι κοινωνιολογικές σπουδές στην Ελλάδα.

Η ίδρυση εξειδικευμένης σχολής υπήρξε το επιστέγασμα μιας μακράς διαδικασίας που ξεκίνησε από την εποχή που εμφανίστηκε για πρώτη φορά (1907) η κοινωνιολογική ανάλυση με το βιβλίο «Το κοινωνικόν μας ζήτημα», του Τραπεζούντιου Γεωργίου Σκληρού. Σταθμός στην επιστήμη της Κοινωνιολογίας κατά τη μεταπολεμική περίοδο υπήρξε το έργο του Νίκου Πουλαντζά, με το οποίο αποδομήθηκε η κυρίαρχη έως τότε απλοϊκή ταξική ανάλυση, υπέρ μιας ευρύτερης δομικής αντίληψης.

Στην ελλαδική ακαδημαϊκή ζωή, η Κοινωνιολογία θα εισαχθεί ως αυτοτελής επιστήμη κυρίως μέσω του Παντείου Πανεπιστημίου. Θα αποτελέσει έτσι έναν ιδιαίτερο πανεπιστημιακό κλάδο που θα μελετά την κοινωνία, την κοινωνική συμπεριφορά και την ανθρώπινη αλληλεπίδραση. Η ιστορία του Παντείου έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, τόσο για τις μορφές που έλαβε η προσπάθεια καθιέρωσης των κοινωνικών επιστημών στην Ελλάδα όσο και των ιδεολογικών φάσεων και μεταμορφώσεων -θετικών και αρνητικών- που χαρακτήρισαν την ελλαδική ακαδημαϊκή ζωή κατά τον 20ό αιώνα.

Η σχολή του Φραγκούδη


Από τον Νοέμβριο του 1930 λειτουργούσε η σχολή του Γεωργίου Φραγκούδη που προηγήθηκε της Παντείου. Η σχολή αυτή λειτουργούσε ως ανώτατη σχολή ιδιωτικού δικαίου, έχοντας ως αρχικό στόχο «την μόρφωσιν των ιθυνουσών τάξεων και ιδιαιτέρως την προπαρασκευήν υπαλλήλων διά το Κράτος, διά τας Τράπεζας και άλλα ανώτερα ιδρύματα, έτι δε την πολιτικήν του λαού ανατροφήν». Για το εγχείρημα αυτό χρησιμοποιήθηκε ως υπόδειγμα η Ecole Libre des Sciences Politiques (Ελεύθερη Σχολή Πολιτικών Επιστημών, του Παρισιού). Η Πάντειος θα δημιουργηθεί το 1931, μέσα από μια διαδικασία αλλαγών και συγχωνεύσεων. Από τον Οκτώβριο του 1938 η Πάντειος μετετράπη σε Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου και αναγνωρίστηκε ως ανώτατη σχολή. Το 1939 μετονομάστηκε σε «Πάντειος Ανωτάτη Σχολή Πολιτικών Επιστημών και Δημοσίων Υπαλλήλων», για να απαλειφθεί η φράση «και δημοσίων υπαλλήλων» το 1943. Νομοθετικά διαιρέθηκε σε δύο τμήματα: το Πολιτικό και το Δημοσιογραφικό. Το δεύτερο τμήμα παρέμεινε για δεκαετίες ανενεργό, έως τη δημιουργία του τμήματος των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας.

Από το 1963 εξισώνεται απολύτως η Πάντειος προς τα υπόλοιπα πανεπιστήμια και αναγνωρίζεται το πτυχίο της σχολής ως ισότιμο του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών των Νομικών Σχολών Αθηνών και Θεσσαλονίκης, καθώς και με αυτό της ΑΣΟΕΕ. Το 1983 δημιουργούνται τρία τμήματα: Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σπουδών, Δημόσιας Διοίκησης και Κοινωνιολογίας. Το 1989 θα πάρει και τη σημερινή του ονομασία: «Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών».

Ο Αλέξανδρος Πάντος

Ο Αλέξανδρος Πάντος (1880-1930) προερχόταν από ευκατάστατη οικογένεια της θεσσαλικής Μαγνησίας. Γεννήθηκε λίγο πριν το τέλος της οθωμανικής κυριαρχίας στην περιοχή. Σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και Πολιτικές Επιστήμες στη Γαλλία, στην Ελεύθερη Σχολή Πολιτικών Επιστημών, του Παρισιού, όπου είχε ήδη αναπτυχθεί η νέα επιστήμη της κοινωνιολογίας. Οι κοσμογονικές αλλαγές που είχαν προηγηθεί και οδήγησαν στη «νεοτερική» κοινωνία, επηρέασαν και τους κοινωνικούς επιστήμονες, οι οποίοι προσπάθησαν να ερμηνεύσουν τις αλλαγές. Ηδη από τις αρχές του 19ου αιώνα ο Αύγουστος Κοντ είχε θεμελιώσει την κοινωνιολογική επιστήμη και την είχε αναδείξει σε ακαδημαϊκό κλάδο. Οι μεγάλες κοινωνικές ανατροπές που επέφερε η αλλαγή των παραδοσιακών κοινωνιών, η αστικοποίηση, η εκβιομηχάνιση, ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η προσφυγοποίηση και η μετανάστευση εκατομμυρίων ανθρώπων άλλαξε δραματικά την κοινωνική συμπεριφορά. Οι κοινωνιολόγοι προσπάθησαν να δώσουν ορθολογικές απαντήσεις στα νέα ερωτήματα που προέκυπταν.

Διαθήκη «ιδρύσεως»

Οι αναζητήσεις στο χώρο των νέων κοινωνικών επιστημών γοήτευσαν τον Αλέξανδρο Πάντο. Επηρεασμένος από το κλίμα αυτό και από το πνεύμα της σχολής, εμπνεύστηκε την ιδέα δημιουργίας αντίστοιχης σχολής στην Αθήνα. Οπως αναφέρεται σε επετηρίδα της σχολής, στη διαθήκη του, που συνέταξε το 1915 στον Βόλο, διέθετε όλη του την περιουσία που είχε αποκτήσει στην Αίγυπτο «υπέρ της ιδρύσεως αντιστοίχου προς την γαλλικήν Ecole Libre des Sciences Politiques Ελληνικής Σχολής Πολιτικών Επιστημών».

Ηδη, όμως, το 1924 στην Αθήνα είχε δημιουργηθεί από τον Κύπριο Γεώργιο Φραγκούδη το εκπαιδευτικό σωματείο «Εκπαιδευτική Αναγέννησις», που είχε σκοπό τη δημιουργία «Ελευθέρας Σχολής Πολιτικών, Κοινωνικών και Οικονομικών Επιστημών». Τον Ιανουάριο του 1927 τέθηκε ο θεμέλιος λίθος για το κτήριο «εν οικοπέδω παρά τη ερημική Λεωφόρω Α. Συγγρού», το οποίο μετά την περάτωσή του εγκαινιάστηκε επισήμως. Στην επετηρίδα που εκδόθηκε για τα τριάντα χρόνια του ιδρύματος αναφέρεται ότι στις 18 Νοεμβρίου του 1930 έγιναν «τα επίσημα εγκαίνια του νέου ιδρύματος (σ.σ. σωματείου Φραγκούδη) παρουσία του Προέδρου της Κυβερνήσεως Ελευθερίου Βενιζέλου».

Με υπογραφή Βενιζέλου

Η Πάντειος που γνωρίζουμε δημιουργήθηκε το 1931, όταν υπογράφηκε το συμβόλαιο μεταξύ του Ελευθερίου Βενιζέλου, ως εκτελεστή της διαθήκης του Πάντου και του Γ. Φραγκούδη ως προέδρου του σωματείου της «Εκπαιδευτικής Αναγεννήσεως». Με το συμβόλαιο αυτό, το σωματείο δώρισε στο Πάντειον Κληροδότημα το νεόδμητο κτήριο για τη δημιουργία του νέου ιδρύματος, που ονομάστηκε «Πάντειος Σχολή Πολιτικών Επιστημών». Πρόεδρος ορίστηκε ο Γεώργιος Φραγκούδης έως και το 1937, που παύτηκε με αναγκαστικό νόμο από τη δικτατορία Μεταξά. Ο Φραγκούδης στην αυτοβιογραφία του αναφέρει ότι με το Κληροδότημα Πάντου: «Κατωρθώσαμε να περατώσωμε το κτίριον της Σχολής και μέσα κι έξω, να προσθέσωμεν ένα όροφο, να αγοράσωμεν όλα τα πέριξ οικόπεδα για μελλοντική ανάπτυξι και να τελέσωμε μεγαλοπρεπή εγκαίνια της Σχολής που προς τιμήν του μεγαλύτερου αυτής δωρητού ωνομάστηκε «Πάντειος«».

Στις 17 Μαρτίου του 1934 έγιναν τα επίσημα εγκαίνια της Παντείου Σχολής Πολιτικών Επιστημών, όπως αυτή διαμορφώθηκε ως σύνθεση της διαθήκης του Αλ. Πάντου με το σωματείο του Γ. Φραγκούδη. Βέβαια, στην επίσημη ιστορία της Παντείου αναφέρονται ως «επίσημα εγκαίνια» μόνο τα εγκαίνια της «Εκπαιδευτικής Αναγεννήσεως» του 1930. Αυτή η παραδοχή είναι, προφανώς, μερική, εφ’ όσον η σημερινή δομή του Ιδρύματος, αλλά και η δημιουργία του, είναι αποτέλεσμα της συγχώνευσης που έγινε τον Ιούνιο του 1931.

(*) Διδάκτωρ Σύγχρονης Ιστορίας-μαθηματικός

σάρωση0005

Οι κοινωνικές επιστήμες την εποχή της κοινωνικής κρίσης

  • ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ Ν. ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΥ(*)
  •  

    Σε μια εποχή καθολικής κοινωνικής κρίσης, όπως αυτή που βιώνουμε σήμερα, οι κοινωνικές επιστήμες, η Κοινωνιολογία ειδικότερα βρίσκεται ενώπιον πιεστικών προκλήσεων, καθώς καλείται να ανιχνεύσει διεξόδους σε επείγοντα και καταλυτικά προβλήματα.

    Αντιμετωπίζει μείζονα θεωρητικά και ερευνητικά διλήμματα, καθώς οι νέες συνθήκες και οι πραγματικότητες που επιβάλλονται όχι μόνον σε τοπικό, αλλά σε «παγκόσμιο» πλέον επίπεδο φαίνεται να υπερβαίνουν τους παραδεδομένους τρόπους ρύθμισης των κοινωνικών και πολιτικών πραγμάτων και, συνεπώς, τους μέχρι προσφάτως εδραιωμένους τρόπους σκέψης. Τα μέχρι τούδε κυρίαρχα υποδείγματα σκέψης έχουν ήδη αμφισβητηθεί και υποχωρήσει. Η κρίση, με άλλα λόγια, είναι όχι μόνον κοινωνική, πολιτική, οικονομική και ιδεολογική. Είναι κρίση και της κοινωνικής θεωρίας.

    Η κρίση, λοιπόν, σηματοδοτεί την εξάντληση και την απορρύθμιση του κοινωνικού, πολιτικού και οικονομικού τρόπου οργάνωσης και λειτουργίας της κοινωνικής ζωής, την απορρύθμιση αξιών και προτύπων συμπεριφοράς και δράσης, σηματοδοτεί επίσης τις οδύνες και την επίπονη διαδικασία μετάβασης σε νέα μορφή οργάνωσης της κοινωνίας.

    Η κριτική Κοινωνιολογία

    Πρώτιστη λειτουργία, ο κύριος στόχος, της κριτικής κοινωνιολογικής θεώρησης είναι η αμφισβήτηση των εκάστοτε κοινωνικών δεδομένων: Η ιστορικο-κριτική ανάδειξη των συνθηκών που μορφοποιούν τις κοινωνικές σχέσεις, η πραγμάτευση των τρόπων της κοινωνικής ζωής και δράσης των ανθρώπων. Η κριτική κοινωνική θεωρία και έρευνα επιχειρεί περαιτέρω να εντοπίζει τις προϋποθέσεις της διαμόρφωσης συλλογικών και ατομικών προσανατολισμών, του αναπροσανατολισμού της κοινωνικής πρακτικής, που καθιστά δυνατή την υπέρβαση των όρων και των ορίων που περιορίζουν τη δράση και τη ζωή των ανθρώπων. Σε ένα συνεχή διάλογο με την κοινωνία, με άλλα λόγια, συμβάλλει στην ανασυγκρότηση των κοινωνικών υποκειμένων που μπορούν να αναλάβουν το έργο της αναδιάρθρωσης των κοινωνικών σχέσεων και της επίλυσης των κοινωνικών προβλημάτων.

    Και για να έλθουμε στην κρίση που διέρχεται σήμερα η ελληνική κοινωνία: Καθήκον του κριτικού κοινωνιολόγου δεν μπορεί παρά να είναι η κατάδειξη της σημασίας των πολιτικών, ιδεολογικών και οικονομικών επιλογών που επιβλήθηκαν επί της ελληνικής κοινωνίας και έχουν οδηγήσει στη διάρρηξη των κοινωνικών δεσμών, έχουν ανατρέψει τον τρόπο και το επίπεδο ζωής της πλειονότητας του ελληνικού λαού. Να διαγνώσει όχι μόνον τις μεσοπρόθεσμες, αλλά και τις μακροπρόθεσμες συνέπειες των πολιτικών που υιοθετούνται στο όνομα της υπέρβασης της κρίσης. Να επισημάνει τον παραλογισμό της επιβολής των νεοφιλελεύθερων πολιτικών που αντιστρατεύονται τις ιστορικές, οικονομικές και κοινωνικές ιδιαιτερότητες της ελληνικής κοινωνίας και παραβιάζουν έτσι, όχι μόνον τις ισορροπίες που επέτυχε στη μακρά διάρκεια της μεταπολεμικής επώδυνης προσπάθειας ανόρθωσής της, αλλά και την αυτοσυνειδησία της. Ο κριτικός κοινωνιολόγος δεν έχει παρά να σταθεί στο πλευρό της κοινωνίας και να αντιταχθεί στην επιχειρούμενη αυτή βίαιη προσαρμογή στις νεοφιλελεύθερες επιταγές.

    (*) Καθηγήτρια τμήματος Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου

σάρωση0005

Από την Πάντειο στο Πάντειο

  • ΤΟΥ ΓΙΑΓΚΟΥ ΑΝΔΡΕΑΔΗ*
  •  

    Το Πάντειο Πανεπιστήμιο, η Πάντειος Σχολή, όπως ονομαζόταν για πολλές δεκαετίες, είχε -και πιστεύω συνεχίζει να έχει- έναν ιδιαίτερο ρόλο να παίξει στα ακαδημαϊκά πράγματα της χώρας.

    Εδώ και δεκαετίες, η τότε Πάντειος ευτύχησε να έχει δασκάλους περιωπής, τον Στασινόπουλο, τον Τενεκίδη, τον Ζακυνθινό, τη Γιωτοπούλου, και στη Μεταπολίτευση άλλους σαν τον Καράγιωργα και τον Φίλια, που πέρα από την επιστημονική τους επίδοση ήταν και σύμβολα δημοκρατικών αγώνων. Γνώρισα την Πάντειο πριν από δύο και κάτι δεκαετίες σαν ένα πανεπιστήμιο όπου η Αριστερά ήταν ηγεμονική και όπου ο δάσκαλος έπρεπε να διαβάζει συνεχώς για να μην τον υπερφαλαγγίσουν οι μαθητές του.

    Μεγάλες μορφές

    Τηρουμένων οπωσδήποτε πολλών αναλογιών, θα μπορούσαμε να πούμε ότι αν το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο έπαιζε το ρόλο της γαλλικής Σορβόνης, μέρος τουλάχιστον των τμημάτων του Παντείου θα μπορούσε να παίξει ένα ρόλο αντίστοιχο με αυτόν της Ecole des Hautes Etudes.

    Ο ρόλος αυτός ενός ανεξάρτητου, ευέλικτου και πρωτοποριακού θεσμού μπορεί να αναδειχθεί και από μορφές σαν αυτές του Νίκου Σβορώνου, του Κορνήλιου Καστοριάδη, του Jacques Derrida, του Κώστα Αξελού, του Γιώργου Χειμωνά και πολλών άλλων που, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, συνέδεσαν το όνομά τους με το ίδρυμα.

    Οι «πληγές» του Παντείου

    Παρά, ωστόσο, τις αδιαμφισβήτητες επιμέρους επιτυχίες σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο, κάτι τέτοιο δεν μπορούμε να πούμε ότι μέχρι σήμερα κατορθώθηκε, και αυτό για εσωτερικές και εξωτερικές αιτίες.

    Στις εσωτερικές συγκαταλέγονται από τη μια το ότι το πολιτικό ενδιαφέρον ενίοτε ξεστράτισε, όπως και σε άλλα ΑΕΙ, σε κομματισμό και από την άλλη περίοδοι κακοδιοίκησης που πλήγωσαν το ίδρυμα, που ωστόσο προχώρησε στην αυτοκάθαρσή του. Στις εξωτερικές, μια παγκόσμια, δυστυχώς, στροφή των εκπαιδευτικών πολιτικών σε εργαλειακές κατευθύνσεις.

    Στη μεταβατική φάση στην οποία βρίσκεται σήμερα η παιδεία μας υπάρχουν, πιστεύω, δύο κατευθύνσεις και για το Πάντειο: είτε υποταγή σε εργαλειακές λύσεις, που εν ονόματι της αποτελεσματικότητας δυναμιτίζουν κάθε αποτέλεσμα, είτε μια πορεία που θα απαντήσει με πρωτότυπους και δημιουργικούς τρόπους στις προκλήσεις των καιρών.

    * Ομ. καθηγητής του Τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου

———————————————————————————————————————

1 comment so far

  1. […] πολύ ενδιαφέρον συνέδριο λαμβάνει χώρα στην Πάντειο  (Τετάρτη 17 Απριλίου-Σάββατο 20 Απριλίου 2013) υπό τον […]


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: