Άρθρο στην «Αυγή»: Είκοσι χρόνια χωρίς τη Σοβιετική Ένωση

Την 1η Φεβρουαρίου του 2012 η «Αυγή» δημοσίευσε το άρθρο μου με τίτλο  «Είκοσι χρόνια χωρίς τη Σοβιετική Ένωση».  Το κείμενο, όπως αναδημοσιεύτηκε στο blog Π&Α υπό τον τίτλο «H δικαίωση του Πλεχάνωφ, του Κροπότκιν και της Λούξεμπουργκ» είναι το εξής:


Πέρασαν ήδη 20 χρόνια από την οριστική διάλυση μιας μεγάλης αυτοκρατορίας, που σφράγισε την ιστορία του 20ού αιώνα, καθόρισε τη μορφή της ευρύτερης περιοχής μας, απείλησε τις έως τότε κυρίαρχες δυνάμεις του κόσμου, προσπάθησε να αλλάξει τις καθιερωμένες νοοτροπίες και διακήρυξε τη δημιουργία μιας νέας κοινωνίας «απαλλαγμένης από την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο».

Τελικά απέτυχε σ’ όλους τους στόχους που έθεσαν οι αρχικοί επαναστάτες του 1917, που πίστεψαν ότι μπορούν να υπερπηδηθούν κάποια στάδια της κοινωνικής εξέλιξης. Υλοποίησαν εντέλει τα πιο τρελά όνειρα των μεταφυσικών φιλοσόφων που πίστευαν ότι το πνεύμα προηγείται του όντος και ότι αρκεί η βούληση για να αλλάξει τον ρου των πραγμάτων και να ανατρέψει τους νόμους της φύσης…

Μόνο που γι’ αυτό απαραίτητη ήταν η σκληρή κυριαρχία μιας νέας τάξης ανθρώπων -συσπειρωμένων γύρω από το Κόμμα, απολαμβάνοντας τα πλείστα όσα οφέλη από τη συσπείρωση αυτή- που πίστευαν ότι αποτελούν την τελείωση του ανθρώπινου είδους, ότι οι ιδέες τους εκφράζουν την ενσάρκωση της έως τότε ουτοπίας και ότι η πολιτική πρακτική τους εγγυάται τον δρόμο για την κατάκτηση του επίγειου παράδεισου. 


Κατάφεραν εντέλει να μετατρέψουν μια φιλοσοφική άποψη που προερχόταν από την καρδιά της νεωτερικότητας σε προνεωτερικό θρησκευτικό φαινόμενο. Και ακριβώς γι’ αυτό ανταγωνίστηκαν τις προηγούμενες θρησκευτικές εκφράσεις, προσπαθώντας να αντικαταστήσουν το παλιό τελετουργικό με το νέο, όπως και τα σύμβολα και τις «Ιερές Γραφές» των παλαιότερων δοξασιών. Η πρόσφατη κηδεία του Βορειοκορεάτη ηγέτη είχε την ίδια ακριβώς γεύση αυτού του νέου κομμουνιστικού τελετουργικού, που εισήχθη στην ιστορία από τον Στάλιν και την ομάδα του.

Toν Δεκέμβρη του 1991 το σοβιετικό πείραμα έφτασε στο τέλος του. Στις 25 Δεκεμβρίου ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ παραιτήθηκε από την προεδρία της Ένωσης. Την επόμενη ημέρα το Ανώτατο Σοβιέτ αναγνώρισε την πτώχευση και την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και αυτοδιαλύθηκε. Ο Ψυχρός Πόλεμος -που η πρώτη του συνέπεια υπήρξε η Μικρασιατική Καταστροφή- τελείωσε με δραματικό τρόπο. Μαζί του τελείωσε και η ισορροπία τρόμου που είχε έως τότε δημιουργηθεί, δρομολογώντας εξελίξεις και παγκόσμιες ανακατατάξεις, των οποίων το τέλος είναι ακόμα άδηλο.

Για τους Έλληνες -ειδικά τις πολυάνθρωπες κοινότητες που κατοικούσαν στην ΕΣΣΔ- η κατάρρευση είχε μοιραία αποτελέσματα. Πολλοί βρέθηκαν ανάμεσα στα πυρά των αντιμαχόμενων εθνών, στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, στην Τσετσενία και στην Αμπχαζία, και αναγκάστηκαν να καταφύγουν ως πρόσφυγες πολέμου σε μια Ελλάδα που ελάχιστα κατανοούσε τις κοσμοϊστορικές αλλαγές.

Ένα προδιαγεγραμμένο τέλος

Η εξέλιξη αυτή, που μπορεί να εξέπληξε ακόμα και τους γνωρίζοντες στη Δύση, είχε ήδη προβλεφθεί από τους ηγέτες εκείνους της ευρωπαϊκής αριστεράς που διαφωνούσαν με τον ολοκληρωτισμό που εισήγαγε για πρώτη φορά στην ευρωπαϊκή σοσιαλιστική σκέψη ο Β.Ι. Λένιν. Διαφωνούσαν πλήρως με την αντίληψη της ύπαρξης ενός ιεραρχικά δομημένου, συγκεντρωτικού «κόμματος νέου τύπου», το οποίο θα λειτουργούσε ως μηχανισμός άσκησης εξουσίας, στο όνομα και ερήμην των «αφώτιστων» εργαζομένων.

Γ.ΠλεχάνοφΟ Πλεχάνοφ ήταν ένας από τους ηγέτες των μενσεβίκων (μειοψηφικών) του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Ρωσίας, που από το 1903 έκανε σκληρή κριτική στις απόψεις του Λένιν, υποστηρίζοντας ότι πρώτα θα γινόταν η αστική δημοκρατική επανάσταση, στην οποία θα οδηγούσε η φιλελεύθερη μεσαία τάξη. Διαφώνησε με την μπολσεβίκικη άποψη για το Κόμμα και κατηγόρησε τον Λένιν ότι με τις απόψεις του δημιουργεί «κατάσταση πολιορκίας» και επιβάλλει στον σοσιαλισμό την «πειθαρχία των στρατώνων». Ακόμη κατηγόρησε τον Λένιν ότι κάνει σύγχυση μεταξύ της δικτατορίας του προλεταριάτου και της δικτατορίας πάνω στο προλεταριάτο, καταγγέλλοντας τις μεθόδους του ως «κακέκτυπο της τραγικής αδιαλλαξίας του γιακωβινισμού» και προέβλεψε ότι οι απόψεις του ανοίγουν τον δρόμο στους επίδοξους δικτάτορες.

Με τις απόψεις του Πλεχάνοφ συντάχθηκε και ο Τρότσκι, ο οποίος έγραψε: «Η οργάνωση του Κόμματος θα πάρει τη θέση του ίδιου του Κόμματος, η Κεντρική Επιτροπή τη θέση της Οργάνωσης και τέλος ο δικτάτορας θα πάρει τη θέση της Κεντρικής Επιτροπής». Όμως ο Τρότσκι, στα κρίσιμα χρόνια που ακολούθησαν το 1917, συντάχθηκε απόλυτα με τους επαγγελματίες επαναστάτες, επωμιζόμενος με αυτό τον τρόπο μεγάλο μερίδιο ευθύνης για τις εξελίξεις που οδήγησαν λίγο αργότερα στη σκληρή σταλινική τυραννία, στην εξόντωση της πλειοψηφίας των πρώτων μπολσεβίκων και τελικά στη δολοφονία του ίδιου.

Συμφώνησε τον Σεπτέμβριο του 1918 με τους Λένιν και Στάλιν για την απαγόρευση των αντιπολιτευτικών οργανώσεων. Ως αρχηγός του Κόκκινου Στρατού κατέστειλε την εξέγερση των ναυτών της Κροστάνδης, καθώς και το μαχνοβίτικο αναρχικό κίνημα των φτωχών αγροτών της περιοχής της Μαριούπολης (Ν. Ουκρανία) και επέβαλε με τη βία τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις του «πολεμικού κομμουνισμού», που κατέστρεψαν την αγροτική παραγωγή και οδήγησαν τη Ρωσία στον λιμό.

Δριμεία κριτική στην πολιτική αυτή άσκησε και ο Π.Α. Κροπότκιν. Έγραφε: «…Έγιναν τεράστια λάθη, που πληρώθηκαν με τον θάνατο χιλιάδων ανθρώπων και με την καταστροφή ολόκληρων περιοχών» και αναρωτιόταν: «Πώς οι κήρυκες μιας νέας ζωής και μιας νέας κοινωνίας μπορεί να καταφεύγουν σε τέτοια όπλα για να αμυνθούν απέναντι στους εχθρούς τους;» Ο Κροπότκιν προειδοποιούσε: «Η προσπάθεια να θεμελιώσετε μια καινούργια κοινωνία με μέσο τη δικτατορία είναι μοιραία καταδικασμένη σε αποτυχία… Αν συνεχιστεί η σημερινή κατάσταση, ακόμα και η λέξη ‘σοσιαλισμός’ θα καταντήσει κατάρα…».

Επίσης η Ρόζα Λούξεμπουργκ κατήγγειλε «τον υπερσυγκεντρωτισμό που υπερασπίζεται ο Λένιν» και παραλλήλιζε το πνεύμα που επικράτησε με «το στείρο πνεύμα του νυχτοφύλακα». Έγραφε: «Χωρίς γενικές εκλογές, απεριόριστη ελευθερία του τύπου και των συγκεντρώσεων, ελεύθερη πάλη των ιδεών, γίνεται μια ζωή επιφανειακή, όπου η γραφειοκρατία είναι το μόνο ενεργό στοιχείο… Υπάρχει λοιπόν στο βάθος μια κυβέρνηση κλίκας, μια δικτατορία είναι αλήθεια, …η δικτατορία μιας χούφτας πολιτικών».

O Πλεχάνοφ, ο Κροπότκιν, η Λούξεμπουργκ δικαιώθηκαν πολύ γρήγορα. Η υποταγή της εργατικής τάξης στους, ιδεαλιστές αρχικά, επαγγελματίες επαναστάτες γρήγορα εξελίχθηκε σε στυγνή δικτατορία μιας γραφειοκρατικής τάξης πάνω στον λαό, που βρήκε την απόλυτη αποθέωσή της στα χρόνια της σταλινικής τρομοκρατίας.

12 comments so far

  1. Βλάσης Αγτζίδης on

    Tsar Nicholas – exhibits from an execution

    By Martin Vennard
    BBC News

    Busts of the late Tsar Nicholas II and his wife Alexandra are on display
    Continue reading the main story

    Russia country profile
    For the first time, Russians have the chance to examine the evidence surrounding the execution of Tsar Nicholas II and his family following the Russian Revolution almost 100 years ago.

    An exhibition on their detention, killings and the subsequent investigations into them has opened at the Russian State Archives in Moscow.

    It comes as Russians continue to reassess the reputation of their last tsar.

    He and his family and four members of staff were killed without trial by Bolsheviks in the early hours of 17 July 1918, in the cellar of a house in the Urals city of Yekaterinburg.

    The Soviet authorities drew a veil over what had happened.

    The exhibition’s curator, Marina Siderova, says Russians now want to know more about the subject.

    ‘Great interest’
    «No one was talking about this before,» she says.

    Yakov Yurovsky’s weapons are on display
    «In Soviet times it was taboo, a closed subject and probably now we are only just starting to talk about this tragedy.

    «The number of people visiting the exhibition shows there is great interest in this topic.»

    Visitors can see material gathered by investigators shortly after the killings and in post-Soviet times, as well as objects and clothing that belonged to the family.

    Tsar Nicholas II’s hand-written letter of abdication is on display next to his personal diary.

    The Mauser pistol and a long knife belonging to the head of the execution squad, Yakov Yurovsky, can be seen.

    Some of the bullets used in the killings are on show, alongside photos and diagrams of where the Romanovs and their executioners were positioned.

    An unfinished embroidery by Nicholas’s wife, Alexandra, is displayed, as well as uniforms worn by the tsar and his heir, Alexei, while photographs show the family doing mundane tasks, such as gardening, during their detention by the Bolsheviks.

    The remains of Nicholas, Alexandra and three of their five children were found in 1991 after the collapse of the Soviet Union.

    The bodies of Alexei and the fourth daughter were not found until 2007, fuelling rumours in the meantime that they had survived.

    As part of the official identification process DNA tests were carried out and lifelike models of their heads, based on the remains found in 1991, were made and are on display.

    ‘In perspective’
    A 16-year-old visitor, Alexandra, said she had not learnt enough about the period at school. «I think this is a very interesting topic and every Russian person should know their history and that’s why I’m here.»

    Nicholas, who abdicated more than a year before his death, was made a saint in 2000
    Her friend Vladimir, 18, added: «I’m interested in why the emperor’s family were killed. I think it was unfair. I’m interested in how it happened and why people did it.»

    In Soviet times Nicholas was portrayed as a weak and incompetent leader, whose decisions had led to military defeats and the deaths of millions of his subjects.

    In 1998, the then president, Boris Yeltsin, attended the reburial in St Petersburg of the remains found in 1991 and described the killings as one of the most shameful pages in Russian history.

    Despite doubts among some members of the Russian Orthodox Church that the remains of Nicholas and his family have ever been found, it bestowed sainthood on the Romanovs in 2000.

    Anglo-Russian historian Nikolai Tolstoy, who is also chancellor of the International Monarchist League, sees the exhibition as part of the reassessment of the tsar’s reign.

    «There were many bad things about the tsar’s regime, but he inherited an autocracy and his acts are now being seen in perspective and in comparison to the terrible crimes committed by the Soviets,» he says.

    «His regime had the possibility for reform.»

    There are, he adds, growing numbers of books on the tsarist era, while imperial icons are increasingly seen in Russian churches.

    Pro-monarchist groups have taken part in the recent wave of anti-Putin protests in Russia and Mr Tolstoy says they see the restoration of the monarchy as a way of reining in an «increasingly autocratic» president.

    «They want a constitutional monarchy, which would help diffuse power at the top,» he says.

    In 2008 Russia’s Supreme Court ruled that Nicholas and his family were the victims of political repression and should be rehabilitated. Now Russians have a chance to make up their own minds.

    http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18592372

  2. Β on

    ΕΣΣΔ: H ίδρυση και η διάλυσή της
    ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 31/01/2012 23:09

    3

    emailεκτύπωση

    Eίκοσι χρόνια πριν, ανήμερα Χριστούγεννα του 1991, έγινε στο Κρεμλίνο η υποστολή της ερυθράς σημαίας της τότε αποβιώσασας «Ενωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών» (ΕΣΣΔ) με το χρυσοκίτρινο σφυροδρέπανο και το αστέρι, σύμβολα μιας αποδεδειγμένα αποτυχημένης ουτοπίας ενώ κατόπιν ακολούθησε η έπαρση της τρίχρωμης σημαίας με το μπλε, άσπρο, κόκκινο, εν μέσω χειροκροτημάτων. Τα δύο πρώτα χρώματα αποκαθιστούσαν, εμβληματικά την καθεστηκυία αντι-κομουνιστική τάξη, ιδιαίτερα το μπλε με τη σαφή αναφορά στην γαλαζοαίματη αριστοκρατία τσαρικής προέλευσης. Η ΕΣΣΣΔ είχε κι αυτή βιώσει σχεδόν επτά δεκαετίες αυτοκρατορικού μεγαλείου και με την προηγμένη για κείνη την εποχή τεχνολογία της (μέσα του 20ού αιώνα) είχε κατορθώσει να ταξιδέψει στην τροχιά του διαστήματος προκαλώντας τον παγκόσμιο σεβασμό και θαυμασμό, όπως είχε κάνε λίγα χρόνια πριν στον Πατριωτικό Πόλεμο με την ανδρεία της και τις μεγάλες θυσίες σε ανθρώπινες ζωές, καθώς και την τεράστια συμβολή της στη συντριβή του ναζισμού που την έκανε εξαιρετικά συμπαθή σε όλη την Ευρώπη αλλά και τις ΗΠΑ.

    Όμως ο σοβιετικός λαός είχε ήδη υποστεί τα πάνδεινα και προ της έκρηξης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου με τους λιμούς που είχαν προκαλέσει πρώτα ο Λένιν (εν μέρει) και έπειτα ο Στάλιν, πουλώντας όλα τα σιτηρά για να αγοράσει τα απαιτούμενα για την εκβιομηχάνιση της χώρας παραφερνάλια: εξοπλισμό για την ανάπτυξη της βαριάς βιομηχανίας και βιομηχανίας όπλων, που ήταν το κύριο μέλημα των Μπολσεβίκων, γενικά και του Στάλιν, ιδιαίτερα, βασική προϋπόθεση για τον μετασχηματισμό της αγροτικής Ρωσίας και ολόκληρης την ΕΣΣΔ σε μια βιομηχανική υπερδύναμη. Ομως η ίδια υπερδύναμη το 1991 καθόλου απρόοπτα διαλύθηκε εις τα εξ ων συνετέθη και «κατέληξε», παρά τις περί του αντιθέτου διαβεβαιώσεις των σοβιετολόγων, που πρόβλεψαν-με κάποιες εξαιρέσεις- μακροζωία για την ΕΣΣΔ, την αχανή σε έκταση χώρα που δεν γνώρισε ποτέ δημοκρατία, της επιβλήθηκε ένα τυραννικό καθεστώς καταστολής και απόλυτου γραφειοκρατισμού, όπου οι πολίτες δεν μπορούσαν να αρθρώσουν αντιρρητικό λόγο. Η κοινωνία της «δημοκρατικής» δικτατορίας του προλεταριάτου μεταλλάχτηκε σε μία κοινωνία μαζικής καταστολής όπως όλες των ολοκληρωτικών καθεστώτων.

    Τα κύρια, βεβαίως, αίτια τελευτής του βίου της ΕΣΣΔ ήταν η σαθρή οικονομία της που δεν άντεξε στην ιλιγγιώδη κούρσα των εξοπλισμών, όπου την παρέσυραν ευφυώς οι πάντα οικονομικά εύρωστες ΗΠΑ καθώς και η αδυναμία της να «παρακολουθήσει» τις ραγδαίες εξελίξεις της τεχνολογίας τις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα, ιδιαίτερα μάλιστα αυτές των ηλεκτρονικών υπολογιστών, σε σημείο που να έχουν ελλιπέστατη πρόσβαση στην πληροφορία, αλλά και η μοναξιά της, όταν οι πρώην δορυφόροι –ιδίως η βιομηχανικά προηγμένη Ανατ. Γερμανία- είχαν ήδη πάρει την άγουσα προς την ανεξαρτησία και την πλήρη εξάρτηση από την ελεύθερη αγορά, ενώ η λέξη «κομουνισμός», ωσάν λέξη ταμπού, διαγράφηκε από τα λεξιλόγιά των πρώην δορυφόρων της. Η βιομηχανία της ΕΣΣΔ παρήγε χαμηλής ποιότητας προϊόντα (ποσότητα εις βάρος της ποιότητας) και σε μία εποχή υπερκαταναλωτισμού, δεν άντεχε στον ανταγωνισμό άλλων χωρών της Ευρώπης, Αμερικής και Ασίας που τα προϊόντα τους υπερείχαν ποιοτικά. Λίγο δε προ της κατάρρευσης της ΕΣΣΔ, ο τελευταίος πρόεδρός της Μιχαήλ Γκορμπατσόφ συναντούσε στους δρόμους τις νοικοκυρές που έδειχναν απελπισμένες τις άδειες βιτρίνες των καταστημάτων πώλησης καταναλωτικών αγαθών. Αλλά το οικονομικό σύστημα κεντρικού σχεδιασμού, παρά τις αποτυχίες του διατηρήθηκε επί έξι δεκαετίες και κάποια στοιχεία του επέζησαν ακόμα και μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ.

    Η Οκτωβριανή Επανάσταση

    Η Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 ανήκει στα συγκλονιστικά συμβάντα που άλλαξαν την πορεία του κόσμου αλλά υπήρξε και ένα μεμονωμένο και πρωτόγνωρο φαινόμενο πλήρους κατάληψης της εξουσίας από το λαό που συνέβη μέσα στον ασφυκτικό καπιταλιστικό κλοιό του 1917 συνιστώντας μια εν δυνάμει απειλή για τον τότε πανίσχυρο καπιταλισμό ( η ισχύς του κλονίσθηκε δώδεκα χρόνια αργότερα με το μεγάλο κράχ του 1929) γιατί απειλούσε να διαταράξει την αρμονία σχέσεων και την ειρηνική συνύπαρξη της απόλυτης φτώχειας και εξαθλίωσης με τον απόλυτο πλούτο και την ευμάρεια του ευρισκόμενου σε πλήρη άνθηση καπιταλισμού την πρώτη 20ετία του περασμένου αιώνα. Για την τελική επικράτησή τους όμως οι κομουνιστές (πρώτα «Μπολσεβίκοι», κατ’ αντιδιαστολή προς τους «Μενσεβίκους», την φιλελεύθερης απόκλισης μειοψηφία) χρειάστηκε να περάσουν από τα καβδιανά δίκρανα παρά το γεγονός ότι η συμβολική κατάληψη των χειμερινών ανακτόρων έγινε κάτω από μάλλον ευνοϊκές συγκυρίες, χάρη μάλιστα στους ευφυείς χειρισμούς τους, την καλή οργάνωσή τους αλλά και τη χαώδη κατάσταση εξαιτίας της προηγηθείσας Επανάστασης του Φεβρουαρίου που εκθρόνισε τον Τσάρο, Νικόλαο Β΄ και εγκατέστησε στην εξουσία την μεταβατική κυβέρνηση του «Σοσιαλιστή Επαναστάτη» Αλέξανδρου Κερένσκι που δεν τον ήθελαν ούτε οι μοναρχικοί, αφού δεν υπήρχε πλέον Τσάρος, ούτε οι Μπολσεβίκοι που έβλεπαν με υποψία το περίεργο φλερτ Κερένσκι με τον τσαρικό στρατάρχη Κορνίλοφ, όπου αμφότεροι είχαν ταχθεί κατά των Μπολσεβίκων, ο δε Κορνίλοφ σχεδίασε επιβολή δικτατορίας, πανικοβάλλοντας τον Ρώσο πρωθυπουργό που αναγκάσθηκε να ζητήσει τη βοήθεια των Μπολσεβίκων για να σωθεί η Αγ. Πετρούπολη.

    Μεγάλος Πόλεμος και Συνθήκη Μπρεστ Λιτόφσκ

    Το Κύριο εμπόδιο στην απρόσκοπτη εξέλιξη της επανάστασης ήταν ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, μεταξύ Κεντρικών Δυνάμεων (κυρίως Γερμανία- Αυστρο-Ουγγαρία) και Αντάντ (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία και κατόπιν και Ιταλία) όπου οι Γερμανοί με τον άρτιο στρατό τους, νικούσαν συνεχώς τις ρωσικές δυνάμεις με τον ελλιπή εξοπλισμό και το πεσμένο ηθικό. Ηδη από τον Αύγουστο του 1914 οι Ρώσοι είχαν υποστεί πανωλεθρία στη μάχη του Τάνενμπεργκ. Αλλά ακόμη και ο ανίκανος Κερένσκι επέμενε να συνεχίζει τον πόλεμο κατά των Γερμανών υφιστάμενος επάλληλες ήττες στο μικρό διάστημα που διακυβέρνησε τη Ρωσία. Ο Λένιν όμως ήξερε ότι η επανάσταση δεν θα είχε μέλλον εάν δεν διασφαλιζόταν ειρήνη με τη Γερμανία πάση θυσία. Ηλπιζε μάλιστα ότι θα ήταν έτοιμη και η ίδια για κομουνιστική εξέγερση, αλλά όταν όντως αυτό συνέβη (1919-23) οι κομουνιστές- σπαρτακιστές υπέστησαν οδυνηρή ήττα και οι Ρώσοι Μπολσεβίκοι ένιωσαν βαθιά απογοήτευση που μια τόσο προηγμένη βιομηχανικά χώρα δεν κατόρθωσε να προσχωρήσει στην Επανάσταση.

    Η Συνθήκη του Μπρεστ Λιτόφσκ, που υπεγράφη τελικά στις 3/3/1918 ύστερα από περιπέτειες έγινε όντως με πάσα θυσία αφού υπήρξε ταπεινωτική για τη Ρωσία που παρεχώρησε στη Γερμανία το ¼ των εδαφών της, απώλεσε το 1/3 του πληθυσμού της και κατέβαλε πολεμική αποζημίωση 6 εκατομμυρίων χρυσών μάρκων. Ομως η έξοδος της Ρωσίας από τον Μεγάλο Πόλεμο εξόργισε τους συμμάχους της Αντάντ αλλά προσέβαλε και το γόητρο του ρωσικού λαού, ιδιαίτερα κάποιων επιφανών στελεχών του κόμματος που θεώρησαν προδοσία την αποδοχή από μέρους της ηγεσίας των όρων μιας τόσο εξευτελιστικά ταπεινωτικής συνθήκης. Ένα μέρος των απολεσθέντων εδαφών, βέβαια, ανακτήθηκαν το 1939 με την άλλη επονείδιστη «Συνθήκη μη Επιθέσεως» των Φον Ρίμπεντροπ-Μολότοφ, ΥΠ.ΕΞ Γερμανίας και ΕΣΣΔ, αντίστοιχα που συμπεριέλαβε και οικονομική συμφωνία Τότε τους συνέδεσε ένας κοινός σκοπός: η κατάκτηση και η «δίκαιη» μοιρασιά της Πολωνίας, Βαλτικής και Φινλανδίας. Για τούτο με την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου η Γερμανία και η ΕΣΣΔ ήταν δύο εξαίρετοι φίλοι, ο δε Χίτλερ στην επέτειο της συμπλήρωσης εξήντα ετών του Στάλιν το 1939 του έστειλε συγχαρητήριο τηλεγράφημα αποκαλώντας τον «Φύρερ της Ανατολής», ίσως για να του υπενθυμίσει ότι δεν έπρεπε να έχει βλέψεις στη «δική του» Δύση.

    Ο Ρωσικός εμφύλιος, η Ανταρσία της Κρονστάνδης

    Η εγκαθίδρυση κομουνιστικού καθεστώτος αποτελούσε κάρφον στον οφθαλμό για ολόκληρο τον καπιταλιστικό κόσμο που έβλεπε να δημιουργείται ένα κάκιστο προηγούμενο για αυτό και δεν έχασαν την ευκαιρία να επιτεθούν στην Ρωσία πολλές χώρες συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, της Βρετανίας, της Ιαπωνίας, της Ελλάδας, της Γερμανίας και άλλων-δέκα τεσσάρων συνολικά χωρών- κατόπιν έκκλησης βοήθειας από τους Λευκορώσους. Παρά τις περιπέτειες και τους κινδύνους που διέτρεξε το νεοπαγές καθεστώς, ο εμφύλιος απέβη νικηφόρος για τους Μπολσεβίκους χάρη στην εμπνευσμένη ηγεσία του Κομισάριου Πολέμου Λέον Τρότσκι, την αυταπάρνηση και τον ηρωισμό του ρώσικου λαού που άλλωστε διέβλεπε ότι μια νίκη των Λευκών θα σήμαινε επιστροφή των γαιών στους πάμπλουτους γαιοκτήμονες, ενώ οι Μπολσεβίκοι και τα σοβιέτ, τα πρώτα δημοκρατικά εκλεγμένα συμβούλια εργατών, αγροτών και στρατιωτών, που ιδρύθηκαν το 1905, απέδιδαν τη γη σε ακτήμονες θέτοντας τα θεμέλια δημιουργίας ενός αληθινού σοσιαλιστικού κράτους δικαίου.

    Ηδη όμως είχαν αρχίσει να διαφαίνονται τα πρώτα σύννεφα στον επαναστατικό ορίζοντα, όταν έγινε δεκτό το παλλαϊκό αίτημα σχηματισμού Συντακτικής Συνέλευσης. Το αποτέλεσμα των εκλογών που διεξήχθησαν το Νοέμβρη 1917 διέψευσε κάθε προσδοκία των Μπολσεβίκων για εκλογικό θρίαμβο αφού έλαβαν μόνο το 23,5% και 168 έδρες, έναντι του 41% και των 380 εδρών που κέρδισε το ιστορικό «Κόμμα Σοσιαλιστών Επαναστατών», ένα μέρος του οποίου είχε μάλιστα αποσχιστεί από το κόμμα συγκροτώντας τους «Αριστερούς Σοσιαλιστές Επαναστάτες» που συμπαρατάχθηκαν με τους Μπολσεβίκους. Σε ελάχιστο χρόνο όμως ο Λένιν διέλυσε τη Βουλή ετσιθελικά με το δικαιολογητικό ότι τα αποτελέσματα δεν ανταποκρινόντουσαν στην πραγματικότητα, αφού οι εκλογικοί κατάλογοι ήταν παλιοί και δε λάβαιναν υπόψη το σχίσμα ανάμεσα στο Κόμμα των Σοσιαλιστών Επαναστατών και αυτό των Αριστερών Σοσιαλιστών Επαναστατών.

    Ωστόσο η αυθαίρετη διάλυση της Βουλής απέδειξε τις εγγενείς δυσχέρειες εκδημοκρατισμού της Ρωσίας καθώς και την αυταρχική ιδιοσυγκρασία του Λένιν με την έντονη δυσανεξία προς οιαδήποτε μορφή δημοκρατίας. Αλλά η διάλυση της Βουλής με τη δικαιολογία τού: «Ολη η εξουσία στα Σοβιέτ» υπονοούσε εμμέσως πλην σαφώς το: όλη η εξουσία στο Κομουνιστικό Κόμμα αφού τα σοβιέτ, όπως απέδειξε η εξέγερση της Κρονστάνδης κατά τη γνώμη των Μπολσεβίκων στερούντο κατά τον Λένιν «επαναστατικής συνείδησης» παρά το γεγονός ότι πήραν μέρος σε δύο τουλάχιστον επαναστάσεις!

    Το ολοκληρωτικό καθεστώς που επέβαλε ο Λένιν διέψευσε τις ελπίδες των λαών που προσδοκούσαν μια κοινοβουλευτική δημοκρατία και όχι ένα καθεστώς που καθίστατο οιονεί συνέχεια της τσαρικής τυραννίας και όπου η κομουνιστική μυστική αστυνομία CHEKA ξεπερνούσε σε βαναυσότητα την αντίστοιχη τσαρική αστυνομία ΟΧΡΑΝΑ. Η προαναφερθείσα «Ανταρσία της Κρονστάνδης», της νήσου-ναυτικής βάσης στο Φινλανδικό Κόλπο κοντά στην Πετρούπολη, ξέσπασε λόγω της δικτατορικής πολιτικής του Λένιν και της παρουσίας της CHEKA. Οι αντάρτες ναύτες της Κρονστάνδης απαιτούσαν «Σοβιέτ χωρίς Μπολσεβίκους»,(1 Μάρτη,1921), και αυτό γιατί υπήρχαν εκεί-εκτός από τους Μπολσεβίκους και Αναρχιστές (μαχητές της Οκτωβριανής Επανάστασης) καθώς και Αριστεροί Σοσιαλιστές Επαναστάτες. Οι δύο τελευταίοι, ήταν κάθετοι ενάντια στη δικτατορία του προλεταριάτου αλλά και ενάντιοι στο λεγόμενο «πολεμικό κομουνισμό», ένα «οικονομικό σύστημα» που αποτελούσε συνδυασμό σκληρών έκτακτων μέτρων, όπως η κολεκτιβοποίηση των αγρών και σοσιαλιστικού δογματισμού που συνίστατο σε εθνικοποίηση των πάντων από τις τράπεζες μέχρι τη γη. Ο Λένιν επιχείρησε να εφαρμόσει το σύστημα αντιπραγματισμού καταργώντας το χρήμα αλλά προκάλεσε τη ραγδαία άνοδο του πληθωρισμού. Ο εργατικός πληθυσμός μειώθηκε κατά 50% γιατί όλοι κατέφευγαν στην ύπαιθρο ώστε να μπορέσουν να καλλιεργήσουν τη γη και να χορτάσουν ψωμί.

    Η ΝΕΠ ως συνέπεια της Κρονστάνδης

    Η βίαιη καταστολή της εξέγερσης της Κρονστάνδης από τους Τρότσκι-Τουχατσέφσκι (ο πρώτος δεν συμμετέσχε αλλά έκρινε τη βίαιη καταστολή αναγκαία) με την εξόντωση των 2.500 επαναστατών αλλά και με τις ακόμα μεγαλύτερες απώλειες των Μπολσεβίκων καθώς και η αντιδημοκρατική διάλυση της Συντακτικής Συνέλευσης από τον Λένιν προκάλεσαν μεγάλη απογοήτευση στους σοσιαλιστές όλου του κόσμου, αφού κατέδειξαν πως επρόκειτο για ένα απολυταρχικό καθεστώς, τυραννικό μάλλον παρά στοιχειωδώς δημοκρατικό, όπως εκείνοι προσδοκούσαν. Αφετέρου, «ο πολεμικός κομουνισμός» είχε οδηγήσει τη χώρα οικονομικά στο χείλος του γκρεμού. Ο Λένιν διέβλεψε τον κίνδυνο κατάρρευσης του Μπολσεβικικού καθεστώτος και για λόγους επιβίωσης προέβη σε στοχαστική αναδίπλωση με έναν οιονεί προσωρινό συμβιβασμό με το καπιταλιστικό σύστημα, ενθαρρύνοντας την ιδιωτική πρωτοβουλία και μία υποτυπώδη ελεύθερη αγορά για να ανασάνει η οικονομία. Αυτή ήταν η νέα οικονομική πολιτική (ΝΕΠ) που πρόσφερε προσωρινή ανακούφιση στο χειμαζόμενο ρωσικό λαό αλλά και συνεπέφερε επικρίσεις από μέρους των οπαδών του «πολεμικού κομουνισμού» , αφού εξαιτίας της ΝΕΠ παρεισέφρησαν στον κρατικό μηχανισμό εξω-επαναστατικά-αντικομουνιστικά στοιχεία υπονομεύοντας εκ των έσω την επανάσταση.

    Η αναβίωση της τσαρικής γραφειοκρατίας

    Οι Μαρξ και Ένγκελς είχαν πλήρη επίγνωση των κινδύνων που θα ελλόχευαν σε ένα κράτος εργατών για τούτο και πρότειναν μεθόδους πρόληψης ή, καταπολέμησής τους. Βάσει των εμπειριών τους από την Παρισινή Κομούνα του 1871 έγραφαν ότι: «… για να μην ξαναχάσουμε… η εργατική τάξη οφείλει να αυτοπροστατευθεί από τους αξιωματούχους της θέτοντας όρο απαράβατο την ανά πάσα στιγμή ανάκλησή τους».(Ο,τι έπραξαν και οι Αναρχιστές στην Καταλονία στον Εμφύλιο της Ισπανίας).

    Το Φεβρουάριο του 1917 το Κόμμα των Μπολσεβίκων αριθμούσε μόλις 8 χιλιάδες μέλη. Όταν ο εμφύλιος βρισκόταν σε έξαρση το κόμμα ενεθάρρυνε τη εγγραφή νέων ομελών και ο αριθμός αυξήθηκε σε 200 χιλιάδες Στο τέλος του εμφυλίου ο αριθμός των μελών τριπλασιάστηκε γιατί παρεισέφρησαν αστοί καριερίστες, πρώην αξιωματούχοι της τσαρικής Ρωσίας, πρώην αντικομουνιστές από άλλα κόμματα που έκαναν ότι μπορούσαν για να αλλοιωθεί ο χαρακτήρας ενός κόμματος εργατών-αγροτών και στρατιωτών. Το κόμμα είχε πλέον 5 εκατομμύρια 880 χιλιάδες μέλη, ενώ ο Λένιν, ανίκανος πλέον να αντιδράσει, λόγω της ασθένειάς του ομολογούσε απογοητευμένος: «Πετάξαμε έξω όλους τους παλιούς γραφειοκράτες και αυτοί ξαναγύρισαν»! Αναμφισβήτητα ο σοσιαλισμός διαβρώθηκε από τους επανακάμψαντες γραφειοκράτες, ποιος όμως τους έδωσε δικαίωμα εισόδου;

    Ιδρυση Ιδρυση ΕΣΣΔ και η τρόικα του Στάλιν

    Σε μια εποχή που το κράτος-έθνος είχε πλέον καθιερωθεί ως ένα νέο και δημοκρατικότερο πολιτικό «Modus Vivendi», η ΕΣΣΔ αποτέλεσε τη λαμπρή εξαίρεση ως μία νεοϊδρυμένη πολυεθνική αυτοκρατορία, (1922) όταν οι άλλες πολυεθνικές αυτοκρατορίες (Οθωμανική, Αψβούργοι, Ρομανόφ) είχαν ήδη αποσυντεθεί. Αλλά στις αρχές του εμφύλιου (1918) η Ρωσία είχε σχεδόν διαλυθεί με τον εμπορικό αποκλεισμό που της επέβαλαν και το Λευκορώσο -μπολσεβικοφάγο στρατηγό Ντενίκιν να ελέγχει μεγάλες περιοχές, ενώ η Ουκρανία, το Αζερμπαϊτζάν και η Γεωργία προσπαθούσαν να σχηματίσουν τις δικές τους εθνικές κυβερνήσεις. Όταν όμως οι Μπολσεβίκοι κέρδισαν τελικά τον εμφύλιο, ανέκτησαν τις περιβάλλουσες τη Ρωσία χώρες: Ουκρανία (συνεννόηση με το τοπικό σοσιαλιστικό κόμμα «Μποροτμπίστς»), Αρμενία και Γεωργία. Το ανερχόμενο αστέρι Ιωσήφ Στάλιν που άρχισε να γίνεται παγκοσμίως γνωστός μόλις το 1924, θα πει, αναγγέλλοντας την αρχική ένωση Ρωσίας, Ουκρανίας, Λευκορωσίας και Υπερκαυκασίας : «Ας ελπίσουμε, σύντροφοι, ότι με την ένωση δημοκρατιών σχηματίζουμε έναν ασφαλή προμαχώνα ενάντια στο διεθνή καπιταλισμό και ότι η νέα ένωση θα είναι άλλο ένα αποφασιστικό βήμα προς την ένωση των εργαζόμενων όλου του κόσμου σε μία Παγκόσμια Σοβιετική Ενωση» (10ο Πανρωσική Διάσκεψη, Μόσχα 23-27 Δεκέμβρίου). Λίγο αργότερα όμως, πικραμένος από την αποτυχία της γερμανικής επανάστασης θα γίνει διαπρύσιος κήρυκας και φανατικός υπέρμαχος του δόγματος «σοσιαλισμός σε μία χώρα»! Αλλά και ο Λένιν όταν συνήλθε από το πρώτο εγκεφαλικό θα μιλήσει για «εθελοντική ένωση, μία ένωση που αποκλείει κάθε είδους καταναγκασμό ενός έθνους από ένα άλλο», ξεχνώντας ότι «ο πολεμικός κομουνισμός» με το δογματισμό του και η σκληρότητα του ιδίου του Λένιν είχαν οδηγήσει τη χώρα στο χάος προκαλώντας και τον πρώτο λιμό («povolzhye») το 1921.

    Το 1924 πεθαίνει ο Λένιν σε ηλικία 53 ετών και τίθεται θέμα διαδοχής. Ο Στάλιν επιθυμεί σφόδρα την ηγεσία αλλά δεν τολμά να την αναλάβει μόνος, έχοντας απέναντί του τον διανοούμενο Λέον Τρότσκι με τις περγαμηνές ως Κομισάριου Πολέμου. Αναγκάζεται να ηγηθεί μίας τρόικας που σχηματίζεται από αυτόν και τους δύο εγνωσμένου κύρους «παλαιομπολσεβίκους Γκριγκόρι Ζινόβιεφ και Λεβ Κάμενεφ. Αλλά η συνύπαρξη των δύο με τον Στάλιν καθίσταται ολοένα και πιο προβληματική διότι και οι δύο ήταν εξαρχής ενάντιοι στη τόσο εσπευσμένη κήρυξη της Οκτωβριανής Επανάστασης, χωρίς ένα στάδιο επαρκούς προετοιμασίας, αλλά και διότι οι ίδιοι καθίσταντο διακοσμητικοί, αφού η τρόικα έπαψε να είναι τρόικα αφού ο Στάλιν κυβερνούσε ως μονάρχης γι’ αυτό διαλύεται και οι Ζινόβιεφ και Κάμενεφ στρέφονται προς τον Τρότσκι, τον πλέον μισητό αντίπαλο του Στάλιν κηρύσσοντας την έναρξη μιας ενδοκομματικής μάχης με τους Ζινόβιεφ- Κάμενεφ να κατηγορούν το Στάλιν ενώ ο Τρότσκι να παίρνει το μέρος τους. Αυτή η ιστορία έχει την αστεία της διάσταση, αφού οι δύο της τριανδρίας μετανιώνουν και ξαναγυρίζουν στον παντοδύναμο Στάλιν για να διαφωνήσουν αποχωρώντας πάλι. Εχει όμως και την τραγική της διάσταση, τις «Μεγάλες Εκκαθαρίσεις» (1936-38) διά των οποίων ο Στάλιν απαλλάχθηκε από φανταστικούς και πραγματικούς εχθρούς στερώντας όμως από τη χώρα λαμπρούς διανοούμενους και στρατιωτικούς (Μπουχάριν και Τουχατσέφσκι, αντίστοιχα), ενώ άλλοι σώζονται εκ θαύματος. Κι όμως ο Στάλιν υπήρξε άνθρωπος ευφυής με τετράγωνη λογική, εξαιρετική μνήμη και πατριωτισμό. Η παράνοιά του οφειλόταν στο πλέγμα μειονεκτικότητας λόγω της ελλιπούς μόρφωσής του σε σύγκριση με τους Τρότσκι Ζινόβιεφ και Κάμενεφ. Όμως ένιωθε άνετα κοντά στον διεθνούς ακτινοβολίας μαρξιστή, εκδότη της «Πράβντα» Νικολάι Μπουχάριν, που είχε συνεργασθεί με τον Λένιν στην τελική διαμόρφωση της ΝΕΠ και για τον οποίο ο Ρομαίν Ρολάν ικέτευε το Στάλιν να του χαρίσει τη ζωή όταν αυτός αποφάσισε να απαλλαγεί ακόμα και από αυτόν. Ο μόνος επιζήσας τελικά υπήρξε ο ίδιος, ο Στάλιν.

    1941: ΕΣΣΔ και «Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος». 1946: Ψυχρός Πόλεμος

    Λίγοι πίστευαν ότι ο Χίτλερ θα άνοιγε ανατολικό μέτωπο αθετώντας το Σύμφωνο μη Επιθέσεως του 1939 . Και όμως το έκανε τον Ιούνιο του 1941 με την περίφημη «Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα» εισβάλλοντας στη Ρωσία. Σε ένα 24ωρο είχε εξουδετερώσει τη ρωσική αεροπορία. Σε δύο βδομάδες ννναεξοντώθηκε ένα εκατομμύριο ρωσικού στρατού και περί τα τέλη του 1941 η Δυτική Ρωσία και η Ουκρανία ήταν υπό γερμανική κατοχή: προέλαση των Γερμανών εφ’ολοκλήρου του μετώπου και πολιορκία των Στάλινγκραντ, Λένινγκραντ αλλά και προετοιμασία εισόδου στη Μόσχα. Χωρίς τους πεπειραμένους αξιωματικούς που είχε εκκαθαρίσει ο Στάλιν, ο Κόκκινος Στρατός τρέπονταν σε άτακτη φυγή. Ως ένα σημείο, όμως, γιατί ο αδυσώπητος ρωσικός χειμώνας παρενέβη υπέρ των Ρώσων. Αλλά και σύσσωμος ο περήφανος ρωσικός λαός ξεσηκώθηκε να υπερασπισθεί την πατρίδα του, ως στρατιώτης, ως παρτιζάνος, ως σαμποτέρ σε αυτό το «Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο», όπως ονομάσθηκε. Και γίνεται η μεγάλη ανατροπή μετά τη νίκη στο Στάλινγκραντ. Για να αναπτερωθεί το ηθικό τού ρώσικου λαού 500 χιλιάδες γερμανοί αιχμάλωτοι «παρελαύνουν» στη Μόσχα, ενώ ο στρατάρχης Ζούκοφ μιλάει για την «ώρα της εκδίκησης» που έχει έλθει. Το Μάη του 1945 ο Κόκκινος Στρατός μπαίνει πρώτος και μετά συναντάει στο Βερολίνο τους GI (στρατός των ΗΠΑ) που έχουν σπεύσει κι αυτοί και δίνουν τα χέρια φωτογραφούμενοι. Αλλά σε λιγότερο από ένα χρόνο ο Γουίνστον Τσόρτσιλ, βλέποντας το ρωσικό επεκτατισμό θα μιλήσει στο Κολέγιο του Γουέστμινστερ στο Φούλτον του Μισούρι τονίζοντας: «Από το Στετίνο της Βαλτικής ως την Τεργέστη της Αδριατικής υψώνεται ένα “Σιδηρούν Παραπέτασμα”». Η ΕΣΣΔ έχει απλώσει πολύ μακριά το χέρι, τόσο μακριά, ώστε να προκαλέσει την έναρξη του λεγόμενου» Ψυχρού Πολέμου». Ο κόσμος χωρίζεται στα δύο. Οι ΗΠΑ θα αναλάβουν υπό την προστασία τους το Δυτικό Μπλοκ ενώ η ΕΣΣΔ το Ανατολικό.

    Ο Στάλιν θα συνεχίσει να κυβερνάει με το δικό του τρόπο και να ετοιμάζει νέες εκκαθαρίσεις («συνωμοσία των γιατρών») έως το 1953 που πεθαίνει από εγκεφαλική αιμορραγία (ή ποντικοφάρμακο τη ευγενεί φροντίδι Λαυρέντι Μπέρια ). Όταν καταλαγιάσει η αντισταλινική υστερία ίσως ο Στάλιν κριθεί αντικειμενικότερα . Οδήγησε τη χώρα του στην πλήρη εκβιομηχάνιση, αλλά μόνο σε ό,τι αφορά τη βαριά βιομηχανία. Διεξήγαγε επιτυχώς τον πατριωτικό πόλεμο παρά τα αρχικά ολέθρια λάθη του. Η ενδυνάμωση του σοβιετικού στρατού το 1940 έδειχνε ότι κάτι επικίνδυνο περίμενε από τη Γερμανία κι όμως τον Ιούνιο του 1941 αιφνιδιάστηκε τόσο ώστε να φθάσουν οι Γερμανοί έξω από τη Μόσχα. Ο λαός μετά τον πόλεμο(20 χιλιάδες νεκροί) ανάμενε ότι το 4ο πενταετές σχέδιο θα αφιερώνονταν στη ανοικοδόμηση, στην παραγωγή καταναλωτικών αγαθών και στο οξύτατο πρόβλημα της στέγασης, αλλά ο Στάλιν αντί για τρόφιμα προτίμησε την παραγωγή σιδήρου, χάλυβα και άνθρακα. Κι ας μην ξεχνάμε όμως το λουτρό αίματος που συνεπέφεραν οι δίκες 1936-38, αποτέλεσμα της ανασφάλειας μέχρι απόλυτης παράνοιας του Στάλιν.

    Τριανδρία, Χρουστσόφ, Μπρέζνιεφ

    Ο θάνατος του Στάλιν προκαλεί το αναμενόμενο «κενό εξουσίας . Η δεύτερη βραχύβια τρόικα θα κάνει διακριτικά την εμφάνισή της: Λαυρέντι Μπέρια, Γκεόργκι Μαλένκοφ, Βιαχεσλάβ Μολότοφ. Ο μισητός (σεξομανής;) Μπέρια θα «αποχωρήσει» όμως για πάντα.Ο άλλοτε φόβος και τρόμος επικεφαλής της ΝιΚαΒεΝτε κατηγορείται ως προδότης και αντεπαναστάτης και έντρομος ρωτά:«Γιατί βάζετε ψύλλους στα βρακιά μου;» Ο Μαλένκοφ σκύβει το κεφάλι. Ενα άλλο πρόσωπο παίρνει έξυπνα την εξουσία, ύστερα από ενδιάμεση πρωθυπουργοποίηση- προεδροποίηση του Μαλένκοφ, ο Νικήτα Χρουτσόφ.

    Από το 1953 αρχίζει μία περίοδος ύφεσης-κυρίως γιατί ο Χρουτσόφ αναφέρεται σε όσα ανομολόγητα έπραξε ο Στάλιν, μολονότι και ο ίδιος δεν ήταν άμοιρος ευθυνών. Αλλωστε και επί της ηγεσίας του, στη μεγάλη Ουγγρική εξέγερση του 1956 τον τελευταίο λόγο είχαν τα σοβιετικά τανκς. Ευρώπη και ΗΠΑ θεωρούν το «μυστικό» λόγο του Χρουτσόφ σαν κομουνιστική μεταμέλεια και ακολουθεί μια περίοδο ύφεσης, όπου ο Χρουτσόφ θα επισκεφθεί τις ΗΠΑ. Θα ακολουθήσει όμως η κρίση των πυραύλων που εγκαταστάθηκαν από την ΕΣΣΔ στην Κούβα (1962) και η απαίτηση του προέδρου Κένεντι να αποσυρθούν πάραυτα, όπερ και υποτίθεται πως εγένετο. Η «ταπείνωση» υπήρξε μεγάλη για την ΕΣΣΔ και ο Χρουτσόφ απομακρύνεται για να ιδιωτεύσει το 1964,ενώ μία νέα τρόικα (Βρέζνιεφ, Κοσίγκιν Ποντγκόρνι αναλαμβάνει συλλογικά την εξουσία. Το κύριο μέλημα του Μπρέζνιεφ είναι να αποκαταστήσει το σταλινικό καθεστώς. Δίνει ένα καλό μάθημα στον αφελή ιδεαλιστή Αλεξάντρ Ντούμπτσεκ που θέλει «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο», χρησιμοποιώντας τα τάνκς, όπως έκανε ο Χρουτσόφ στη Βουδαπέστη. Το όνειρο του ο Ντούμπτσεκ το παίρνει μαζί του, στην Αγκυρα ως πρέσβης της Τσεχοσλοβακίας.

    Γιούρι Αντρόποφ- Μιχαήλ Γκορμπατσόφ: οι κομουνιστές ελπίζουν

    Εχει υποτιμηθεί σημαντικά η συμβολή του διαδόχου του Μπρέζνιεφ Γιούρι Αντρόποφ στην «περεστρόικα» και την «γκλασνόστ» και φυσικά είναι αξιοπερίεργο πώς ο πρέσβης στη Βουδαπέστη της επανάστασης του 1956 αλλά και ο διορισμένος αριστίνδην «πυροσβέστης» εξεγέρσεων πχ. η «Ανοιξη της Πράγας» θα είναι αυτός που επιδιώκει προσέγγιση με τα προοδευτικά κομουνιστικά κόμματα. Αλλά ο Αντρόποφ ξέρει πως έχει πολύ σοβαρά προβλήματα υγείας. Ενδιαφέρεται για τους πειραματισμούς μιας κάποιας ελεύθερης αγοράς που αναπτύσσεται στην Ουγγαρία και θέλει να στείλει κάποιον εκεί.

    Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ που θα εκλεγεί πρώτα Γ.Γ. το 1985 και κατόπιν Πρόεδρος του Ανωτάτου Σοβιέτ , διαδεχόμενος τον γηραιό και βαριά άρρωστο Κονσταντίν Τσερνιέκο αμέσως μετά το θάνατό του, είναι ο Ρώσος πολιτικός με το πλέον δυτικό ύφος, ήθος και περιβολή για τούτο και ξαφνιάζει ευχάριστα τη Δύση με πρώτη την Μάργκαρετ Θάτσερ αλλά και τους Μιτεράν, Μπους, Κολ. Μέχρι τώρα παραμένει μια αμφιλεγόμενη φιγούρα. Κατά πολλούς επιχείρησε ένα μεγάλο ποιοτικό άλμα προσπαθώντας να μεταλλάξει μια κομουνιστική χώρα σε σοσιαλδημοκρατία, ενώ άλλοι όπως ο «Spiegel» τον κατηγορούν πρόσφατα πως είχε έλθει σε μυστικές επαφές με σκληροπυρηνικούς κομουνιστές. Οι δυο λέξεις που συνόψισαν την πεμπτουσία της πολιτικής του φιλοσοφίας είναι «περεστρόικα» (αναδόμηση) και «γκλασνόστ» (διαφάνεια). Η δεύτερη θα αφυπνίσει πολλές χώρες που θα απομακρυνθούν από την ΕΣΣΔ. Ενας νέος άνεμος δημοκρατίας και ελευθερίας λόγου πνέει τώρα στο πρώην παραπέτασμα που καθιστά την ύπαρξη του «Συμφώνου Βαρσοβίας» (αντιπάλου δέους του ΝΑΤΟ) εντελώς περιττή

    Ωστόσο η αχίλλειος πτέρνα των μεταρρυθμίσεων είναι η οικονομία. Ο Γκορμπατσόφ πίστευε πολύ στον καλό του φίλο Χέλμουτ Κολ, Καγκελάριο της Γερμανίας τότε, που τον βοήθησε στην επανενοποίηση της Γερμανίας (1990) αντί να τηρήσει αρνητική στάση. Ο Κολ το θυμόταν με ευγνωμοσύνη και έπαιρνε πάντα το μέρος του, ιδίως στις συγκρούσεις του με τον Μπόρις Υέλτσιν. Ο Γκορμπατσόφ ελπίζει πως ο καλός του φίλος Χελμουτ Κολ θα βοηθήσει ώστε να ανακτήσει την χαμένη της αίγλη η ΕΣΣΔ ξαναπαίρνοντας τη θέση της ως υπερδύναμη. Αλλά η οικονομική κατάσταση είναι εκτός ελέγχου, όπως είναι και ο ίδιος ο Γκορμπατσόφ που τηλεφωνεί στον Γερμανό ΥΠ.ΕΞ. Χανς Ντίτριχ Γκένσερ:

    Χρειαζόμαστε χρήματα για τις τρέχουσες ανάγκες ! Τουλάχιστον ένα δισεκατομμύριο δολάρια.

    Ο Γκένσερ του υπενθυμίζει ότι αυτά δε λέγονται από τηλεφώνου και ότι θα μεταφέρει το αίτημά του με κρυπτογραφημένο τηλεγράφημα.

    Ακολουθεί η χαριστική βολή: το αυγουστιάτικο πραξικόπημα και η σύλληψή του. Όταν αφέθηκε ελεύθερος ο λαός φώναζε ρυθμικά: Πρόεδρος!Πρόεδρος! Αντί να σμίξει και να γίνει ένα με τα πλήθη των φίλων του προτίμησε να αποσυρθεί στη ντάτσα του σαν κουρασμένη πρωταγωνίστρια, ύστερα από μεγάλη παράσταση. Αντίθετα ο Γιέλτσιν πήγε στο πολιορκημένο Κρεμλίνο, ανέβηκε στα τανκς και έδειξε πως αυτός ήταν κύριος της κατάστασης

    Τέλος Εποχής

    «Η επανάσταση τελείωσε, ας επιστρέψουμε στις ζωές μας»

    Ο ιστορικός κύκλος που είχε αρχίσει με την ελπιδοφόρα οκτωβριανή επανάσταση έκλεινε με την υποστολή της κόκκινης σημαίας και το άδοξο τέλος της ΕΣΣΔ στις 25/12/1991. O Γκορμπατσόφ ανακοίνωνε τη διάλυση της ΕΣΣΔ και την πτώχευσή της αρχίζοντας το λόγο του, όχι με το: «Αγαπητοί σύντροφοι» αλλά με το: «Αγαπητοί συμπολίτες και συμπατριώτες». Αλλωστε είχε ήδη ιδρυθεί η «Κοινοπολιτεία Ανεξαρτήτων Κρατών» με τα «υπόλοιπα» της διάλυσης. Ο ενάρετος καπιταλισμός παρέσχε περισσότερες επιφανειακές ελευθερίες και- φρονίμως ποιών- ένα ασύγκριτα καλύτερο βιοτικό επίπεδο, για να μπορεί έτσι να εκμεταλλεύεται αποτελεσματικότερα τις μισοχορτασμένους. Κατήγαγε όμως Πύρρειο νίκη κατά του σοσιαλισμού αφού και του ιδίου τα οξέα προβλήματα σωρεύονταν με την είσοδο στη νέα παγκοσμιοποιημένη χιλιετία του 2000 και την οικονομική κρίση που μας διδάσκει τι ακριβώς σημαίνει καπιταλισμός και πώς απολήγει σε μία έλλογη αναθεώρηση των δήθεν παρωχημένων θεωριών του Μαρξ που τώρα αποδεικνύεται πως δεν είχε καθόλου άδικο. Το γεγονός ότι ο υπαρκτός σοσιαλισμός χρεοκόπησε δεν είναι γιατί τήρησε απαρέγκλιτα τις θεωρίες του αλλά γιατί σύντομα απομακρύνθηκε από αυτές παρερμηνεύοντας και παρασημασιολογώντας τις. Κανείς από τον «δικαιωμένο» κόσμο του καπιταλισμού, ούτε κι από τον αδικαίωτο του μακαρίτη υπαρκτού, μπορεί να αναφερθεί σε ένα «αμέτρητο πλήθος παρομοίων ανθρώπων που τίποτα δεν μπορεί να ανυψώσει ούτε όμως να καταβαραθρώσει (κανέναν άνθρωπο)», όπως είχε σχολιάσει ο Αλέξις ντε Τοκβίλ, στο μνημειώδες έργο του «Η Δημοκρατία στην Αμερική» αφού κατά απαράβατο κανόνα της Ιστορίας κάποιοι ανυψώνονται σε δυσθεώρητα ύψη, ενώ άλλοι (ασύγκριτα πολύ περισσότεροι) πέφτουν σε απύθμενα βάθη φτώχειας και εξαθλίωσης.

    * Ο κ. Θάνος Κακουριώτης είναι ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ

    http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=441252

  3. Το πραξικόπημα – οπερέτα και η διάλυση της ΕΣΣΔ

    30
    AUG
    Για τρεις μέρες έκαναν την εμφάνισή τους τεθωρακισμένα στους δρόμους της Μόσχας και άλλων πόλεων, υπό την καθοδήγηση των παλαιών αφεντικών -ως πρόβα- για τη νέα διανομή ρόλων
    Του ΦΟΙΒΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗ, Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, Κυριακή 18 Αυγούστου 2013
    Συνηθίζεται να γράφεται ότι στις 19 Αυγούστου 1991 ξέσπασε το πραξικόπημα στη Σοβιετική Ενωση, που είχε οργανωθεί από μία ομάδα ανώτατων στελεχών της κυβέρνησης, του κομματικού και κρατικού μηχανισμού. Οι πραξικοπηματίες σκόπευαν να αντικαταστήσουν τον πρόεδρο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ και ν’ αναλάβουν οι ίδιοι τα ηνία της χώρας.

    Υπό τη σκέπη της ρωσικής σημαίας, ανεβασμένος στο τανκ, ο Γιέλτσιν βγάζει λόγο στο συγκεντρω-μένο πλήθος (19/8/1991)

    Υπό τη σκέπη της ρωσικής σημαίας, ανεβασμένος στο τανκ, ο Γιέλτσιν βγάζει λόγο στο συγκεντρω-μένο πλήθος (19/8/1991)

    Την ίδια περίοδο ο Γκορμπατσόφ με την οικογένειά του έκαναν διακοπές στο Φόρος της Κριμαίας. Ο πρόεδρος της ΕΣΣΔ αντιλήφθηκε την εκδήλωση του πραξικοπήματος το απόγευμα της 18ης Αυγούστου. Κατ’ αρχάς στις 4.50 μ.μ. κατάλαβε ότι η τηλεφωνική του σύνδεση με τον έξω κόσμο είχε διακοπεί.

    Στις 5.00 μ.μ. ο Γκορμπατσόφ πληροφορήθηκε ότι μια ομάδα, αποτελούμενη από τον Μπακλάνοφ, «κύριο υπεύθυνο του στρατιωτικοβιομηχανικού συμπλέγματος», τον Σένιν, μέλος του Πολιτικού Γραφείου και γραμματέα της Κ.Ε. του Κομμουνιστικού Κόμματος, τον Βαρένικοφ, αρχηγό του στρατού ξηράς, τον Μπόλντιν, αρχηγό της προεδρικής διοίκησης, και τον Πλεχάνοφ, αρχηγό της υπηρεσίας προστασίας της Κα Γκε Μπε, μόλις είχε φτάσει στην προεδρική ντάτσα και ζητούσε να συνομιλήσει μαζί του.

    Οικογενειακές συμβουλές

    Εκπληκτος ο Γκορμπατσόφ δήλωσε στον επικεφαλής της προσωπικής του ασφάλειας ότι «δεν περίμενα κανένα». Στη συνέχεια βγήκε στη βεράντα της ντάτσας, όπου βρισκόταν η σύζυγός του Ραΐσα Μαξίμοβνα, και την ενημέρωσε για τους «ανεπιθύμητους επισκέπτες».

    Ο Γκορμπατσόφ εξήγησε στη γυναίκα του ότι ήταν αποφασισμένος να μην υποχωρήσει σε πιέσεις, εκβιασμούς και απειλές.

    Η Ραΐσα τού απάντησε: «Είναι σε σένα ν’ αποφασίσεις. Οτι και αν συμβεί θα είμαι δίπλα σου». Την ίδια θετική στάση εκδήλωσαν η κόρη του Ιρίνα και ο γαμπρός του Ανατόλι. Στη συνέχεια ο Γκορμπατσόφ δέχτηκε στο γραφείο του την αντιπροσωπεία των πραξικοπηματιών. «Συμπεριφέρονταν σαν να είναι τα νέα αφεντικά». Ο Μπακλάνοφ πήρε το λόγο και δήλωσε ότι μια «Κρατική Επιτροπή Εκτακτης Ανάγκης» μόλις είχε δημιουργηθεί. Η χώρα βάδιζε στην καταστροφή και κανένα άλλο μέτρο δεν μπορούσε να τη σώσει. Ως εκ τούτου ο Γκορμπατσόφ έπρεπε να υπογράψει ένα διάταγμα που να επικυρώνει την εφαρμογή ενός καθεστώτος έκτακτης ανάγκης.

    «Ολους αυτούς τους ανθρώπους -γράφει ο Γκορμπατσόφ- που με πρόδωσαν, ήμουν εγώ που τους είχα προωθήσει στις πρώτες θέσεις της πολιτικής σκηνής! Αρνήθηκα κατηγορηματικά να υπογράψω το παραμικρό κείμενο. Αν ήταν πραγματικά ανήσυχοι για τη χώρα, τους είπα ότι μπορούσαν να συγκαλέσουν το ανώτατο Σοβιέτ και το Κογκρέσο των αντιπροσώπων του λαού της ΕΣΣΔ, αλλά να δράσουν μόνο στο πλαίσιο της νομιμότητας. Για μένα κάθε άλλη λύση ήταν απαράδεκτη».

    Ενας από τους συνωμότες ισχυρίστηκε ότι η κατάσταση της υγείας του Ρώσου προέδρου «είχε κλονιστεί από τις εντάσεις της περεστρόικα» και καλό θα ήταν να παραχωρήσει τη θέση του στον αντιπρόεδρο Γιανάεφ, που ήταν ένας από τους κεντρικούς πραξικοπηματίες. Αλλά ο Γκορμπατσόφ αρνήθηκε κατηγορηματικά και έτσι έληξε η συνάντηση στην Κριμαία.

    Στις 19 Αυγούστου στη Μόσχα και σε άλλες μεγάλες ρωσικές πόλεις οι πολίτες της ΕΣΣΔ είδαν τα τεθωρακισμένα του Κόκκινου Στρατού ν’ απλώνονται σε κεντρικούς δρόμους.

    Επείγον τηλεγράφημα του πρακτορείου TASS μετέδωσε διάταγμα του Σοβιετικού αντιπροέδρου Γκενάντι Γιανάεφ: «Μόσχα 19 Αυγούστου. Σχετικά με την αδυναμία, για λόγους υγείας, του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ να ασκήσει τα καθήκοντά του ως Προέδρου της ΕΣΣΔ, ανέλαβα τα καθήκοντα του Προέδρου της ΕΣΣΔ από τις 19 Αυγούστου 1991, στη βάση του άρθρου 127 (7) του Συντάγματος της ΕΣΣΔ».

    Τα μέλη της «Επιτροπής Εκτακτης Ανάγκης» ήταν οι Ντ. Μπακλάνοφ, Β. Κριουτσκόφ, επικεφαλής της ΚαΓκεΜπε, Β. Παβλόφ, πρωθυπουργός της ΕΣΣΔ, Μπ. Πούγκο, υπουργός Εσωτερικών της ΕΣΣΔ, Β. Σταροντούμπτσεφ, πρόεδρος της Ενωσης Αγροτών, Α. Τιζιακόφ, πρόεδρος της Ενωσης Κρατικών Επιχειρήσεων, Τ. Γιαζόφ, υπουργός Αμυνας της ΕΣΣΔ και Γκ. Γιανάεφ.

    «Ριζοσπάστης» και «Αυγή»

    Ο «Ριζοσπάστης» εκδόθηκε με πρωτοσέλιδο τίτλο: «ΕΣΣΔ – Αγωνία για τις εξελίξεις – Το βλέμμα της ανθρωπότητας στραμμένο στη Μόσχα». Η γενική γραμματέας του ΚΚΕ Αλέκα Παπαρήγα δήλωσε ότι το κόμμα θα εκτιμήσει την κατάσταση με βάση δύο κριτήρια: Κατά πόσο θα διατηρηθούν οι δομές του σοσιαλισμού και η διατήρηση της ΕΣΣΔ ως Ενωσης Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών.

    Στο ερώτημα: «Ο κ. Μαΐλης χαρακτήρισε θετικές τις εξελίξεις στην ΕΣΣΔ. Εσείς αποφύγατε το χαρακτηρισμό θετικές», η κ. Παπαρήγα απάντησε ότι αν ισχύσουν τα δύο κριτήρια που είχε προαναφέρει, τότε οι εξελίξεις «θα είναι προς όφελος και του λαού της ΕΣΣΔ και του κόσμου» («Ριζοσπάστης», 20.8.1991).

    Αντίθετα η «Αυγή» είχε πρωτοσέλιδο τίτλο: «Παγκόσμια κατακραυγή για την ανατροπή του Μ. Γκορμπατσόφ – Χούντα στη Μόσχα- Ο Γκορμπατσόφ αναπαύεται έγκλειστος στη Γιάλτα, ο Γιέλτσιν καλεί το λαό σε απεργία και πολιτική ανυπακοή…».

    Ο Μπόρις Γιέλτσιν είχε εκλεγεί με καθολική ψηφοφορία, στις 12 Ιουνίου 1991, πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας και από την πρώτη στιγμή είχε κατεβεί στους δρόμους μαζί με άλλους πολίτες. Τα πληρώματα των τανκς έδειχναν αδιάφορα και μη διατεθειμένα να χτυπήσουν τους συμπολίτες τους.

    Η «Αυγή» άφηνε να εννοηθεί ότι ο Γιέλτσιν διέθετε και στρατιωτική υποστήριξη, γράφοντας ότι «άρματα μάχης… με υψωμένη τη σημαία της Ρωσίας πέρασαν χθες από τα οδοφράγματα που έχουν στήσει χιλιάδες διαδηλωτές έξω από το ρωσικό κοινοβούλιο και επευφημούμενα από τον κόσμο έστρεψαν τα πυροβόλα τους προς τον απέναντι δρόμο, απ’ όπου αναμένεται να εμφανιστούν τα τεθωρακισμένα του στρατού» («Η Αυγή», 20.8.1991).

    Πράγματι, η «Επιτροπή Εκτακτης Ανάγκης» φάνηκε πολύ σύντομα να μη διαθέτει πολιτική ή στρατιωτική δύναμη. Από το πρωί της 21ης Αυγούστου τα άρματα μάχης αποσύρθηκαν από τους δρόμους. Μέσα σε δύο εικοσιτετράωρα είχε λήξει το πραξικόπημα.

    Πραγματικός νικητής αναδείχθηκε ο Γιέλτσιν, που κέρδισε τη λαϊκή εμπιστοσύνη. Για τον Γκορμπατσόφ, ο αποκλεισμός του στην Κριμαία διήρκεσε τρεις ημέρες. Αλλά στο βάθος διαφαινόταν ότι και ο πρόεδρος της ΕΣΣΔ θα ήταν ο μεγάλος χαμένος. Σε μια κρίσιμη στιγμή ο Γκορμπατσόφ είχε φύγει για διακοπές και δεν είχε εισακούσει τη γνώμη των στενότερων συνεργατών του για τη συνωμοσία που εξυφαινόταν εναντίον της περεστρόικα.

    Το τέλος του ονείρου

    Στις 21 Αυγούστου, ο Γκορμπατσόφ ανέλαβε και πάλι τα καθήκοντά του και τρεις μέρες αργότερα κήρυξε την αυτοδιάλυση του ΚΚΣΕ.

    Σύμφωνα μ’ ένα παλιό μέλος της ηγεσίας του ΚΚΕ, τον Πάνο Δημητρίου, «η μεγαλύτερη αδυναμία του Γκορμπατσόφ συνίστατο στο ότι δεν είχε συνειδητοποιήσει πλήρως πως το δικτατορικό καθεστώς, που είχε οικοδομηθεί επί 70 και πλέον χρόνια, δεν επιδεχόταν καμία επιδιόρθωση ή μεταρρύθμιση. Οτι είχε απολέσει από καιρό κάθε ικανότητα αυτοδιόρθωσής του και ότι εκείνο που απαιτούνταν στην πραγματικότητα ήταν η κατεδάφισή του και η οικοδόμηση ενός νέου δημοκρατικού και κοινωνικά δίκαιου κράτους».

    Ασφαλώς υπάρχουν και άλλες ερμηνείες για την κατάληξη του σοβιετικού ονείρου. Αυτό που όμως είναι βέβαιο και συνδέεται με το αποτυχόν οπερετικό πραξικόπημα, είναι το γεγονός πως επιτάχυνε τη ληξιαρχική πράξη θανάτου της ΕΣΣΔ.

    Στις 8 Δεκεμβρίου 1991 οι πρόεδροι της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας με επίσημη δήλωσή τους τόνισαν ότι «η Σοβιετική Ενωση ως υποκείμενο της διεθνούς νομιμότητας και ως γεωπολιτική πραγματικότητα δεν υφίσταται πλέον».

  4. Η επίσημη και η προσωπική μνήμη
    ΧΑΡΗΣ ΦΑΝ ΦΕΡΣΕΝΤΑΑΛ

    Οι ασπρόμαυρες εικόνες των εγκαταλελειμμένων, βανδαλισμένων και αντι-ουτοπικών πλέον κατασκευών λειτουργούν ως απόηχος της επιδεικτικής συνθηματολογίας του σοσιαλιστικού ρεαλισμού.

    Οι ασπρόμαυρες εικόνες των εγκαταλελειμμένων, βανδαλισμένων και αντι-ουτοπικών πλέον κατασκευών λειτουργούν ως απόηχος της επιδεικτικής συνθηματολογίας του σοσιαλιστικού ρεαλισμού.

    ΕΤΙΚΕΤΕΣ:

    «Αναζητώντας πληροφορίες για κάτι που έγινε στη Βουλγαρία πριν από 30 χρόνια, αισθάνεσαι σαν αρχαιολόγος που συλλέγει στοιχεία για πράγματα που συνέβησαν πριν από αιώνες».

    Εδώ και μερικά χρόνια ο Nikola Mihov καταγράφει, με κείμενα και εικόνες, την τύχη των κομμουνιστικών μνημείων που κείτονται διάσπαρτα στη χώρα όπου γεννήθηκε. Το αμφιλεγόμενο παρελθόν, συχνά η απλή αδιαφορία, δυσκολεύουν τα πράγματα. «Αρκετά από τα αρχεία καταστράφηκαν επειδή σχετίζονταν με τον κομμουνισμό. Αλλα, πάλι, εξαφανίστηκαν επειδή οι άνθρωποι πίσω από αυτά χάθηκαν», λέει στην «Καθημερινή».

    Κάποιες από τις εικόνες εκτίθενται αυτές τις μέρες στο Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο της έκθεσης «Recorded Memories – Καταγεγραμμένη Μνήμη» με τόπο αναφοράς την πολυτάραχη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Λίγα μέρη έχουν γνωρίσει μεγαλύτερη δυσαρμονία ανάμεσα στην επίσημη και την προσωπική μνήμη.

    Το 1989, όταν και κατέρρευσε το κομμουνιστικό καθεστώς τού επί 34 χρόνια ηγέτη Τόντορ Ζίβκοφ, ο Mihov ήταν μόλις 7 ετών. Βίωσε τα πρώτα μεταβατικά χρόνια ως μαθητής, προτού τα διπλωματικά καθήκοντα της μητέρας του υποχρεώσουν την οικογένεια να μετακομίσει στη Γαλλία. Το 2006 αναγκάστηκε να επιστρέψει στη γενέτειρά του. Τα μέτρια γαλλικά του στέρησαν μια θέση στο γαλλικό πανεπιστήμιο – και μαζί μια άδεια παραμονής στη χώρα. «Επιστρέφοντας στη Βουλγαρία, ένιωσα ένα τεράστιο κενό. Αυτόματα στράφηκα στην έρευνα», λέει.

    Επηρεασμένος από τις προπαγανδιστικές εγγραφές των παιδικών του χρόνων, ο Mihov άρχισε να φωτογραφίζει προσόψεις μνημείων. Οι ασπρόμαυρες εικόνες των εγκαταλελειμμένων, βανδαλισμένων και αντι-ουτοπικών πλέον κατασκευών λειτουργούν ως ο απόηχος της επιδεικτικής συνθηματολογίας του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Αν και το μεγαλείο των τσιμεντένιων όγκων και των αυστηρών γλυπτών στέκεται στην επιφάνεια, όντας παρόν στις εικόνες, ο Μihov καταφέρνει ταυτόχρονα να το παρουσιάσει βυθισμένο στη σημερινή πραγματικότητα.

    Το πρώτο ενδιαφέρον για τη δουλειά του εκδηλώθηκε εκτός Βουλγαρίας. Ενα γαλλικό περιοδικό τού έκανε αφιέρωμα το φθινόπωρο του 2009, ενώ μερικούς μήνες μετά έλαβε μέρος στη Photomonth του Λονδίνου. Η επόμενη έκθεση πραγματοποιήθηκε στη Σόφια. «Ετσι είναι τα πράγματα στη Βουλγαρία. Οταν το όνομά σου ακουστεί στο εξωτερικό, ξαφνικά ξυπνάει το ενδιαφέρον και μέσα στη χώρα», λέει.

    Αρχισε να γνωρίζει όλο και περισσότερα άτομα που είχαν κάποιο ρόλο στην κατασκευή των μνημείων. «Πέρασα 5 χρόνια μελετώντας αρχεία, συναντώντας αρχιτέκτονες, γλύπτες και εργάτες που ήταν ακόμα εν ζωή. Ο ένας με οδηγούσε στον επόμενο». Αναπόφευκτα επισκέφτηκε και το Σπίτι του Βουλγαρικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Το φουτουριστικό οικοδόμημα -σαν ένα Enterprise από μπετόν- δεσπόζει στα 1.441 μέτρα της βουνοκορφής Μπουζλούντζα στην οροσειρά του Αίμου. Εγκαινιάστηκε το 1981, ύστερα από 6 έτη εργασιών, με αφορμή την επέτειο των 90 χρόνων από την ίδρυση του κόμματος στην ίδια περιοχή.

    Ασυντήρητο πλέον, το φουτουριστικό αρχιτεκτόνημα με τον περίτεχνο εσωτερικό διάκοσμο βρίσκεται στο έλεος του χρόνου και των εισβολέων. Ενα μεγάλο γκράφιτι πάνω από την μπαζωμένη είσοδο προστάζει τον επισκέπτη: «Ξέχνα το παρελθόν σου». «Ηταν ο τέλειος τίτλος για το πρότζεκτ», λέει ο Mihov.

    «Δεν νομίζω πως πρέπει να ξεχνάμε το παρελθόν, γι’ αυτό άλλωστε έκανα και αυτό το πρότζεκτ. Ομως νιώθω περίεργα όταν με ρωτούν αν νιώθω νοσταλγία. Πώς να νιώσεις νοσταλγία για κάτι που δεν έχεις ζήσει πραγματικά; Η νέα γενιά δεν είναι νοσταλγική. Το πρόβλημά της είναι πως δεν έχουν ουσιαστική πληροφόρηση για το τι πραγματικά έγινε».

    Η έκθεση «Καταγεγραμμένη Μνήμη» παρουσιάζεται σε δύο χώρους: στο Μουσείο Φωτογραφίας και στις Αποθήκες Στρατού στο λιμάνι, λίγα μέτρα μακριά από τον χώρο του Μουσείου. Περιλαμβάνει φωτογραφίες και βίντεο 22 καλλιτεχνών από 11 χώρες. Οι καλλιτέχνες, μεταξύ των οποίων και τρεις Ελληνες, αγγίζουν θέματα που αφορούν τη συλλογική μνήμη, τόπους, κουλτούρες μνήμης, καθώς και τον ρόλο της εικόνας σε κάθε διαδικασία.

    Η έκθεση, που αποτελεί μια πρωτοβουλία του Goethe-Institut σε συνεργασία με το Μουσείο Φωτογραφίας του Braunschweig στην Κάτω Σαξονία όπου και πρωτοπαρουσιάστηκε, είναι επισκέψιμη μέχρι τις 18 Μαΐου.

    Η επιμέλεια ανήκει στην Constanze Wicke.

    Το καλοκαίρι του 1990, η Βουλγαρία οργάνωσε τις πρώτες ελεύθερες εκλογές από το 1939. Νικητής ήταν το Βουλγαρικό Σοσιαλιστικό Κόμμα – πολιτική μετενσάρκωση των κομμουνιστών. Σήμερα η χώρα είναι μέλος του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της Eurostat, οι Βούλγαροι είναι με διαφορά οι πιο δυστυχισμένοι πολίτες της Ενωσης.

    «Υπάρχει ακόμη έντονη πόλωση ανάμεσα σε αυτούς που αγαπούν το [κομμουνιστικό] παρελθόν και σε αυτούς που το μισούν. Ομως υπάρχουν και αυτοί που απλώς δεν γνωρίζουν αρκετά γι’ αυτό. Είμαι ένας από αυτούς και γι’ αυτό προσπαθώ να σκαλίσω λίγο πιο βαθιά», λέει ο Mihov.

    «Δεν είναι καλό να κάνεις γενικεύσεις για εκείνη την περίοδο, όπως δεν είναι καλό να κάνεις γενικεύσεις γι’ αυτά τα μνημεία. Κάποια είναι άσχημα, κάποια είναι εντυπωσιακά, κάποια είναι απίστευτα. Ομως είναι όλα εδώ και είναι όλα κομμάτια της ιστορίας μας».

    http://www.kathimerini.gr/811673/article/ta3idia/me-aformh/h-epishmh-kai-h-proswpikh-mnhmh

  5. Περεστρόϊκα: Μια πρόωρη επανάσταση;

    Περεστρόϊκα: Μια πρόωρη επανάσταση;

    20 Απριλίου 2015 Αντρέι Γκρατσιόφ,* ειδικά για τη RBTH

    Στη Ρωσία η στάση απέναντι στην Περεστρόικα παραμένει αντιφατική. Το «παράδοξο του Γκορμπατσόφ» έγκειται στο ότι οι αντίπαλοί του, όπως και πολλοί υποστηρικτές του, θεωρούν ότι η Περεστρόικα, κατέληξε σε αποτυχία, ενώ τον κατηγορούν ότι δεν υλοποίησε τις δεσμεύσεις του.

    Περισσότερο απ’ όλα κατηγορούν τον πρωτεργάτη της Περεστρόικα, Γκορμπατσόφ, για ασυνέπεια, δισταγμούς και τακτικούς ελιγμούς. Η επιφυλακτικότητά του, η επιδίωξη να αφήσει ελεύθερη την κοινωνία δίνοντάς της τη δυνατότητα να ωριμάσει για τις αλλαγές -«σπρώχνοντάς» την μάλλον- παρά να την οδηγήσει, είναι τα στοιχεία που εξέλαβαν πολλοί ως ασυνέπεια και αναποφασιστικότητα.

    Ωστόσο, αν επιχειρήσουμε να σημειώσουμε έστω επιγραμματικά τις βασικές αλλαγές που συνέβησαν αυτά τα χρόνια στην ΕΣΣΔ και σε ολόκληρο τον κόσμο, μέσα από τους ελιγμούς του «αναποφάσιστου» Γκορμπατσόφ, θα δούμε μια σειρά από σημαντικά πράγματα τα οποία συνέβησαν. Θα απαριθμήσω αυτά, τα οποία κατά τη γνώμη μου αποτελούν την «συμπαγή» κληρονομιά της Περεστρόικα. Η Ρωσία «δάγκωσε από το μήλο» των ελεύθερων εκλογών και της διαφάνειας (Γκλάσνοστ), εντάσσοντας την ελευθερία του λόγου και πληροφόρησης στον κατάλογο των κοινωνικών προτεραιοτήτων.

    Παραιτούμενη από τις αξιώσεις για έναν εναλλακτικό πολιτισμό και την υποταγή ολόκληρου του κόσμου στο δικό της ιδεολογικό δόγμα, η Μόσχα ανέλαβε την πρωτοβουλία του τερματισμού του Ψυχρού πολέμου, ο οποίος κάποιες στιγμές παραλίγο να είχε ολοκληρωθεί με έναν Γ΄ Παγκόσμιο. Το αποτέλεσμα αυτών των ετών ήταν η ουσιαστική επανένωση της παγκόσμιας ιστορίας, η οποία είχε διχοτομηθεί σε δυο κατευθύνσεις στις αρχές του 20ου αιώνα μετά τη ρωσική επανάσταση.

    Όλα όμως στον εφήμερο κόσμο μας έχουν το τίμημά τους. Το κόστος, το οποίο ενάντια στη θέλησή του πλήρωσε ο Γκορμπατσόφ για τη μεταμόρφωση της ίδιας της χώρας του και της παγκόσμιας πολιτικής, ήταν η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και η προσωπική του παραίτηση.
    Αποτυχία σε Ανατολή και Δύση

    Μπορεί να ειπωθεί πως ούτε η μετασοβιετική Ρωσία, ούτε ο υπόλοιπος κόσμος δεν πέρασαν το τεστ που τους πρότεινε η «προληπτική επανάσταση» της Περεστρόικα. Η ρωσική κοινωνία δεν ανταπεξήλθε στις δοκιμασίες της απροσδόκητης ελευθερίας που της χαρίστηκε. Βυθιζόμενη αρχικά στο χάος της διακυβέρνησης Γέλτσιν και ύστερα στον ανεξέλεγκτο καπιταλισμό των ολιγαρχών, επέστρεψε με ανακούφιση στη σκέπη του πιο γνώριμου «στερεού» απολυταρχικού καθεστώτος.
    Ο Δυτικός κόσμος, από την πλευρά του, δεν συγκρατήθηκε στον πειρασμό να ανακηρύξει εαυτόν απόλυτο νικητή στον Ψυχρό πόλεμο και μοναδικό κληρονόμο της ιστορίας. Τελικά, οι Δυτικοί εταίροι του Γκορμπατσόφ, ο οποίος υπολόγιζε στην κοινή λογική τους περισσότερο ακόμη και από την οικονομική βοήθεια, αποδείχθηκε ότι δεν ήταν πιο αξιόπιστοι σύμμαχοι από ό,τι οι πρώην κομματικοί συνάδελφοι που τον είχαν προδώσει. Σήμερα ο Γκορμπατσόφ επικρίνει τη Δύση, όχι επειδή οι ηγέτες της κάποτε δεν τον βοήθησαν αρκετά (γνώριζε ότι δεν εξαρτιόταν από αυτούς η μοίρα της Περεστρόικα), αλλά για το ότι δεν κατάφεραν να εκμεταλλευτούν συνετά εκείνη τη μοναδική ευκαιρία που άνοιγε στον κόσμο η νέα πολιτική του. Πολύ περισσότερο για το ότι εξέλαβαν την πορεία της σοβιετικής κοινωνίας προς τη δημοκρατία σαν σημάδι εσωτερικής αδυναμίας.

    Δεν υλοποιήθηκε ούτε το σχέδιο για ένα κοινό ευρωπαϊκό οίκο, μέρος του οποίου έπρεπε να γίνει η αναμορφωμένη Σοβιετική Ένωση, ούτε η ιδέα της δημιουργίας νέων θεσμών συλλογικής ασφάλειας στην ήπειρο (μεταξύ αυτών, πιθανόν και ένα Συμβούλιο Ασφαλείας), τα οποία θα επέτρεπαν να αποφευχθεί και η τραγωδία του αιματηρού πολέμου στη Γιουγκοσλαβία, και το δράμα του σημερινού εμφυλίου πολέμου στην Ουκρανία. Απεδείχθη πως το να καταστραφεί το ίδιο το τείχος του Βερολίνου ήταν απλούστερο από το να νικηθεί η λογική και ψυχολογία της έχθρας σαν πολιτικού εργαλείου, την οποία είχε γεννήσει το τείχος αυτό.
    Από τον Ψυχρό Πόλεμο, σε θεσμούς πολέμους

    Η διατήρηση των παλιών και η εμφάνιση νέων ορατών και αόρατων τειχών και εμποδίων δείχνει ότι τον 20 αιώνα οι πολιτικοί, τόσο της Δύσης, όσο και της Ανατολής, δεν είναι έτοιμοι να απελευθερωθούν από τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπα. Προφανώς αυτή είναι και η αιτία που τον Ψυχρό πόλεμο αντικατέστησε ένα πλήθος «θερμών» διενέξεων σε όλο τον πλανήτη.

    Αλλά και ο προηγούμενος, ξεθωριασμένος από το γήρας Ψυχρός πόλεμος, τον οποίο ο Γκορμπατσόφ πίστευε ότι θα θάψει τελειωτικά στη διάρκεια των συναντήσεων με τους αμερικανούς προέδρους του παρελθόντος στο Ρέικιαβικ, στη Μάλτα, στην Ουάσιγκτον ή στη Μόσχα, επιστρέφει ορμητικά στις ρωσο-αμερικανικές σχέσεις.
    Τα ζητούμενα παραμένουν

    Εάν ύστερα από τριάντα χρόνια μετά την έναρξη της Περεστρόικα αυτή φαντάζει στη ρωσική κοινωνία σαν μια πολιτική αποτυχία ή ακόμη και σαν ένα υπονομευτικό αντεθνικό σχέδιο, τότε αυτό σημαίνει πως είτε δεν έγινε κατανοητή, είτε απορρίπτεται σκοπίμως το βασικό κίνητρο της Περεστρόικα, η οποία κάποτε υποστηρίχτηκε ενεργά από όλη τη σοβιετική κοινωνία.

    Ένα κίνητρο που δεν ήταν άλλο από την επανένωση της Ρωσίας με την παγκόσμια ιστορία και η δημοκρατική ανανέωση της χώρας. Με πλουραλισμό απόψεων, κράτος δικαίου, τίμιες εκλογές των προσώπων της εξουσίας, με το απαραβίαστο της ανθρώπινης προσωπικότητας, αληθινό ανταγωνισμό στην πολιτική και οικονομία, με απολογισμό των πεπραγμένων τους από τους κυβερνώντες στην κοινωνία.

    *Ο συντάκτης είναι πρώην γραμματέας Τύπου του προέδρου της ΕΣΣΔ Μ.Σ.Γκορμπατσόφ.
    Στείλε το και αλλού…

    https://bluebig.wordpress.com/2015/04/25/%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%B5%CF%83%CF%84%CF%81%CF%8C%CF%8A%CE%BA%CE%B1-%CE%BC%CE%B9%CE%B1-%CF%80%CF%81%CF%8C%CF%89%CF%81%CE%B7-%CE%B5%CF%80%CE%B1%CE%BD%CE%AC%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%83%CE%B7/

  6. […] -«Είκοσι χρόνια χωρίς τη Σοβιετική Ένωση», http://www.avgi.gr/ArticleActionshow.action?articleID=666628. Yπάρχει και εδώ: https://kars1918.wordpress.com/2012/02/09/f-ussr/ […]

  7. Πίσω από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης
    liss

    Πηγή: Σφυροδρέπανο

    Αναθεώρηση της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης

    Εισαγωγή
    Το παρακάτω κείμενο το αλίευσα από εδώ. Η αρετή του είναι ότι συνοψίζει σε 10 περίπου σελίδες όλο το σώμα των εξηγήσεων αναφορικά με την καπιταλιστική παλινόρθωση στην ΕΣΣΔ.

    Το άρθρο
    Δοκίμιο που παρουσιάστηκε στο Δεύτερο Διεθνές Συνέδριο ‘ο Μαρξ τον Μάιο’
    Ομάδας Μαρξιστικών Ερευνών – Πανεπιστήμιο Λισσαβόνας, Πορτογαλία 10 Μάιου 2014
    Των Roger Keeran και Thomas Kenny

    —————————

    Το 2004 ο Thomas Kenny και εγώ γράψαμε το Socialism Betrayed: Behind the Collapse of the Soviet Union. Από το 2004, το βιβλίο δημοσιεύτηκε και επανεξετάστηκε στη Βουλγαρία, Ρωσία, Ιράν, Τουρκία, Ελλάδα, Πορτογαλία, Γαλλία, Κούβα και Ισπανία. Ο ένας ή και οι δύο συγγραφείς ήταν παρόντες σε συζητήσεις για το βιβλίο στην Ελλάδα Πορτογαλία Γαλλία και Κούβα και αρκετοί κριτικοί κριτίκαραν το βιβλίο σε αριστερές εφημερίδες. Σε αυτή την παρουσίαση ο Kenny κι εγώ θα απαντήσουμε σε δύο κριτικές και μία ερώτηση που γεννήθηκαν από το βιβλίο. Στο βιβλίο προσφέραμε μία εξήγηση για την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Χρησιμοποιήσαμε τις λέξεις ‘κατάρρευση’ και ‘προδοσία’ στον τίτλο παρά την πιθανή παραπλανητική σημασία και των δυο λέξεων.

    Socialism-Betrayed-Keeran-Roger-EB9781450241724

    Ωστόσο, δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ως προς το τι προσπαθούμε να εξηγήσουμε, δηλαδή τη ριζική μεταβολή που οδήγησε στην αντικατάσταση της πολιτικής εξουσίας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης, κατάργησε το μεγαλύτερο μέρος της κρατικής ιδιοκτησίας, τον κεντρικό σχεδιασμό, και το σύστημα των κοινωνικών υπηρεσιών, και διέλυσε το πολυεθνικό κράτος. Εμείς υποστηρίζουμε ότι η Σοβιετική Ένωση δεν κατέρρευσε επειδή ο σοσιαλισμός απέτυχε. Αντίθετα, το σύστημα του σοσιαλισμού που βασίζεται στη συλλογική ή κρατική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και στον κρατικό σχεδιασμό, αποδείχθηκε αξιοσημείωτα επιτυχημένο, ιδιαίτερα από την σκοπιά των εργαζομένων. Το σύστημα αποδείχθηκε ικανό να δημιουργήσει βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη για πάνω από έξι δεκαετίες, σημαντικές τεχνικές και επιστημονικές καινοτομίες, πρωτοφανή οικονομικά και κοινωνικά οφέλη για όλους τους πολίτες του, ενώ ταυτόχρονα υπερασπιζόταν τον εαυτό του από την εξωτερική εισβολή, το σαμποτάζ, και τις απειλές, και πρόσφερε οικονομική και τεχνική βοήθεια καθώς και στρατιωτική προστασία σε άλλα έθνη που αγωνίζονταν για την ανεξαρτησία τους και το σοσιαλισμό.

    Η Σοβιετική Ένωση είχε, ωστόσο, προβλήματα-κάποια σχετίζονταν με την πολιτική και ιδεολογική απολίθωση, κάποια σχετίζονταν με την ποσότητα και την ποιότητα της οικονομικής παραγωγής της, και μερικά σχετίζονταν με τη συνεχιζόμενη πάλη ενάντια στον ιμπεριαλισμό. Τα προβλήματα αυτά, ωστόσο, δεν προκάλεσαν την κατάρρευση του συστήματος. Η διάλυση του σοβιετικού σοσιαλισμού οφειλόταν στις πολιτικές που ακολούθησε ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Οι πολιτικές αυτές προήλθαν από την πεποίθηση ότι τα προβλήματα του σοσιαλισμού θα μπορούσαν να λυθούν κάνοντας μονομερείς παραχωρήσεις στον ιμπεριαλισμό και ενσωματώνοντας στο σοσιαλισμό ορισμένες ιδέες και πολιτικές του καπιταλισμού. Οι ιδέες του Γκορμπατσόφ είχαν τις ρίζες τους στις πολιτικές διαμάχες στη Σοβιετική Ένωση αλλά ποτέ δεν είχαν θριαμβεύσει τόσο απόλυτα, όπως συνέβη υπό τον Γκορμπατσόφ.

    Αυτό που επέτρεψε στις ιδέες αυτές να αποκτήσουν υπεροχή ήταν ότι κατά τα προηγούμενα τριάντα χρόνια είχε αναπτυχθεί στο εσωτερικό της Σοβιετικής Ένωσης ένας μικροαστικός τομέας με τις ρίζες του κυρίως στην παράνομη, ιδιωτική οικονομία. Αυτή η λεγόμενη δεύτερη οικονομία είχε τραυματίσει την πρώτη οικονομία, είχε αποθαρρύνει μέρος του πληθυσμού, είχε διαφθείρει τμήματα του Κομμουνιστικού Κόμματος και της κυβέρνησης, και παρείχε την κοινωνική βάση για τις πολιτικές που ακολούθησε ο Γκορμπατσόφ. Αντί για τη θεραπεία των προβλημάτων του σοσιαλισμού, οι πολιτικές του Γκορμπατσόφ σε σύντομο χρονικό διάστημα προκάλεσαν ολοκληρωτική οικονομική καταστροφή και τελικά ανέτρεψαν το σοσιαλισμό.

    Κριτική # 1
    Μερικοί κριτικοί υποστηρίζουν ότι η εξήγηση μας αγνοεί μια σημαντική αιτία για την κατάρρευση, δηλαδή ότι η προσπάθεια για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού στη Σοβιετική Ένωση ήταν καταδικασμένη από την αρχή εξαιτίας της ανεπαρκούς ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων.

    Δεν πρόκειται για μια καινούργια ιδέα. Το 1918, ο Καρλ Κάουτσκι είχε δηλώσει ότι η Ρωσία δεν ήταν έτοιμη για το σοσιαλισμό. Η άποψη αυτή βασιζόταν στους Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς, οι οποίοι πίστευαν ότι μόνο η πλήρης ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων στον καπιταλισμό, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την κατάργηση των τάξεων αλλά και στην περιγραφή του Ένγκελς το 1875 σχετικά με την καθυστέρηση της Ρωσίας. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, η Σοβιετική Ένωση θα μπορούσε να κινηθεί προς το σοσιαλισμό μόνο αφού επιτρέψει πρώτα στις ιδιωτικές επιχειρήσεις να αναπτυχθούν και αναπτύξει τις παραγωγικές της δυνάμεις διαμέσου κοινοπραξιών με τους ξένους καπιταλιστές, και οι δύο αυτές εναλλακτικές θα είχαν συμβεί αν στη Σοβιετική Ένωση είχε συνεχιστεί η λεγόμενη Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ), που εισήγαγε ο Λένιν το 1921. Μια επέκταση αυτής της ιδέας ήταν ότι η Σοβιετική Ένωση θα μπορούσε να αποφύγει την κατάρρευση αν ακολουθούσε την πορεία της Κίνας και του Βιετνάμ σήμερα, το δρόμο δηλαδή της ‘οικονομίας της αγοράς’.

    USSR_stamp_Soyuz-15_1974_10k

    Αυτή η αιτιολογία παρουσιάζει σοβαρά προβλήματα. Δεν είναι καθόλου σαφές ποια πορεία θα θεωρούσαν ενδεδειγμένη ο Μαρξ και ο Ένγκελς για τους Σοβιετικούς κομμουνιστές το 1920. Αν και οι σοβιετικές συνθήκες μπορεί να μην ήταν ιδανικές για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού, ο Μαρξ γνώριζε πολύ καλά, όπως έγραψε, το 1853, ότι ‘οι άνθρωποι δημιουργούν τη δική τους ιστορία, αλλά δεν τη δημιουργούν όπως ακριβώς θέλουν, δεν τη δημιουργούν κάτω από περιστάσεις που επιλέγουν οι ίδιοι, αλλά κάτω από τις συνθήκες αντιμετωπίζουν άμεσα, και που δίνονται και προέρχονται από το παρελθόν’.

    Επιπλέον η Ρωσία το 1917 δεν ήταν τόσο οπισθοδρομική, όπως η χώρα που περιέγραφε ο Έγκελς το 1875. Διέθετε μερικά από τα μεγαλύτερα εργοστάσια στον κόσμο και το 10% του πληθυσμού δούλευε στη βιομηχανία. Βεβαίως, η νέα Σοβιετική Ένωση παρέμεινε κυρίως μια χώρα αγροτών της υπαίθρου, και σοβιετικοί ηγέτες, όπως ο Βιατσεσλάβ Μολότοφ αργότερα, αναγνώρισαν ότι η καθυστέρηση ‘επηρέασε αρνητικά το σοσιαλισμό.’ Παρ ‘όλα αυτά, όσοι πιστεύουν ότι η καθυστέρηση όχι μόνο επηρέασε αρνητικά το σοσιαλισμό, αλλά τελικά τον καταδίκασε πρέπει να αντιμετωπίσουν τρεις προκλήσεις. Πρώτον, όσο οπισθοδρομική κι αν ήταν η Σοβιετική Ένωση στις αρχές της δεκαετίας του 1920, δεν παρέμεινε έτσι. Έχοντας το πλεονέκτημα των πλούσιων φυσικών πόρων, μία πολυμήχανη ηγεσία, και έναν κινητοποιημένο πληθυσμό, η Σοβιετική Ένωση ξεπέρασε την καθυστέρηση της. Στη δεκαετία του 1980, η Σοβιετική Ένωση είχε γίνει μια οικονομική υπερδύναμη, δεύτερη μόνο πίσω από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το 1984 ο οικονομολόγος Harry Shaffer έγραψε: ‘Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ακόμα μπροστά από τη Σοβιετική Ένωση τόσο συνολικά όσο και στην ανά κεφαλή παραγωγή, κατανάλωση, και βιοτικό επίπεδο, όμως, η Σοβιετική Ένωση σταθερά πλησιάζει τις Ηνωμένες Πολιτείες.’

    Έτσι, ακόμη και αν οι παραγωγικές δυνάμεις βρίσκονταν στην αρχή σε κατάσταση υπανάπτυξης, δεν παρέμειναν εκεί το 1985. Αν και η σοβιετική βιομηχανική ανάπτυξη δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, μερικοί ωστόσο πιστεύουν ότι η αρχική καθυστέρηση είχε αποδυναμώσει θανάσιμα το σύστημα. Ο Erwin Marquit υποστήριξε ότι η αρχική καθυστέρηση οδήγησε τους Σοβιετικούς να καταφύγουν ‘στο ουτοπικό μοντέλο μιας κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας’ και ότι η κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία ‘αποδείχτηκε ανίκανη να ταιριάξει με το ρυθμό της υποκινούμενης από την αγορά τεχνολογικής ανάπτυξης της Δύσης.’ Αυτό δεν είναι πειστικό. Στην πραγματικότητα το ακριβώς αντίθετο είναι η αλήθεια. Διαμέσου της κρατικής ιδιοκτησίας και του σχεδιασμού, η σοβιετική οικονομία σημείωσε αξιοσημείωτη πρόοδο, όχι μόνο οικονομικά αλλά και τεχνολογικά. Στη δεκαετία του 1980 η Σοβιετική τεχνολογική εξέλιξη δεν ήταν ίση με εκείνη των ΗΠΑ, αλλά δεν βρισκόταν πολύ πίσω και κέρδιζε συνέχεια έδαφος.

    Σε ένα βιβλίο για τη σοσιαλιστική επιστήμη και την τεχνολογία που δημοσιεύθηκε το 1989, ο John W. Kiser III υποστήριξε ότι η όλη ιδέα του ‘τεχνολογικού χάσματος’ ήταν μια υπερβολή που γεννήθηκε από την ‘πεποίθηση της Αμερικής στην εγγενή κατωτερότητα του σοβιετικού συστήματος’. Η Δύση είχε ‘μια μόνιμη τάση να υποτιμά’ το σοβιετικό σύστημα επειδή δεν είχε κίνητρο να εμπορευματοποιήσει τα τεχνολογικά επιτεύγματα του. Ο Kiser επεσήμανε τις τεχνολογικές καινοτομίες που οι Σοβιετικοί και οι Ανατολικοευρωπαίοι είχαν πραγματοποιήσει στους τομείς της μεταλλουργίας, χημείας, επεξεργασίας τροφίμων, της βιοϊατρικής και αλλού.

    Όσον αφορά την τεχνολογία των υπολογιστών, το 1986, η CIA κατέληξε στο συμπέρασμα ότι υπήρχε πράγματι χάσμα μεταξύ της Σοβιετικής Ένωσης και της Δύσης, τόσο στο λογισμικό όσο και στο hardware, αλλά επίσης ότι ‘οι Σοβιετικοί εξακολουθούν να προοδεύουν ταχύτατα σε απόλυτους όρους’ και ότι σε δέκα με δεκαπέντε χρόνια ‘τα κορυφαία Σοβιετικά επιστημονικά ιδρύματα θα έχουν κατά πάσα πιθανότητα εξοπλισμό συγκρίσιμο με εκείνο των καλύτερων εθνικών εργαστηρίων των ΗΠΑ’.

    imagespc

    Με άλλα λόγια, οι τεχνολογικές διαφορές ήταν μικρές και η απόσταση καλυπτόταν. Συνεπώς, η τεχνολογική καθυστέρηση απέχει από το να προσφέρει μια πειστική εξήγηση για την κατάρρευση.Ένα δεύτερο πρόβλημα της θεωρίας της καθυστέρησης, σαν αιτία κατάρρευσης, είναι η παραδοχή που κάνει ότι η Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ), δηλαδή η προώθηση της ανάπτυξης μέσω της ενθάρρυνσης των ιδιωτικών επιχειρήσεων και των ξένων επενδύσεων, ήταν μία βιώσιμη επιλογή. Αυτό μοιάζει σαν το επιχείρημα ότι ο Αμερικανικός Εμφύλιος Πόλεμος θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί εάν ο Βοράς απλώς επέτρεπε στη δουλεία να πεθάνει με φυσικό τρόπο. Αν και αυτή η ιδέα μπορεί να ελκύει εκείνους που ήθελαν να κατηγορήσουν όσους κατάργησαν τη δουλεία για το μακελειό του Εμφυλίου Πολέμου, είναι λίγοι, αν υπάρχουν καν, οι ιστορικοί που πιστεύουν ότι αυτή ήταν μια βιώσιμη επιλογή το 1960. Ομοίως, το να επιμένουν ότι η ΝΕΠ ήταν μια βιώσιμη επιλογή για τους Σοβιετικούς στη δεκαετία του 1920. Το 1921, οι Σοβιετικοί είχαν στραφεί στη ΝΕΠ για να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα που δημιούργησαν οι πολιτικές του πολεμικού κομμουνισμού, ιδιαίτερα την αποξένωση των αγροτών που προκάλεσε η κατάσχεση των σιτηρών τους. Σε σύντομο χρονικό διάστημα, ωστόσο, η ΝΕΠ ανέπτυξε τα δικά της προβλήματα.

    Εξηγώντας γιατί οι Σοβιετικοί εγκατέλειψαν τη ΝΕΠ, ο ιστορικός E.H Carr επεσήμανε τρία σοβαρά προβλήματα. Πρώτον, το 1922-23, η λεγόμενη κρίση του “ψαλιδιού”, στην διάρκεια της οποίας οι μεγάλες ​​διακυμάνσεις των τιμών των σιτηρών οδήγησαν στην έλλειψη τροφίμων, στην ανεργία και τη δυστυχία των φτωχών και μεσαίων αγροτών. Δεύτερον, οι περισσότεροι σοβιετικοί ηγέτες συνειδητοποίησαν ότι η ΝΕΠ καταδίκαζε τη Σοβιετική Ένωση σε μια μακρά περίοδο βιομηχανικής καθυστέρησης, μία τρομακτική και απαράδεκτη προοπτική για την αντιμετώπιση της αυξανόμενης απειλής από τον εξωτερικό εχθρό. Τρίτον, το 1927-1928 η μείωση των γεωργικών τιμών οδήγησε τους αγρότες στο να κρύβουν τα προϊόντα τους προκαλώντας λοιμό στις πόλεις. Για τους λόγους αυτούς, η εμπιστοσύνη στην αγορά και τα ιδιωτικά κίνητρα δεν μπορούσε να σταθεί. Έτσι, τα πραγματικά οικονομικά προβλήματα, καθώς και οι ιδεολογικές τους προτιμήσεις, ανάγκασαν τους σοβιετικούς ηγέτες να υιοθετήσουν νέες πολιτικές, να αποδεχτούν τη δημόσια ιδιοκτησία και τον κεντρικό σχεδιασμό. Κάτω από αυτές τις συνθήκες είναι παράλογο να αποκαλέσει κάποιος την στροφή των σοβιετικών στην κρατική ιδιοκτησία και τον κεντρικό σχεδιασμό “ουτοπική”. Κάνοντας την στροφή αυτή η Σοβιετική Ένωση εκβιομηχανίστηκε γοργά, νίκησε τους ναζιστές εισβολείς, και ανοικοδομήθηκε γρήγορα μετά τον πόλεμο. Επιπλέον, τα παραπάνω συνέβησαν, ενώ αυξανόταν σταθερά το βιοτικό επίπεδο των σοβιετικών εργαζομένων. Το να φανταστεί κανείς ότι οι Σοβιετικοί θα μπορούσαν να επιτύχουν τα ίδια αποτελέσματα συνεχίζοντας τις προβληματικές πολιτικές της ΝΕΠ αποτελεί το λιγότερο ευσεβή πόθο.

    Η καθυστέρηση σαν αιτία της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης περιέχει μια τρίτη αδυναμία. Αυτή η αδυναμία αποκαλύπτεται από την ανάλυση των διδαγμάτων που εξάγονται από αυτή την αιτία. Είναι απόλυτα σωστό να κρίνουμε την ορθότητα μιας αιτίας με βάση τα πορίσματα της. Για παράδειγμα, αν ένας βοσκός πέθανε πέφτοντας από ένα βράχο στο βουνό, μόνο ένας ανόητος θα βγάλει το συμπέρασμα ότι οι άνθρωποι πρέπει να αποφεύγουν τη βόσκηση και τα βουνά. Εάν, ωστόσο, κατά τη στιγμή του ατυχήματος, ο βοσκός ήταν μεθυσμένος, ένας λογικός άνθρωπος θα έβγαζε το συμπέρασμα ότι θα πρέπει να αποφύγουμε να πίνουμε, ενώ βόσκουμε τα πρόβατά στα βράχια του βουνού. Ορισμένοι που συντάσσονται με το επιχείρημα της καθυστέρησης σαν εξήγηση για την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, βγάζουν το συμπέρασμα ότι η Σοβιετική Ένωση θα έπρεπε να αποφύγει τον κεντρικό σχεδιασμό και να ακολουθήσει την πορεία της Κίνας. Αλλά αυτό το συμπέρασμα δεν είναι πιο λογικό από εκείνο της αποφυγής της βόσκησης ή της ορειβασίας. Αυτό το συμπέρασμα είναι το λιγότερο απερίσκεπτο. Οι ίδιοι οι Κινέζοι δεν έχουν καταλήξει σε αυτό το συμπέρασμα για την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Σύμφωνα με τον Arthur Waldron, ‘η επίσημη Κίνα σήμερα πιστεύει ότι δεν υπήρξε κάποιο σημαντικό ή θεμελιώδες λάθος στη Σοβιετική Ένωση, ακόμη και στα τέλη της δεκαετίας του 1980. Σύμφωνα με την επίσημη αφήγηση, η αποτυχία του σοβιετικού καθεστώτος να συνεχίσει, δεν μπορεί να αποδοθεί σε ένα ευρύ συστημικό φαινόμενο, αλλά μάλλον σε μια πολύ συγκεκριμένη αποτυχία του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης.

    Επιπλέον, το πού θα οδηγήσει τελικά ο κινέζικος δρόμος και τι θα σημαίνει αυτό για την εργατική τάξη παραμένει ανοικτό. Βραχυπρόθεσμα, ο κινέζικος δρόμος έχει δημιουργήσει οικονομική ανάπτυξη και αύξησε το εισόδημα του αστικού πληθυσμού. Παρ ‘όλα αυτά, από το 2008 τόσο η μείωση των ρυθμών οικονομικής ανάπτυξης όσο και η εμπλοκή της κινεζικής οικονομίας με τη στασιμότητα της παγκόσμιας αγοράς εγείρει αμφιβολίες σχετικά με τη βιωσιμότητα αυτού του μοντέλου. Σύμφωνα με τους New York Times του Μάρτιου του τρέχοντος έτους, ‘ο ρυθμός αύξησης της Κίνας επιβραδύνθηκε για περισσότερο από μια δεκαετία.’

    1303363567-01

    Επιπλέον, η κινεζική εργατική τάξη πληρώνει υψηλό τίμημα για ένα δρόμο που αποκλίνει σταθερά από το σοσιαλιστικό στόχο. Για μια δεκαετία, η ανεπίσημη ανεργία στις πόλεις παραμένει σταθερά πάνω από το 8%. Η ξένη ιδιοκτησία και οι επενδύσεις ως ποσοστό των συνολικών πωλήσεων της μεταποίησης στην Κίνα έχει περάσει από το 2,3 τοις εκατό το 1990 στο 31,3 τοις εκατό το 2000. Δεδομένου ότι οι άμεσες ξένες επενδύσεις στην Κίνα (124 δισεκατομμύρια δολάρια το 2011) αυξάνονται σε ετήσια βάση και είναι πλέον στη δεύτερη θέση πίσω μόνο από τις ΗΠΑ, το ποσοστό της ξένης ιδιοκτησίας είναι αναμφίβολα πολύ μεγαλύτερο τώρα από ότι το 2000. Επιπλέον, σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη, ‘για τα αναπόφευκτα αποτελέσματα της καπιταλιστικής ανάπτυξης της Κίνας’ περιελάμβανε την ‘αυξανόμενη ανεργία, την ανισότητα και την ανασφάλεια, τις περικοπές στη δημόσια υγεία και την εκπαίδευση, την επιδείνωση της καταπίεσης των γυναικών, την περιθωριοποίηση της γεωργίας και τον πολλαπλασιασμό των περιβαλλοντικών κρίσεων. Στο βαθμό που η οικονομία της αγοράς με σοσιαλιστικό προσανατολισμό παραμένει ένας αμφίβολος δρόμος προς το σοσιαλισμό, παραμένει αμφίβολο το συμπέρασμα που εξάγεται από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.

    Με λίγα λόγια η καθυστέρηση σαν επεξηγηματική αιτία πρέπει να απορριφθεί για τρεις λόγους. Πρώτον, όσο καθυστερημένη κι αν ήταν η Σοβιετική Ένωση το 1917, οι παραγωγικές δυνάμεις της δεν παρέμεναν καθυστερημένες το 1985. Δεύτερον, η εξήγηση αφήνει να εννοηθεί ότι η Σοβιετική Ένωση θα έπρεπε και θα μπορούσε να συνεχιστεί η ΝΕΠ. Αυτή η ιδέα ήταν απαράδεκτη τότε και είναι εντελώς παράλογη εκ των υστέρων. Τρίτον, αν ο κινέζικος δρόμος προς το σοσιαλισμό είναι πιο αξιόπιστος από ότι ο Σοβιετικός μένει να αποδειχτεί.

    Κριτική # 2

    Ένα δεύτερο σημείο της κριτικής στο βιβλίο μας προέκυψε σχετικά με την αντιμετώπιση του Ιωσήφ Στάλιν. Για ορισμένους κριτικούς, η αποτυχία να καταγγελθεί ο Στάλιν σαν ένας παρανοϊκός εγκληματίας, ένας αντισημίτης, ένας δαίμονας, ένας δικτάτορας και ένας μαζικός δολοφόνος, αποτέλεσε ένα μοιραίο λάθος. Για ορισμένους επικριτές τίποτα δεν θα ήταν ικανοποιητικό παρά αυτό που ο Domenico Losurdo αποκαλεί ‘ένας μαύρος μύθος’. Για ορισμένους κριτικούς, η αποτυχία μας να καταδικάσουμε τη σκληρότητα του Στάλιν ήταν μια ασυγχώρητη παράλειψη. Για αυτό θα ήθελα να απαντήσω όπως ο Λένιν στον Μαξίμ Γκόρκι όταν είχε εκφράσει την ανησυχία του ‘για τη σκληρότητα της επαναστατικής τακτικής.’ Ο Λένιν είπε: ‘Τι θέλετε; …. Είναι δυνατόν να συμπεριφερθούμε με ανθρωπισμό σε έναν αγώνα με τέτοια πρωτοφανή αγριότητα; Πού υπάρχει χώρος για επιείκεια ή γενναιοδωρία; Η Ευρώπη μας έχει αποκλείσει, έχουμε στερηθεί τη βοήθεια του ευρωπαϊκού προλεταριάτου, η αντεπανάσταση μας τριγυρνά σαν αρκούδα. Τι θέλετε; Δεν έχουμε δίκιο; Θα έπρεπε να μην αγωνιστούμε και να μην αντισταθούμε; Δεν είμαστε ένα τσούρμο βλάκες … Ποιο είναι το κριτήριο σας για να κρίνετε ποια κτυπήματα είναι απαραίτητα και ποια είναι περιττά σε έναν αγώνα;’

    Η αλήθεια είναι ότι δεν προσφέραμε μια συνολική εκτίμηση για τον Στάλιν, γιατί θεωρήσαμε ότι ήταν πολύ σημαντική για να το κάνουμε με συνοπτικό τρόπο σε μια μελέτη για κάτι άλλο. Όπως κάθε ιστορικός, θέσαμε ένα συγκεκριμένο ερώτημα -σε αυτή την περίπτωση, τα αίτια της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης- και περιορίσαμε τους εαυτούς μας στην προσπάθεια να απαντήσουμε. Ασχοληθήκαμε μόνο με τις ιδέες και τις πολιτικές του Στάλιν που σχετίζονται με την ερμηνεία μας.

    Στο βαθμό που η κριτική της θέσης μας για τον Στάλιν αφορά την επεξήγηση της κατάρρευσης, αξίζει μια απάντηση. Εδώ πρέπει να γίνει διάκριση. Όπως είναι γνωστό, υπάρχει μια σχολή σκέψης που εκτείνεται από τη δεκαετία του 1920 μέχρι σήμερα και πρεσβεύει ότι ο σοσιαλισμός στη Σοβιετική Ένωση ξεκίνησε μια μη αναστρέψιμη πτώση από τότε που απέρριψε τις ιδέες του Λέον Τρότσκι, που μιλούσαν για την ανάγκη μιας διαρκούς παγκόσμιας επανάστασης και τη ματαιότητα της προσπάθειας να οικοδομηθεί ο σοσιαλισμός σε μια χώρα και μόνο. Από αυτή την άποψη, η Σοβιετική Ένωση δεν ήταν σοσιαλιστική και η κατάρρευση της δεν ήταν κάτι περισσότερο από μια υποσημείωση στην εξορία του Τρότσκι. Μόνο εκείνοι που δέχθηκαν αυτές τις αντιλήψεις για τη σημασία του Τρότσκι και της μη ύπαρξης σοσιαλισμού στη Σοβιετική Ένωση (θέση που είναι περισσότερο πολιτική παρά ιστορική) θα μπορούσαν να ικανοποιηθούν από μια τροτσκιστική εξήγηση της σοβιετικής ιστορίας.

    cccp_book_t010211

    Υπάρχουν, ωστόσο, κι άλλες απόψεις του Στάλιν και το ρόλο του στην κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Μια τέτοια άποψη υποστηρίζει ότι η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης ήταν το αποτέλεσμα της ‘σταλινικής παραμόρφωσης’, ένα είδος καθυστερημένης επίπτωσης των πολιτικών του Στάλιν. Η άποψη αυτή πρεσβεύει ότι στη Σοβιετική Ένωση οικοδομήθηκε μια σοσιαλιστική κοινωνία που βασιζόταν στη δημόσια ιδιοκτησία και τον σχεδιασμό που λειτούργησε καλά επιτυγχάνοντας την οικονομική ανάπτυξη, εξασφαλίζοντας τη στρατιωτική άμυνα, παρέχοντας απασχόληση, οικονομική ασφάλεια, υγειονομική περίθαλψη, εκπαίδευση και ένα υψηλό πολιτιστικό επίπεδο στους εργαζόμενους. Παρ ‘όλα αυτά, η αντιμετώπιση της δικής της καθυστέρησης και των εσωτερικών και εξωτερικών απειλών, καθώς και άλλων προκλήσεων οδήγησε σε αντιδημοκρατικές παραμορφώσεις. Αυτές οι παραμορφώσεις πήραν τη μορφή της ‘λατρείας της προσωπικότητας, της αυταρχικής ενσωμάτωσης όλων των κοινωνικών δραστηριοτήτων κάτω από τον πειθαρχικό έλεγχο του ΚΚΣΕ, και της υποταγής κάθε επιστημονικής και πολιτιστικής σκέψης και πρακτικής στην πολιτική ιδεολογία’.

    Σύμφωνα με αυτή την άποψη, δεν ήταν η σχεδιασμένη οικονομία που δημιούργησε το πρόβλημα στη Σοβιετική Ένωση, αλλά η κληρονομιά του αυταρχισμού του Στάλιν. Ο αυταρχισμός του Στάλιν υπονόμευσε τις προσπάθειες για την αποκέντρωση του ελέγχου και της ευθύνης, υπέσκαψε την πρωτοβουλία, και περιόρισε τη σοσιαλιστική οικονομία από το να αξιοποιήσει το δυναμικό της. Όποιος έχει εξοικειωθεί στοιχειωδώς με τη δυτική ιστοριογραφία για τον Στάλιν και τη Σοβιετική Ένωση δύσκολα θα εκπλαγεί από το γεγονός ότι κάποιοι τον κατηγορούν για την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, δεδομένου ότι ο ένας ή ο άλλος συγγραφέας τον έχουν θεωρήσει υπεύθυνο για σχεδόν κάθε καταστροφή του εικοστού αιώνα. Κάθε πρόσωπο τόσο περίπλοκο όπως ο Στάλιν, ο ηγέτης μιας τεράστιας χώρας που πέρασε πολλές κρίσεις για μια εκτεταμένη χρονική περίοδο, ήταν υποχρεωμένος να αφήσει μια περίπλοκη κληρονομιά. Έτσι, μπορεί εύκολα κανείς να αποδώσει την ύπαρξη των προβλημάτων που παρατέθηκαν στη θεωρία της σταλινικής παραμόρφωσης. Για παράδειγμα, σε μια σχεδιασμένη οικονομία, όπου η φύση και το μέγεθος της παραγωγής καθορίζονται από πάνω, υπάρχει ένα ενδημικό πρόβλημα περιορισμού της πρωτοβουλίας και της ευθύνης των αποκάτω. Η Σοβιετική Ένωση είχε καταπιαστεί με αυτό το πρόβλημα εδώ και χρόνια, και η Κούβα καταπιάνεται με αυτό σήμερα. Αυτό το πρόβλημα δεν προέκυψε μόνο από τον Στάλιν. Επιπλέον, χωρίς να την ονομάζουμε σταλινική παραμόρφωση, αναγνωρίζουμε ότι το μέγεθος και οι μέθοδοι της καταστολής ‘αναμφίβολα άφησε μια κληρονομιά πικρίας, δειλίας, δουλικότητας, ντροπής, και ένας Θεός ξέρει τι άλλο’.

    Ωστόσο, αυτό δεν είναι το τέλος της ιστορίας. Αξιολογώντας την κληρονομιά του Στάλιν, πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ ηθικών και πολιτικών κρίσεων -δηλαδή αν μια ορισμένη συμπεριφορά ή πολιτική ήταν καλή ή κακή, δικαιολογημένη ή αδικαιολόγητη, θετική ή αρνητική- και ιστορικών κρίσεων σχετικά με την αιτιώδη συνάφεια και τις συνέπειες. Και τα δύο είδη κρίσης είναι δικαιολογημένα αλλά το ερώτημα που έχουμε μπροστά μας είναι ένα ερώτημα ιστορικής κρίσης. Δηλαδή: πράγματι οι πολιτικές του Στάλιν ανιχνεύονται στην κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης;

    Anti-Aircraft-Women

    Ειλικρινά, όσοι έχουν αυτήν την άποψη σχετικά με τη σταλινική παραμόρφωση, έχουν κάνει ελάχιστα για να μετακινήσουν τη συζήτηση από την ηθική αγανάκτηση στην ιστορική εξήγηση. Ο Στάλιν άφησε μια αντιφατική κληρονομιά αναφορικά με το θέμα του αυταρχισμού και της δημοκρατίας. Όσοι ασπάζονται την επεξηγηματική αιτία της σταλινικής παραμόρφωσης, βλέπουν μόνο τη μία πλευρά, ότι ο Στάλιν υπονόμευσε τη σοσιαλιστική δημοκρατία, απογοήτευσε και αποστράτευσε τον σοβιετικό λαό και ότι αυτό τελικά υπονόμευσε την αποτελεσματικότητα και την παραγωγικότητα του σοσιαλιστικού συστήματος και ως εκ τούτου οδήγησε στην κατάρρευση. Αλλά πού είναι η απόδειξη αυτής της απογοήτευσης και αποστράτευσης; Τα μεγάλα επιτεύγματα του σοβιετικού λαού μεταξύ 1930 και 1950, η κολεκτιβοποίηση της γεωργίας, η ταχεία εκβιομηχάνιση, η αύξηση του μορφωτικού και πολιτιστικού επιπέδου του λαού, η ήττα των χιτλερικών εισβολέων, η ανασυγκρότηση της χώρας σε τέσσερα χρόνια μετά την καταστροφή του πολέμου, δύσκολα μπορεί να είναι το έργο ενός απογοητευμένου και αποστρατευμένου πληθυσμού. Το ακριβώς αντίθετο. Για τα επιτεύγματα αυτά απαιτείται ενεργή λαϊκή συμμετοχή.

    Επιπλέον, μια καθαρή ματιά της κληρονομιάς του Στάλιν πρέπει να παραδεχτεί ότι περιείχε στοιχεία δημοκρατίας, λαϊκής συμμετοχής, όπως και αυταρχισμό και καταστολή. Το σοβιετικό Σύνταγμα του 1936 συμβόλιζε αυτή την αμφιλεγόμενη κληρονομιά.
    Από τη μία μεριά, παρά τις δημοκρατικές υποσχέσεις του Συντάγματος, η Σοβιετική Ένωση παρέμεινε ένα κράτος όπου η εξουσία ήταν συγκεντρωμένη στο κομμουνιστικό κόμμα και όλο και περισσότερο στον ηγέτη του, οι υποψηφιότητες για τις στελεχικές θέσεις και άλλες πρωτοβουλίες ερχόταν από ψηλά, και θεσμοί, όπως τα Σοβιέτ και των συνδικάτα είχαν στην καλύτερη περίπτωση ένα συμβουλευτικό και επιχειρησιακό ρόλο. Από την άλλη πλευρά, το Σύνταγμα αντιπροσώπευε για πρώτη φορά στην ιστορία μια προσπάθεια, κάτω από αντίξοες συνθήκες, να δώσει νόημα στην ιδέα της σοσιαλιστικής δημοκρατίας. Το Σύνταγμα προέκυψε έπειτα από μια διαδικασία δύο χρόνων, ενός διαλόγου στον οποίο συμμετείχαν μεγάλα τμήματα των εργατών, των αγροτών και άλλων στρωμάτων, σε μια πανεθνική συζήτηση του προσχεδίου, που την ακολούθησε ένα πανεθνικό δημοψήφισμα. Το Σύνταγμα επέκτεινε τα δημοκρατικά δικαιώματα των σοβιετικών πολιτών αίροντας τους περιορισμούς των εκλογικών δικαιωμάτων των ανθρώπων που σχετίζονταν με το τσαρικό καθεστώς, και αν και νομιμοποιούσε τον αποκλειστικό ρόλο του Κομμουνιστικού Κόμματος, προέβλεπε άμεσες εκλογές με πολλούς υποψήφιους και μυστική ψηφοφορία. Διαφέροντας ριζικά από τα αστικά συντάγματα, το σοβιετικό σύνταγμα περιελάμβανε οικονομικά δικαιώματα όπως: το δικαίωμα στην απασχόληση, στις ετήσιες διακοπές με αποδοχές, στις δωρεάν ιατρικές υπηρεσίες, τη δωρεάν εκπαίδευση έως και την έβδομη τάξη, την ίση αμοιβή, τις κρατικές ενισχύσεις στις μητέρες των μεγάλων οικογενειών και στις ανύπαντρες μητέρες, άδεια μητρότητας με πλήρεις αποδοχές και μαιευτήρια, παιδικούς σταθμούς και νηπιαγωγεία. [1]

    Το Σύνταγμα του 1936 αντανακλούσε και μια άλλη δημοκρατική κληρονομιά, τη Σοβιετική πολιτική προς τις εθνικές μειονότητες. Ο ιστορικός Terry Martin χαρακτήρισε τη Σοβιετική Ένωση ως ‘την πρώτη αυτοκρατορία στον κόσμο με θετική δράση’. Αυτό που εννοούσε ο Τ. Martin ήταν ότι η Σοβιετική Ένωση “δεν δημιούργησε μόνο μια ντουζίνα μεγάλες εθνικές δημοκρατίες, αλλά δεκάδες χιλιάδες εθνικές περιοχές διάσπαρτες σε όλη την έκταση της. Νέες εθνικές ελίτ εκπαιδεύονταν και προωθούνταν σε ηγετικές θέσεις στην κυβέρνηση, το σχολείο, και στις βιομηχανικές επιχειρήσεις στις καινούργιες περιοχές. Σε κάθε περιοχή, η εθνική γλώσσα ανακηρύχθηκε επίσημη γλώσσα της κυβέρνησης. Σε δεκάδες περιπτώσεις, αυτό απαιτούσε τη δημιουργία γραπτής γλώσσας, εκεί όπου δεν υπήρχε. Το σοβιετικό κράτος χρηματοδότησε την μαζική παραγωγή βιβλίων, περιοδικών, εφημερίδων ταινίες, όπερες, μουσεία, λαϊκά μουσικά σύνολα, και άλλα πολιτιστικά ιδρύματα σε μη-ρωσική γλώσσα. Ποτέ στο παρελθόν δεν είχε επιχειρηθεί κάτι συγκρίσιμο … και κανένα πολυεθνικό κράτος στη συνέχεια δεν έφτασε το εύρος της Σοβιετικής θετικής δράσης’. [2] Σε μια δημοσκόπηση αρκετών εκατοντάδων σοβιετικών πολιτών πού έγινε από το Πρόγραμμα των συνεντεύξεων του Χάρβαρντ το 1950 – 1951, η ‘συντριπτική πλειοψηφία’ των ερωτηθέντων σχετικά με το Σύνταγμα του 1936 συμφώνησε ότι οι εγγυήσεις της εθνικής ισότητας ήταν στην πραγματικότητα αληθινές. [3]

    Η ασάφεια σχετικά με την αυταρχική και δημοκρατική κληρονομιά του Στάλιν εκδηλώθηκε και στη διάρκεια της καταστολής στη δεκαετία του 1930. Η εκστρατεία κατά των τροτσκιστών και των δολιοφθορέων το 1937, που έστειλε εκατομμύρια στην φυλακή και χιλιάδες στο θάνατο, συνέπεσε με ένα μαζικό κίνημα, στα συνδικάτα και στους χώρους δουλειάς για περισσότερη δημοκρατία. Ο επικεφαλής των συνδικάτων, Nikolai Μ. Shvernik, ξεκίνησε αυτό το κίνημα, προκειμένου να φέρει στα συνδικάτα τις υποσχέσεις του Συντάγματος του 1936, δηλαδή, τη μυστική ψηφοφορία, τις πολλαπλές υποψηφιότητες στις εκλογές, τη μεγαλύτερη συμμετοχή των απλών μελών, και τη μεγαλύτερη λογοδοσία των ηγετών των συνδικαλιστικών οργανώσεων. Αυτή η κίνηση πήγε χέρι-χέρι με μια εκστρατεία, με σκοπό να σταματήσει η λατρεία της ηγεσίας για να απαλλαγούν από διεφθαρμένους ηγέτες, κρυφούς οπαδούς της αντιπολίτευσης και άλλους ‘εχθρούς του λαού’ που είχαν υπεξαιρέσει πόρους της Ένωσης, παραβίαζαν τους κανόνες ασφαλείας και υπονόμευαν τη στέγαση, τις κοινωνικές υπηρεσίες και την παραγωγή.

    Ως αποτέλεσμα αυτού του κινήματος από τα κάτω, από το τέλος του 1937, ‘πάνω από 1.230.000 άνθρωποι είχαν εκλεγεί στα διοικητικά συμβούλια σε 146 ομοσπονδίες και σε εκατοντάδες χιλιάδες σωματεία και εργοστασιακές επιτροπές … Τα τελικά αποτελέσματα των εκλογών έδειξαν μια σοβαρή αναδιοργάνωση του προσωπικού. Περισσότερο από το 70% των παλαιών μελών των εργοστασιακών επιτροπών, το 66% των 94.000 προέδρων των εργοστασιακών επιτροπών, και το 92% των 30,723 μελών των περιφερειακών επιτροπών αντικαταστάθηκε.’[4] Αυτό που συνέβη στα συνδικάτα και στους χώρους δουλειάς το 1937 δεν ήταν τίποτε λιγότερο από ένα μαζικό δημοκρατικό κίνημα από τα κάτω με σκοπό να εκδιώξει και να τιμωρήσει ορισμένους συνδικαλιστικούς ηγέτες. Η ιστορικός Wendy Goldman το αποκάλεσε ‘δημοκρατική καταστολή’, και έγραψε ότι, ‘η καταστολή δεν ήταν κάτι που συνέβη στον σοβιετικό λαό από ένα κακό ‘άλλο’.’ Υποστηρίχθηκε ενεργά και εξαπλώθηκε από το λαό σε κάθε θεσμό … ‘. [5]

    ………………………………………….
    ………………………………………….

  8. …………………………………………
    …………………………………………

    Με λίγα λόγια, αν κοιτάξει κανείς την κληρονομιά του Στάλιν αντικειμενικά, δεν υπάρχει απευθείας σύνδεση του Στάλιν με τον αυταρχισμό την αποστράτευση και την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Τουλάχιστον όσο αφορά τη διαμόρφωση του Συντάγματος του 1936, στο πλαίσιο της πολιτικής για τις εθνικότητες, και στο συνδικαλιστικό δημοκρατικό κίνημα του 1937, ο Στάλιν κινητοποίησε παρά αποστράτευσε τις μάζες. Επιπλέον, εάν οι πολιτικές του Στάλιν είχαν πραγματικά χρησιμεύσει προκειμένου να αποστρατευθούν και να κάμψουν το ηθικό των σοβιετικών ανθρώπων, δύσκολα θα περίμενε κανείς τους Σοβιετικούς να θρηνήσουν το θάνατό του, όπως έκαναν ή να συνεχίζουν να τον τιμούν πενήντα χρόνια μετά το θάνατό του. Ωστόσο, αυτό ακριβώς δείχνουν οι δημοσκοπήσεις. [6] Με λίγα λόγια μπορεί εύκολα κανείς να αναγνωρίσει ότι η δημοκρατική κληρονομιά του Στάλιν ήταν διφορούμενη. Παρόλα αυτά, μόνο μια μονόπλευρη και διαστρεβλωμένη άποψη για τον Στάλιν θα μπορούσε να οδηγήσει κάποιον να σκεφτεί ότι μια σταλινική παραμόρφωση αποστράτευσε πολιτικά τη μάζα των σοβιετικών εργαζομένων σε τέτοιο βαθμό που να προκαλέσει την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.

    mikosha001-5

    Μια Τρίτη Αντίδραση
    Μια τρίτη αντίδραση στο βιβλίο μας δεν ήταν τόσο πολύ μια κριτική όσο μια ερώτηση που εκφράζεται ως εξής: γιατί το Κομμουνιστικό Κόμμα και η σοβιετική εργατική τάξη δεν αντέδρασαν στις πολιτικές του Γκορμπατσόφ και δεν ξεσηκώθηκαν για να υπερασπιστούν το σοσιαλισμό; Στο βιβλίο, συζητάμε το θέμα αυτό στις σελίδες. 268-273. Βέβαια το γεγονός ότι η αντίσταση των απλών μελών δεν ήταν μεγαλύτερη και πιο επιτυχημένη αποτελεί την πιο ενοχλητική πτυχή της όλης διαδικασίας της διάλυσης της Σοβιετικής Ένωσης. Ωστόσο, όσο ανησυχητικό και αν είναι το γεγονός αυτό, από μόνο του δεν δικαιολογεί το άλμα στο συμπέρασμα ότι υπήρχε κάτι ριζικά λάθος στον Σοβιετικό σοσιαλισμό ή ότι ο Σοβιετικός σοσιαλισμός απογοήτευσε τους σοβιετικούς εργαζομένους με κάποια θεμελιώδη τρόπο.

    Η προσέγγιση του Γκορμπατσόφ ήταν μία προσπάθεια να λύσει τα προβλήματα του σοσιαλισμού κάνοντας παραχωρήσεις στους ιμπεριαλιστές και ενσωματώνοντας καπιταλιστικές ιδέες στο σοσιαλισμό. Κάποιες από αυτές αφορούσαν την εισαγωγή πτυχών της αστικής δημοκρατίας, ενώ υπονόμευαν και καταστρατηγούσαν τους παραδοσιακούς θεσμούς της σοσιαλιστικής δημοκρατίας. Δεν χρειάζεται να κοιτάξουμε πολύ παραπέρα για να κατανοήσουμε την αναποτελεσματικότητα της αντίστασης της εργατικής τάξης. Οι Σοβιετικοί κομμουνιστές και εργαζόμενοι στερήθηκαν τις παραδοσιακές διεξόδους της έκφρασης τους ενώ ο κατ’ όνομα ηγέτης τους εισήγαγε σταθερά καπιταλιστικές ιδέες κάτω από την ομιχλώδη έννοια της τελειοποίησης του σοσιαλισμού. Εμείς υποστηρίζουμε ότι θα μπορούσε να μην ήταν αυτός ο τρόπος. Διαφορετικού είδους μεταρρυθμίσεις και μια διαφορετική διαδικασία μεταρρύθμισης που θα κινητοποιούσε το Κομμουνιστικό Κόμμα και την εργατική τάξη μπορούσαν να είχαν παράγει διαφορετικά αποτελέσματα. Αυτό επιχείρησε ο Γιούρι Αντρόποφ, αλλά η προσπάθεια διεκόπη λόγω της ασθένειας και του θανάτου του.

    Δύο πρόσφατα ταξίδια στην Κούβα και η μελέτη των πρόσφατων κουβανέζικων μεταρρυθμίσεων που ονομάζονται “πραγμάτωση” ή “ενημέρωση” ενίσχυσαν το συμπέρασμά μας για την τύχη του σοβιετικού σοσιαλισμού. Προφανώς, η Σοβιετική Ένωση και η Κούβα αντιπροσωπεύουν δύο εντελώς διαφορετικές χώρες με πολύ διαφορετικές ιστορίες και συνθήκες. Μια σημαντική διαφορά είναι ο οικονομικός, εμπορικός και χρηματιστηριακός αποκλεισμός που έχουν επιβάλει οι ΗΠΑ στην Κούβα. Αν και η Σοβιετική Ένωση γνώρισε επίσης ένα οικονομικό αποκλεισμό για δύο δεκαετίες, ο κουβανικός αποκλεισμός έχει διαρκέσει περισσότερο και το κόστος συγκριτικά είναι μεγαλύτερο.

    Σήμερα μετά από πενήντα χρόνια, το κόστος του αποκλεισμού για τους Κουβανούς με βάση συντηρητικές εκτιμήσεις, ξεπερνά τα 104 δισεκατομμύρια δολάρια σε τρέχουσες τιμές και, αν λάβει κανείς υπόψη την υποτίμηση του δολαρίου σε σχέση με την τιμή του χρυσού, τα 975 δισεκατομμύρια δολάρια. [7] Χωρίς το μποϊκοτάζ, το κουβανικό βιοτικό επίπεδο σήμερα θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ίσο με αυτό της Δυτικής Ευρώπης. [8]
    Παρά τις προφανείς διαφορές τους, η Κούβα και η Σοβιετική Ένωση μοιράζονται ορισμένα χαρακτηριστικά. Τόσο η Σοβιετική Ένωση όσο και η Κούβα είχαν οικονομίες που βασίζονται στη δημόσια ιδιοκτησία και τον κεντρικό σχεδιασμό και είχαν στην πολιτική ηγεσία το Κομμουνιστικό Κόμμα, και οι δύο, η Σοβιετική κοινωνία το 1985 και η κοινωνία της Κούβας το 2011, αντιμετώπισαν ορισμένα παρόμοια προβλήματα, αν και σε διαφορετικό βαθμό. Για παράδειγμα, οι δύο κοινωνίες είχαν δύο νομίσματα, ένα σκληρό νόμισμα συνδεδεμένο με τα διεθνή νομίσματα και ένα εγχώριο νόμισμα. Το Σοβιετική σκληρό νόμισμα, η χρήση του οποίου ήταν παράνομη για τους περισσότερους πολίτες, περιοριζόταν σε τουρίστες, διπλωμάτες και μερικούς άλλους και χρησιμοποιούταν μόνο σε συγκεκριμένα καταστήματα. Το κουβανικό σκληρό νόμισμα, όμως, δεν είναι παράνομο, και πολλοί Κουβανοί το κερδίζουν νόμιμα από την εργασία στον τουριστικό κλάδο, κερδίζοντας το σαν μπόνους σε ορισμένους χώρους δουλειάς, ή λαμβάνοντάς το νόμιμα μέσω εμβασμάτων από τους συγγενείς στο εξωτερικό.

    Η ύπαρξη δύο νομισμάτων δημιούργησε περισσότερα προβλήματα στην Κούβα από ό,τι στη Σοβιετική Ένωση. Η μεγάλη διαφορά στην τιμή μεταξύ πέσος (CUP) και σκληρού νομίσματος (CUC) (25 προς 1), οδήγησε σε μια σειρά από προβλήματα, όπως μια αυξανόμενη ανισότητα μεταξύ εκείνων που έχουν πρόσβαση σε σκληρό νόμισμα και εκείνων που δεν έχουν, και μια διαρροή εγκεφάλων από επαγγέλματα, χωρίς πρόσβαση σε σκληρό νόμισμα σε εκείνα με πρόσβαση, όπως ο τουρισμός. Οδηγώντας ένα ταξί ή λαμβάνοντας φιλοδωρήματα σε σκληρό νόμισμα κάποιος μπορεί να κερδίσει μεγαλύτερο εισόδημα από ό,τι διδάσκοντας. Αυτό είναι σαφώς αποκαρδιωτικό και αναποτελεσματικό. Σε ένα άλλο παράδειγμα, δεύτερη οικονομία, ή μαύρη αγορά υπήρχαν και στις δύο κοινωνίες. Στην Σοβιετική Ένωση, όμως, αντιπροσώπευε ένα μεγαλύτερο πρόβλημα από ό,τι στην Κούβα. Σε σύγκριση με την Κούβα, η δεύτερη οικονομία στη Σοβιετική Ένωση υπήρχε για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, ήταν πιο διαδεδομένη και πολύ πιο ανεπτυγμένη, και συχνά συνδέονται με τις εθνικές μειονότητες και με μια οργανωμένη «μαφία». [9]Κατά κάποιο τρόπο, τα προβλήματα της Κούβας και της Σοβιετικής ένωσης έμοιαζαν μεταξύ τους. Υπήρχε χαμηλή παραγωγικότητα και αποδοτικότητα, η ποιότητα των καταναλωτικών αγαθών ήταν ανεπαρκής, υπήρχε ένα έλλειμμα πρωτοβουλίας, αίσθησης της ιδιοκτησίας και της ευθύνης στο χώρο δουλειάς, ανεπαρκής διάδοση της τεχνολογίας των υπολογιστών, και ούτω καθεξής. Επιπλέον, θα μπορούσε κανείς εύκολα να βρει ομοιότητες μεταξύ των οικονομικών διορθωτικών μέτρων που προτάθηκαν από τον Γιούρι Αντρόποφ το 1983 ή ακόμα και στις αρχικές πολιτικές του Γκορμπατσόφ και στο πρόγραμμα πραγμάτωσης της Κούβας που προτάθηκε το 2011. Για παράδειγμα, και οι δύο προσπάθειες μεταρρυθμίσεων ήλπιζαν να αυξήσουν την αποτελεσματικότητα, την παραγωγικότητα, το κίνητρο και την ποιότητα συνδέοντας την αμοιβή με την προσπάθεια, αποκεντρώνοντας το έλεγχο και την ευθύνη, αναπτύσσοντας κοινές επιχειρήσεις με το ξένο κεφάλαιο, ενθαρρύνοντας τους συνεταιρισμούς και αφήνοντας μεγαλύτερο περιθώριο στις ιδιωτικές επιχειρήσεις.

    Οι συνθήκες στην Σοβιετική Ένωση και την Κούβα διέφεραν κατά ένα σημαντικό τρόπο. Στην μεταρρυθμιστική διαδικασία στην Κούβα τα απλά μέλη του κόμματος συμμετέχουν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από ότι στη Σοβιετική Ένωση. Στην Κούβα, από την αρχική ανάπτυξη των κατευθυντήριων γραμμών της μεταρρύθμισης το 2010 μέχρι την συνακόλουθη εφαρμογή τους το 2014, η όλη διαδικασία βασίστηκε στη μαζική συμμετοχή και στη συναίνεση των μαζών. Η διαδικασία ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2010 μέχρι το Φεβρουάριο του 2011, με γενικές συζητήσεις με το λαό ακολούθησαν συζητήσεις στο κόμμα σε κάθε επαρχία, και στη συνέχεια ακολούθησαν συζητήσεις στο έκτο συνέδριο του ΚΚΚ τον Απρίλιο. Συνολικά πραγματοποιήθηκαν 163.079 συναντήσεις όπου συμμετείχαν 8.913.838 άτομα. Σε αυτές τις συζητήσεις τροποποιήθηκε ή δημιουργήθηκε το 68% των αρχικών 291 κατευθυντήριων γραμμών, τροποποιήθηκαν 181 και δημιουργήθηκαν 36 νέες κατευθυντήριες γραμμές. [10] Η συζήτηση των κατευθυντήριων γραμμών εξελίχθηκε επίσης μέσα από τις σελίδες της Γκράνμα, το ραδιόφωνο, τα blogs στο διαδίκτυο και τα συνδικάτα [11] Ένας παρατηρητής επεσήμανε: Ένα βασικό σημείο εδώ είναι ότι η σύνταξη της νέας νομοθεσίας για την απασχόληση περιλαμβάνει μια διαδικασία διαβούλευσης με την CTC (η κεντρική συνομοσπονδία των συνδικάτων) τόσο λεπτομερή και εκτενή ώστε οι συνδικαλιστικές οργανώσεις έχουν ένα de facto βέτο’. [12]

    trainl

    Στη Σοβιετική Ένωση, ο Γιούρι Αντρόποφ ξεκίνησε τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις με συζητήσεις στους χώρους δουλειάς. Κάτω από τον Γκορμπατσόφ, όμως, η συζήτηση των αλλαγών από τα απλά μέλη έλαβε κυρίως τη μορφή δημοσίων σχέσεων και φωτογραφικών ευκαιριών. Οι πλατειές συζητήσεις, η ενθάρρυνση της κριτικής, και της οικοδόμησης της συναίνεσης ήταν αυτά που κυρίως έλειπαν από τη διαδικασία μεταρρύθμισης του Γκορμπατσόφ. Διαφορετικά, δεν θα αναρωτιόμασταν σήμερα που ήταν οι Σοβιετικοί κομμουνιστές και οι εργαζόμενοι.

    Αν και οι δύο επικρίσεις # 1 ‘Σοβιετική καθυστέρηση’ και # 2 ‘η σταλινική παραμόρφωση’ είναι μη πειστικές, γιατί παραμένουν τόσο δημοφιλείς; Πιστεύουμε ότι ο λόγος που συνεχίζουν να είναι δημοφιλείς αυτές οι εξηγήσεις είναι ότι βασίζονται και εξαρτούνται από την πανταχού παρούσα ιδεολογία του αντισταλινισμού και του αντικομουνισμού. Ο αντικομουνισμός και ο αντισταλινισμός δεν είναι απλώς μια διαφωνία με το σοσιαλιστικό σύστημα και τις πολιτικές του Στάλιν, αλλά μάλλον η αντιμετώπιση αυτού του συστήματος και αυτού του ατόμου σαν το κυριότερο κακό στον κόσμο. Μεταξύ των περισσότερων δυτικών διανοούμενων, το δόγμα ο Στάλιν-το-τέρας δεν συζητιέται καν. Είναι ένα αξίωμα. Ακόμα χειρότερα, είναι μέρος της ορολογίας τους. Είναι ένα κλειδί πρόσβασης στην οικογένεια των συγγραφέων που είναι αποδεκτοί από το ιδεολογικό κατεστημένο των αμερικάνικων πανεπιστημίων. Ακόμη και εκείνοι με ανορθόδοξες απόψεις, περιλαμβάνουν στις εργασίες τους εχθρικές αναφορές στο Στάλιν, ακόμη κι αν αυτές είναι άσχετες με σοβιετική ιστορία, σαν έναν τρόπο να εξασφαλίσουν την πολιτική αποδοχή.

    red flag Reichstag

    Το γιατί ο αντισταλινισμός παραμένει λυδία λίθος αξίζει περισσότερη προσοχή από ότι έχει λάβει. Πρόσφατα, μελετητές όπως ο Domenico Losurdo και ο Grover Furr [13] έχουν ρίξει φως στο θέμα αυτό. Ένας παράγοντας σίγουρα είναι ότι η δαιμονοποίηση του Στάλιν έχει την υποστήριξη από την “αριστερά”, μία ‘αριστερή’ κάλυψη, χάρη στον Τρότσκι και το Χρουστσόφ. Ένας άλλος λόγος είναι ότι ο Στάλιν χρησιμεύει σαν ένα βολικό πρόσωπο-σύμβολο της ΕΣΣΔ το 1924-1953, την εποχή της επιτυχούς οικοδόμησης της, αλλά και την εποχή που το σοβιετικό κράτος ήταν ο κύριος εχθρός του ιμπεριαλισμού. Όποιος και αν είναι ο λόγος, που μαρξιστές, όπως ορισμένοι από τους επικριτές μας, αποδέχονται τα αντισταλινικά στερεότυπα και τα χρησιμοποιούν στις αντιπαραθέσεις, μπορεί να κατανοηθεί καλύτερα σαν μια οπορτουνιστική παραχώρηση στην πίεση της ιδεολογίας της άρχουσας τάξης. Φυσικά, η ανατροπή του αντι-σταλινισμού δεν θα έρθει από την αγιοποίηση του Στάλιν, με το να τον γεμίζουμε επαίνους, ή ακόμα λιγότερο, αγνοώντας τα προβλήματα που σχετίζονται με την ηγεσία του. Θα γίνει από την υπομονετική ακαδημαϊκή δουλειά που θα χρησιμοποιεί τα ίδια πρότυπα για να τον αξιολογήσει όπως αυτά που χρησιμοποιεί για να αξιολογήσει κάθε ηγέτη του 20ου αιώνα.

    Συμπέρασμα
    Οι βασικές επικρίσεις ενάντια στα επιχειρήματα του Socialism Betrayed δεν μπορούν να σταθούν σε μια προσεκτική εξέταση. Η ιδέα ότι η Σοβιετική Ένωση ήταν εκ γενετής ελαττωματική, δηλαδή με οπισθοδρομικές παραγωγικές δυνάμεις, απευθύνεται κυρίως σε όσους ονειρεύονται μία εύκολη, σταδιακή πορεία προς το σοσιαλισμό και σε εκείνους που πιστεύουν ότι οι Κινέζοι έχουν βρει τη χρυσή οδό για το μέλλον. Ωστόσο απαιτεί να αγνοήσουμε τα προβλήματα που ταλάνιζαν τη ΝΕΠ τη δεκαετία του 1920 και την κινεζική σήμερα, και αυτό σημαίνει ότι υποτιμούμε τις δύσκολες επιλογές που αντιμετωπίζουν οι Σοβιετικοί στη δεκαετία του 1920 και του 1930 και την τεράστια πρόοδο που έκαναν ξεπερνώντας την καθυστέρηση.

    Η ιδέα ότι η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 οφειλόταν στον αυταρχισμό του Στάλιν στη δεκαετία του 1930 στηρίζεται σε ένα βουνό προκατάληψης ενάντια στο Στάλιν και μία μονόπλευρη ανάγνωση της κληρονομιάς του, που αγνοεί τα ισχυρά, δημοκρατικά στοιχεία της. Τέλος, η αναποτελεσματικότητα των απλών μελών του κόμματος και των εργαζόμενων να αντισταθούν στην καταστροφή του σοσιαλισμού δεν παρέχει αποδείξεις για βαθιά ριζωμένα προβλήματα του σοβιετικού σοσιαλισμού. Δείχνει, ωστόσο, ότι η υπονόμευση της σοσιαλιστικής ιδιοκτησίας, του σχεδιασμού, των κοινωνικών παροχών και του διεθνισμού απαιτεί την ταυτόχρονη διάβρωση της εξουσίας του Κομμουνιστικού Κόμματος και των θεσμών της σοσιαλιστικής δημοκρατίας. Εάν κάποιο καλό προκύψει από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, είναι ότι η Κούβα φαίνεται να έχει μάθει καλά αυτό το μάθημα

    Η απαγόρευση του Κομμουνιστικού Κόμματος είναι μια σωστή σκέψη εκ μέρους των «δημοκρατών» της Ουκρανίας και των ευρωαμερικανών φίλων τους. Βλέπετε εκεί οι κομμουνιστές γεμίζουν τους δρόμους των πόλεων με αφίσες όπως αυτή με την εικόνα του Λένιν, ο οποίος «ρωτά» τους κατοίκους: «Λοιπόν, πώς τα περνάτε με τον καπιταλισμό;»
    ”Λοιπόν, πως τα περνάτε στον καπιταλισμό;”

    Σημειώσεις

    [1] Leonard Schapiro, The Communist Party of the Soviet Union (New York: Vintage Books, 1971), 409; Kenneth Neill Cameron, Stalin: Man of Contradiction (Toronto, NC Press Limited, 1987), 80-81.
    [2] Terry Martin, The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 1923-1939 (Ithaca and London: Cornell University Press, 2001), 1-2.
    [3] Martin, 387-389.
    [4] Goldman, 14.
    [5] Goldman, 19.
    [6] Richard Pipes, “Flight from Freedom: What Russians Think and Want,” Foreign Affairs (May/June, 2004), 14.
    [7] Cuba vs Bloqueo: Cuba’s Report on Resolution 65/6 of the United Nations General Assembl entitled “Necessity of ending the economic, commercial and financial blockade imposed by the United States of America against Cuba” (July 2011), 54.
    [8] Interview of Manual Yepe, Havana, Cuba, February 18, 2014.
    [9] Interview of Marta Nunez, Havana, Cuba, February 18, 2014.
    [10] “Information on the results of the debate on the Economic and Social Policy Guidelines for the Party and the Revolution,” translated by Marce Cameron, [http://cubasocialistrenewal.blogspot.om/2011/05translation-guidelines-debate-summary-1.html], 2.
    [11] Steve Ludlam, “Cuba’s Socialist Development Strategy,” Science & Society 76, no. 1 (January 2012), 47.
    [12] Ludlam, 51.
    [13] Domenico Losurdo, Staline: Histoire et Critique D’Une Légende Noire and Grover Furr, Khrushchev Lied (Kettering, Ohio: Erythros Press and Media, 2011).

  9. Π.N. on

    ΜΠΟΛΣΕΒΙΚΟΙ ΚΑΙ ΕΒΡΑΙΟΙ
    —————————————-

    Γράφει η Γκόλντμαν (σελ. 147-148):

    « Εξάλλου, η γραμματέας μας δεν ήταν
Εβραία, και αυτό τους δημιουργούσε περισσότερη καχυποψία. Κανόνισα 
να βρεθώ κατ’ ιδίαν με τους Σιωνιστές και σιγά σιγά κέρδισα την εμπιστοσύνη τους. Με αφορμή τις συλλήψεις Σιωνιστών στη Μόσχα, είχα 
μάθει ότι οι Μπολσεβίκοι τούς θεωρούσαν αντεπαναστάτες. Αλλά οι Σι
ωνιστές στην Πολτάβα ήταν απλώς ορθόδοξοι Εβραίοι και δεν έμοιαζαν 
καθόλου με συνωμότες ή επικίνδυνους εχθρούς. Παρ’ όλην την αγανάκτησή τους ενάντια στο καθεστώς των Μπολσεβίκων, δεν αντιδρούσαν.
Υποτίθεται πως οι Μπολσεβίκοι δεν κάνουν πογκρόμ και δεν καταδιώ
κουν τους Εβραίους, μου είπαν· όμως αυτό δεν ήταν εξ ολοκλήρου αλή
θεια. Υπάρχουν δυο είδη πογκρόμ: τα θορυβώδη και βίαια, και τα σιω¬πηλά. Από αυτά τα δύο, οι Σιωνιστές προτιμούν το πρώτο. Το βίαιο πο¬γκρόμ μπορεί να κρατήσει μια ημέρα ή μια εβδομάδα, με επιθέσεις, λη¬στείες, ακόμη και φόνους· έπειτα τελειώνει. Όμως τα σιωπηλά πογκρόμ 
δεν τελειώνουν ποτέ. Διαιωνίζουν τις διακρίσεις, τις διώξεις και τον κα
τατρεγμό. Οι Μπολσεβίκοι είχαν κλείσει τα εβραϊκά νοσοκομεία και τώ
ρα οι άρρωστοι Εβραίοι αναγκάζονται να τρώνε τράιφε [: απαγορευμέ
να φαγητά] στα άλλα νοσοκομεία. Το ίδιο και τα Εβραιόπουλα στα συσσίτια των Μπολσεβίκων. Όποτε συνελάμβαναν έναν Εβραίο και έναν μη 
Εβραίο με την ίδια κατηγορία, το σίγουρο ήταν πως ο Εβραίος θα φυλα
κιζόταν και ίσως να τον εκτελούσαν, ενώ ο άλλος αφηνόταν ελεύθερος.
Ήταν διαρκώς εκτεθειμένοι σε προσβολές και ταπεινώσεις…

    My Further Disillusionment in Russia» (1924)

    http://bookos-z1.org/book/2326172/800c27.

  10. Πό on

    Πως έπεσε ο κομμουνισμός στη Σοβιετική Ένωση

    Μία εξαιρετικής περιγραφής εικόνα του Μπουλγκάκοφ από τη δεκαετία του 1930, περισσότερο εύγλωττη από 100 Καστοριάδηδες για το πρόβλημα του σοβιετικού πειράματος. Να σημειώσω ότι η εν λόγω περφόρμανς είναι ένα από τα πολλά περιστατικά που αποδίδονται στον σατανά και την ακολουθία του στη καθημερινή ζωή της Μόσχας. Ο Φάγκοτ και η γυναίκα με την ουλή είναι στην ακολουθία του, ενώ η σκηνή του θεάτρου ο τόπος της παράστασης- ψευδαίσθησης:

    «Ας ανοίξουμε ένα γυναικείο κατάστημα…»

    Κι αμέσως η μισή σκηνή σκεπάστηκε από περσικά χαλιά, εμφανίστηκαν κάτι τεράστιοι καθρέφτες, φωτισμένοι στα πλάγια από κάτι πράσινα μακρουλά φώτα, και ανάμεσα στους καθρέφτες μερικές προθήκες όπου οι θεατές, με χαρούμενη έκπληξη, είδαν μια συλλογή από παριζιάνικα φουστάνια σ’ όλα τα χρώματα και τα σχέδια. Σε άλλες βιτρίνες ξεπρόβαλλαν εκατοντάδες γυναικεία καπέλα, με φτερά και δίχως φτερά, με αγκράφες και χωρίς αγκράφες, εκατοντάδες ζευγάρια γόβες: μαύρες, άσπρες, κίτρινες, από δέρμα, πολύχρωμες, από σουέτ, με αγκράφες, με στρας. Δίπλα στα παπούτσια υπήρχαν ανοιχτές κασετίνες όπου, τρεμοπαίζοντας στο φως, λάμπανε κρυστάλλινα μπουκαλάκια με γυναικεία αρώματα. Βουνά από τσάντες, από δέρμα αντιλόπης, από καστόρι, από μετάξι, και δίπλα τους ολόκληροι σωροί από επίχρυσες μακρουλές θήκες με κοκκινάδι των χειλιών.

    Εμφανίστηκε τότε μία κοπέλα με πυρόξανθα μαλλιά- ένας διάολος ξέρει από πού ξεπρόβαλε- φορώντας ένα μαύρο βραδινό φόρεμα. Την ομορφιά της τη χάλαγε μόνο μία απίθανη ουλή στο λαιμό της. Χαμογελούσε δίπλα στις βιτρίνες με ύφος ιδιοκτήτριας.

    […] Και τότε έσπασε ο πάγος κι άρχισαν να ορμάνε στη σκηνή γυναίκες απ’ όλες τις κατευθύνσεις. Μέσα σε γενικό σαματά, γελάκια κι αναστεναγμούς, ξεχώρισε μία αντρική φωνή- «Δε σου το επιτρέπω!»- και μια γυναικεία που έλεγε: «Σατράπη, μικροαστέ! Μη μου στραμπουλάς το χέρι!». Οι γυναίκες χάνονταν πίσω από ένα παραβάν, άφηναν εκεί τα παλιά τους φορέματα και παρουσιάζονταν με τα καινούργια. Μια σειρά από γυναίκες κάθονταν σε κάτι σκαμνάκια με επιχρυσωμένα πόδια και, χτυπώντας τα πόδια όλο ενεργητικότητα στο χαλί, δοκίμαζαν τα καινούργια τους παπούτσια. Ο Φαγκότ πεσμένος στα γόνατα τις βοηθούσε μ’ ένα κόκκαλο των παπουτσιών, ο γάτος λύγιζε από το βάρος, μεταφέροντας σωρούς από τσάντες και παπούτσια, και πηγαινοέρχονταν από τις βιτρίνες στα σκαμνιά, η κοπέλα με τον παραμορφωμένο λαιμό μια εμφανιζόταν, μια χανόταν, παίρνοντας τόσο σοβαρά το ρόλο της, που έφτασε στο σημείο να μιλάει μόνο στα γαλλικά, και το περίεργο ήταν πως την καταλάβαιναν περίφημα οι γυναίκες, ακόμα κι εκείνες που δεν γνώριζαν λέξη γαλλικά.

    […] Όσες γυναίκες είχαν καθυστερήσει ανέβαιναν ακόμα στη σκηνή, ενώ ένας χείμαρρος από ευτυχισμένες γυναίκες με φορέματα χορού, με πιτζάμες με δράκοντες, με σικ απογευματινά ταγέρ και καπελάκια στραβά βαλμένα, που σκέπαζαν το ένα τους φρύδι, ξεχύνονταν απ’ τη σκηνή στην πλατεία. Τότε ο Φαγκότ ανάγγειλε πως επειδή η ώρα ήταν προχωρημένη, το κατάστημα θα έκλεινε ως αύριο το βράδυ, σ’ ένα λεπτό ακριβώς. Τότε ξέσπασε στη σκηνή μια απερίγραπτη φασαρία. Οι γυναίκες άρον άρον, χωρίς καν να δοκιμάζουν, αρπάζανε τα παπούτσια. Μια γυναίκα τρύπωσε σαν θύελλα πίσω από τις κουρτίνες, πέταξε το ταγέρ της και βούτηξε το πρώτο που βρέθηκε μπροστά της: μια μεταξωτή ρόμπα με τεράστια λουλούδια κι εκτός απ’ αυτό πρόλαβε να σουφρώσει δύο μπουκαλάκια με αρώματα.

    Μετά από ένα λεπτό ακριβώς αντήχησε ένας πυροβολισμός και μεμιάς οι καθρέφτες εξαφανίστηκαν, η γη κατάπιε τις βιτρίνες και τα σκαμνιά, το χαλί έλιωσε στον αέρα όπως και η κουρτίνα. Τελευταίος εξαφανίστηκε ο πανύψηλος σωρός απ’ τα παπούτσια και η σκηνή έμεινε πάλι άδεια και γυμνή.

    Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, Ο μαιτρ και η Μαργαρίτα, τόμος Α΄, μετάφραση Τίνα Καραγεώργη, Γιούρι Γιαννακόπουλος, Θεμέλιο, 219-222

    https://manolisgvardis.wordpress.com/2015/11/30/%CF%80%CF%89%CF%82-%CE%AD%CF%80%CE%B5%CF%83%CE%B5-%CE%BF-%CE%BA%CE%BF%CE%BC%CE%BC%CE%BF%CF%85%CE%BD%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82-%CF%83%CF%84%CE%B7-%CF%83%CE%BF%CE%B2%CE%B9%CE%B5%CF%84%CE%B9%CE%BA/

  11. απλώς.. on

    Το σκοτεινό παρελθόν της ρωσικής ολιγαρχίας

    Τετάρτη 03 Αυγούστου 2016,
    Του Ανδρέα Ανδριανόπουλου

    Πολλοί τους θαυμάζουν. Συχνά γίνονται πρωτοσέλιδα για την χλιδάτη ζωή τους. Ασχολούνται συχνά με αγαθοεργίες προκαλώντας συνακόλουθα θετικά σχόλια από μέσα ενημέρωσης και δημόσιους φορείς. Σε πολλές χώρες αποτελούν, η επιδιώκουν να φαίνονται, σαν στυλοβάτες της οικονομίας και της κοινωνικής ζωής.

    Ποια όμως είναι η πραγματικότητα γύρω από πολλούς από τους Ρώσους Ολιγάρχες; Πως βρέθηκαν ξαφνικά με τόσα εκατομμύρια στα χέρια τους; Οι περιουσίες αυτές δημιοουργήθηκαν με ορθόδοξο τρόπο και με διάφανες διαδικασίες; Κάποιοι μελετητές κάνουν λόγο για «πειρατοποίηση της Ρωσίας» και για ένα εξαιρετικά σκοτεινό παρελθόν που φθάνει μέχρι τις ημέρες του νεκρού πλέον Σοβιετικού καθεστώτος. Ένας ευνοιοκρατικός κομμουνισμός δηλ. έβαλε τις βάσεις για την δημιουργία των τεράστιων περιουσιών που σήμερα ανθίζουν κάτω από έναν απόλυτο καπιταλισμό…

    Βρέθηκα προ καιρού σε μιά ενδιαφέρουσα ημερίδα στην Μόσχα με θέμα τις παρακομματικές και έκνομες οικονομικές δραστηριότητες διαφόρων κυκλωμάτων στη διάρκεια του σοβιετικού συστήματος. Η συζήτηση επικεντρώθηκε κυρίως στο ζήτημα της μετα-σοβιετικής οικονομικής «ολιγαρχίας» και στο βαθμό που τα μέλη της υπήρξαν – αναπάντεχα και εντελώς αντιδεοντολογικά – προϊόντα της κομμουνιστικής εποχής. Τα αποτελέσματα των εισηγήσεων και παρεμβάσεων υπήρξαν πραγματικά εντυπωσιακά.

    Στα πρώτα χρόνια μετά την ουσιαστική κατάρρευση του κομμουνισμού στη Ρωσία ( εποχές Γκορμπατσώφ και Γιέλτσιν, μέχρι την οικονομική κρίση του 1998) στην οικονομία κυριάρχησαν επτά, λεγόμενοι, «ολιγάρχες». Με δράση κυρίως στον Τραπεζικό τομέα, οι τρεις απ’ αυτούς (Γκουσίνσκυ – Τράπεζα MOST, Σμολένσκυ – Τράπεζα Stolniznyi, Φρίντμαν – Τράπεζα ALFA) είχαν δραστηριοποιηθεί έντονα στην μαύρη αγορά (φαρτσοβστσίκι) στα χρόνια του σοβιετικού συστήματος (σε εισιτήρια θεάτρων, παράνομες Βίβλους (!), εξαρτήματα και συνεργεία αυτοκινήτων, δυτικά αθλητικά ρούχα – τζίνς κλπ).

    Οι άλλοι τρεις υπήρξαν στελέχη του κομματικού συστήματος (νομενκλατούρστσικ) που εκμεταλλεύθηκαν τους χρηματοδοτικούς μηχανισμούς του συγκεντρωτικού κράτους αξιοποιώντας κοινωνικούς πόρους για ίδια ωφέλεια και προς το συμφέρον – και με την βοήθεια βέβαια – υψηλότερα ευρισκομένων στελεχών που τους προστάτευαν και τους προώθησαν (Κοντορόφσκυ – Τράπεζα Menatep, Βινογκράτωφ – Τράπεζα Inkobank, Ποτάνιν – Τράπεζα ONEKSIBANK).

    Τέλος ο σήμερα μακαρίτης και πρώην εξόριστος στο Λονδίνο Μπερεζόφσκυ (Τράπεζα Millhouse CAPITAL) αξιοποίησε την θέση του ερευνητή (ζάβλαμπ) στην Ακαδημία Επιστημών της ΕΣΣΔ και την σχέση του με την κρατική βιομηχανία αυτοκινήτων AutoVAZ για να προχωρήσει σε οικονομικές πρωτοβουλίες (αγοραπωλησίες, μέσω εικονικών εξαγωγών και επανεισαγωγών, αυτοκινήτων) που τον έκαναν τάχιστα πάμπλουτο. Η μαύρη αγορά λοιπόν και η αξιοποίηση κρίσιμων κομματικών πόστων (καθοδηγητές της Κομσομόλ, χειριστές λογαριασμών κρατικών εταιριών η επιστημονικοί ερευνητές) υπήρξαν τα κύρια εφαλτήρια για την ανάδειξη του πρώτου ρεύματος της Ρωσικής ολιγαρχίας.

    Το νεώτερο ρεύμα των ολιγαρχών που κυριαρχούν και σήμερα στον Ρωσικό οικονομικό ορίζοντα έχει κι’ αυτό βαθύτατες σοβιετικές ρίζες. Αυτοί είναι σε μέσο όρο μεγαλύτεροι σε ηλικία από την αρχική ομάδα των επτά, κι έχουν περισσότερο ξεκάθαρη προέλευση από τον κεντρικά ελεγχόμενο χώρο των πρώην σοβιετικών επιχειρήσεων. Τρεις απ’ αυτούς ( Ρασνίκωφ – μέταλλα, Μαγκνιτογκόρσκ MK, Μπογκντάνωφ – πετρέλαιο, Σουργκούντεφτγκας, Αλεκπέρωφ – πετρέλαιο, Λούκοιλ) ακολούθησαν καριέρα στελέχους κρατικών εταιριών, των οποίων και την ιδιοκτησία τελικά, με διάφορους ‘ιδιαίτερους’ τρόπους, εξασφάλισαν. Ο Λίσιν (μέταλλα – Novolipetsk Metal Combine) και ο Μορντάσωφ (μέταλλα – Σεβερστάλ) δεν έφτασαν ποτέ στην κορυφή των επιχειρήσεων στις οποίες απασχολούνταν (δεν ήσαν δηλαδή «ερυθροί μάνατζερς», όπως αποκαλούνται οι προηγούμενοι). Διευκολύνθηκαν όμως, είτε συγκαλυμμένα είτε απροκάλυπτα, στον τελικό στόχο της απόκτησής τους από τους, επικεφαλής των εταιριών αυτών, πάτρωνές τους ( τον Λίσιν, ο Όλεγκ Σόσκοβετς – τον Μορντάσωφ, ο Λιπούκιν, γεν δ/ντής του εργοστασίου Τσερεπόβετς). Από τον χώρο της κρατικής έρευνας – όπως ο Μπερεζόφσκυ – προέρχονται οι Αμπράμωφ (Ακαδημία Επιστημών, και από το Ινστιτούτο μάλιστα που άνοιξε τον δρόμο και στον Κοντορκόφσκυ, χρηματοδοτώντας τις πρώτες του κινήσεις) και Βέλκσελμπεργκ (Κέντρο Υπολογιστών της Ακαδημίας Επιστημών και σε, συνεργασία με την Τράπεζα του Φρίντμαν, ιδιοκτήτης των εταιριών πετρελαίου ΤΝΚ και αλουμινίου SUAL).

    Οι υπόλοιποι καινούργιοι ολιγάρχες – με γνωστές η συγκαλυμμένες προσωπικές η οικογενειακές σχέσεις με την σοβιετική ελίτ – έφθασαν στον στόχο τους με περίεργες η πλάγιες μεθοδεύσεις. Η αποκαλούμενη και ομάδα MADAM – από τα αρχικά των ονομάτων τους – (Μαχμούντωφ, Αμπράμωφ, Ντεριπάσκα, Αμπράμοβιτς, Μελνιτσένκο) περιλαμβάνει κορυφαίες σήμερα, και παγκόσμια ακόμη, οικονομικές προσωπικότητες που όμως αναρριχήθηκαν στην κορυφή της πλουτοκρατίας με απότομο και δυσκολοπροσδιοριζόμενο τρόπο. Ο Αμπράμοβιτς λ.χ. από πωλητής, μέσω μιάς σοβιετικής κοοπερατίβας, παιχνιδιών σε γειτονιές της Μόσχας, βρέθηκε να εκπροσωπεί μιά μεγάλη, Ελβετικών θεωρητικά συμφερόντων, εμπορική εταιρία στη Ρωσία, την Runicom!! Στη συνέχεια, συνδέθηκε με τον Μπερεζόφσκυ και, με την εύνοια του περιβάλλοντος Γιέλτσιν, βρέθηκαν να σχηματίζουν την γιγαντιαία πετρελαική εταιρία της Σιβηρίας, την Sibneft.

    Ο Ντεριπάσκα, σπουδασμένος μαζί με τον Μελνιτσένκο και την ίδια εποχή, στην ελιτίστικη την σοβιετική εποχή Σχολή Φυσικών Επιστημών της Μόσχας, και με βραχύχρονη εμπορική εμπειρία σε κρατικές εταιρίες, ανέλαβε ξαφνικά εκπρόσωπος της ξένων συμφερόντων εταιρίας εμπορίου αλουμινίου TWG. Με αυτή εφαλτήριο, και με γενναία χρηματοδότηση που εξασφάλισε από την Τράπεζα MDM του παράλληλης εξέλιξης Μελνιντσένκο, αγόρασε την μεγάλη εταιρία αλουμινίου Sayanogorsk. Κι από εκεί, ξεκίνησε την ταχύτατη κι’ εντυπωσιακή οικονομική του άνοδο…

    Παρόμοια ήταν η εξέλιξη και των υπόλοιπων μελών της ομάδας αυτής των λεγόμενων «νέων Ρώσων». Με καλές σπουδές, με οικογενειακές ρίζες σε στελέχη της κρατικής γραφειοκρατίας, με εμπειρία στο δημόσιο εμπόριο και με την μάλλον αναπάντεχη στήριξη ξένων συνήθως εταιριών (φορείς συμφερόντων;) και την ξεκάθαρη εύνοια γνωστών μεγαλοστελεχών εκκίνησαν στον δρόμο της μεγάλης οικονομικής καταξίωσης (Ποτάνιν – Νorilsk Nickel, Αμπράμωφ – Evraz και ZSMK, Ντεριπάσκα – Siberian Aluminum και NkAZ, Φρίντμαν – KrAZ).

    Στα χρόνια του Βλαντιμίρ Πούτιν αναδείχθηκαν αρκετοί καινούργιοι οικονομικοί παράγοντες – κι αυτοί όμως με βαθιές ρίζες στο προηγούμενο σύστημα. Οι πιο γνωστοί απ’ αυτούς είναι οι Μιχαήλ Προκόρωφ, Αλισερ Ουσμάνωφ, Τζέρμαν Κχάν, Βίκτωρ Βέκσελμπεργκ, Λεονίντ Μίκχελσον, Βατζίτ Αλεκπέρωφ, Πιότρ Αβεν – μαζί βέβαια με τους παλιότερους (που αναφέραμε και παραπάνω) Ρομάν Αμπράμοβιτς, Μιχαήλ Φρήντμαν, Ολεγκ Ντεριπάσκα, Αλεξάντερ Αμπράμωφ, Βλαντιμίρ Ποτάνιν και Βιτάλυ Μαλκίν.

    Πολλοί μελετητές επιμένουν πως οι περισσότεροι απ’ αυτούς έφθασαν στον σημερινό κολοσσιαίο τους πλούτο λόγω της ‘εύνοιας’ των αφεντικών («blat masters της ΕΣΣΔ» σύμφωνα με την Wikipedia) στη διάρκεια των ιδιωτικοποιήσεων της εποχής Γιέλτσιν (βλ. εξαιρετικά αποκαλυπτική μελέτη του Marshall I. Goldman, The Piratization of Russia: Russian Reform Goes Awry. Εκδ. Routledge, London, 2003). Οι αποκαλύψεις σε προσωπικό επίπεδο είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες.

    Είναι ολοφάνερο πως η περίφημη σημερινή Ρωσική ολιγαρχία προέρχεται – ίσως να είναι και δημιούργημα – των σπλάχνων του κομμουνιστικού καθεστώτος. Σύμφωνα με τα λόγια του Αντρέι Γιάκοβλεφ, διακεκριμένου στελέχους της ξεχωριστής Ανωτάτης Οικονομικής Σχολής της Μόσχας: «Η νεώτερη γενιά της σοβιετικής ελίτ και ιντελλιγκέντσιας …είχε έντονα χαρακτηριστικά ασίγαστου κυνισμού και πραγματισμού, με κάλυψη την αφοσίωση δήθεν στη δημοκρατία και τις αρχές της αγοράς».

    Οι ολιγαρχικές τάσεις λοιπόν δεν αποτελούν, όπως κάποιοι πιστεύουν, προνόμιο μιάς καπιταλιστικής τάξης πραγμάτων. Συνθέτουν ουσιαστικά την ουσία μιάς κομμουνιστικής κοινωνικής οργάνωσης. Ίσως και την ψυχή της.

    http://www.liberal.gr/arthro/69084/apopsi/arthra/to-skoteino-parelthon-tis-rosikis-oligarchias.html

  12. «Για την ιστορία της Αριστεράς και τις εσωτερικές της συγκρούσεις»

    http://www.avgi.gr/article/10811/7558132/gia-ten-istoria-tes-aristeras-kai-tis-esoterikes-tes-synkrouseis


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: