«Mνήμη και Τραύμα». Μια βιβλιοπαρουσίαση

Στο τεύχος 21-22 του περιοδικού «Διεθνής και Ευρωπαϊκή Πολιτική» των εκδόσεων Παπαζήση παρουσιάστηκε από τον Παναγιώτη Γατσωτή το βιβλίο μας   Tο τραύμα και οι πολιτικές της Μνήμης. Ενδεικτικές όψεις των συμβολικών πολέμων για την Ιστορία και τη Μνήμη, εκδ. Ταξιδευτής, Αθήνα 20101. 

Όπως αναγράφεται στο οπισθόφυλλο, «στο βιβλίο αυτό, τρεις ιστορικοί επιχειρούν να φέρουν στο φως τις πολιτικές αντιμετώπισης των επίμαχων και τραυματικών γεγονότων που σημάδεψαν την Ιστορία του 20ού αιώνα.

Η λεπτομερής αυτή έρευνα χαρτογραφεί τη σύνθετη σχέση της ακαδημαϊκής ιστορίας με τη δημόσια ιστορία, την εθνική ιδεολογία και τις πολιτικές ταυτότητας των θυματοποιημένων ομάδων· επισημαίνει τις αποκλίσεις που υπάρχουν μεταξύ της συλλογικής μνήμης των λαών και της επίσημης ιστορίας τους· κρίνει τις πολιτικές μνήμης που θεσπίζουν τα κράτη· περιγράφει τους συμβολικούς πολέμους που αυτά διεξάγουν στη διεθνή σκηνή είτε για την απο-ενοχοποίησή τους είτε για την αναγνώριση των δεινών που υπέστησαν οι πληθυσμοί τους· αποτυπώνει τις αντιθέσεις που διαπερνούν το συλλογικό σώμα αναφορικά με τις εντάσεις που γεννά τόσο η διαφορετική βίωση όσο και η ερμηνεία του παρελθόντος. Οι συγγραφείς με ενδεικτικές μελέτες περίπτωσης από όλο σχεδόν τον κόσμο –Γαλλία, Γερμανία, Πολωνία, Ιαπωνία, Κίνα, Η.Π.Α., πρώην Σοβιετική Ένωση (σοβιετικός ελληνισμός και σταλινικές διώξεις), Ελλάδα και Τουρκία (Γενοκτονία των Ποντίων και ενσωμάτωσή τους στην ελληνική κοινωνία)– επιχειρούν να συμβάλουν στην κατανόηση των πολλαπλών τρόπων αναμέτρησης των σύγχρονων κοινωνιών με τις “σκοτεινές σελίδες” της Ιστορίας τους και ως εκ τούτου στην κριτική διαβούλευση των πολιτών με στόχο την ιστορική αυτογνωσία».


Με άλλα λόγια, οι συγγραφείς επιδιώκουν, με επιστημονική εντιμότητα και περισσή ευαισθησία συγχρόνως, να προσεγγίσουν ποικίλα ανά τον κόσμο συλλογικά τραύματα και να αναλύσουν την διαχείρισή τους από τις πολιτικές που κάθε φορά διαμορφώθηκαν υπό το βάρος συγκεκριμένων ιστορικών συγκυριών.

Στη βάση του προβληματισμού των συγγραφέων βρίσκεται η έννοια «Τραύμα», ως ένα τραγικό, φρικτό ή αποτρόπαιο ιστορικό γεγονός, μία «σκοτεινή σελίδα της Ιστορίας», που διαιρεί τις μνήμες του συλλογικού σώματος, διακρίνει τους εμπλεκόμενους σε θύτες και θύματα, εγκαλεί για την απόδοση ευθυνών, εγείρει δημόσιες διαμάχες, αληθινούς «πολέμους της μνήμης», δηλαδή επώδυνες και με πάθος συζητήσεις αναφορικά με το νόημα που αντίπαλες οπτικές και ομάδες επιδιώκουν να κατασκευάσουν και να αποδώσουν στο παρελθόν, αναφορικά με την ιστορική τους διαδρομή, ταυτότητα και συνείδηση. Είναι κατά συνέπεια φανερό γιατί στους «πόλεμους της μνήμης», που ερείδονται σε συλλογικά τραύματα, διασταυρώνονται το παρόν με το παρελθόν, η πολιτική βούληση με την ιστορική γνώση, η διαβούλευση με τον αναστοχασμό, οι ατομικές μαρτυρίες με τις ζυμώσεις στο επίπεδο της συλλογικής γνώμης και συνείδησης, στο επίπεδο της κουλτούρας.

Ως παραδείγματα τέτοιων «πολέμων της μνήμης» οι συγγραφείς παρουσιάζουν: την προσέγγιση του Ολοκαυτώματος στην ιστορική συνείδηση του Δυτικού κόσμου, τους νόμους για την ιστορική μνήμη στη Γαλλία κατά την περίοδο 1990-2008, την προσέγγιση της «σφαγής του Nanking» (το 1937, ένα τραγικό επεισόδιο της Ιαπωνικής επίθεσης στην Κίνα) στην Ιαπωνία, στην Κίνα και στις Η.Π.Α. (Γ. Κόκκινος), τους πολέμους της μνήμης στην Πολωνία αναφορικά με την εμπλοκή της χώρας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ειδικότερα αναφορικά με το εύρος και το κόστος του Πολωνικού αντισημιτισμού (Έ. Λεμονίδου), την διαπλοκή μνήμης, ταυτότητας και ιδεολογίας στη διαδρομή του Ποντιακού Ελληνισμού στον 20ό αιώνα, κυρίως από την δεκαετία του 1920 μέχρι σήμερα, με ιδιαίτερη έμφαση στη διαπραγμάτευση της διαμάχης αναφορικά με την γενοκτονία του 1922 και αναφορικά με τον αντίκτυπο των Σταλινικών διώξεων την περίοδο 1937-1949 (Βλ. Αγτζίδης).

Για ποιο λόγο, από ποια οπτική και σε τι αποβλέποντας, προσεγγίζουν οι συγγραφείς τόσο τραυματικά και διχαστικά γεγονότα της παγκόσμιας ιστορικής σκηνής του 20ού αιώνα; Σε αντίθεση με την παραδοσιακή άποψη της απώθησης, αποσιώπησης και συγκάλυψης τόσο των τραυματικών και επίμαχων γεγονότων, όσο και των συνδεδεμένων με αυτά πολιτικών στοχεύσεων, οι συγγραφείς πρεσβεύουν την άποψη ότι καταρχήν επιβάλλεται η διαφάνεια, δηλαδή, αφενός η ανάσυρση των πολυσχιδών, διαιρεμένων, αντιφατικών και αντιμαχόμενων μνημών, αφετέρου ο φωτισμός, η ιστορική τους ερμηνεία, δηλαδή η συστηματική, με συνεχή αυστηρό έλεγχο και επεξεργασία των μαρτυριών, αέναη αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας. Πρόκειται για μία μονίμως ανοικτή, χωρίς τέλος διαδικασία, μία «επεξεργασία πένθους» (“working through”), απαραίτητη προκειμένου να αποφευχθεί ο εγκλεισμός, η καθήλωση στην τραυματική μνήμη και ταυτότητα, απαραίτητη επίσης προκειμένου να ανατραπεί το «στοιχειωμένο παρελθόν», χωρίς την κατά προτεραιότητα επιδίωξη δικαστικής τιμωρίας των θυτών, χωρίς διάθεση εξιδανίκευσης των θυμάτων, αλλά με σκοπό την ειρηνική συνύπαρξη και κοινωνική γαλήνη στο όνομα της αμοιβαίας κατανόησης. Μια «δίκαιη μνήμη», μακριά από κάθε αποσιώπηση ή διαστρέβλωση της ιστορικής αλήθειας, περιλαμβάνει την μεταμέλεια του θύτη και την διάκρισή του από την άδικη ή βίαιη πράξη, η οποία δεν είναι παραγράψιμη. Μια «δίκαιη μνήμη», τέλος, δεν χειραγωγείται από νομικούς καταναγκασμούς («νόμους για την ιστορική μνήμη») ούτε από άκαμπτες ιδεολογικοπολιτικές νόρμες.

Αξίζει να δούμε, δειγματικά, τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει ο Βλάσης Αγτζίδης μία επιμέρους «θανάσιμη διαίρεση» των Ελλήνων Ποντίων. Μεταξύ άλλων, κάνει λόγο για μία μερίδα, τους Τουρκόφωνους Πόντιους οπλαρχηγούς της Ανατολικής Μακεδονίας, οι οποίοι, με Βενιζελικές καταβολές, θα αρνηθούν να προσχωρήσουν στον ΕΛΑΣ κατά την διάρκεια της Κατοχής και, γι’ αυτό, «θα υποστούν την βία της εαμικής αντίστασης και αυτός θα είναι ένας από τους λόγους που θα τους οδηγήσουν στην ανοιχτή συνεργασία με τους κατακτητές [Ναζί και Βούλγαρους]» (σσ. 314-315). Το επεισόδιο είναι επίμαχο, τραυματικό, αφορά την επιλογή δράσης και την συγκρότηση συλλογικής ταυτότητας κάτω από τις δεινές συνθήκες ενός αγώνα επιβίωσης. Αλλά προσεγγίζεται θαρραλέα, ως «αναμέτρηση με το παρελθόν», μέσα από την επεξεργασία των μαρτυριών, με σεβασμό στην αλήθεια και με στόχο την ιστορική ερμηνεία, αποκαλύπτοντας την δραματική εναλλαγή της ίδιας ομάδας στους ρόλους του θύματος και του θύτη, ενώ ο αναγνώστης νιώθει ότι η διάθεση κατανόησης, ως καταστατική αξία, κρατά την προσέγγιση ανοιχτή σε κάθε περαιτέρω συζήτηση στη βάση λογικών επιχειρημάτων και τεκμηρίων, χωρίς καταγγελίες ή –αντίστροφα– μυθοποιήσεις.

Στα πλεονεκτήματα του βιβλίου συγκαταλέγονται ακόμη: η συγκριτική ερευνητική διάσταση που εκτείνεται σε παγκόσμιο επίπεδο, διευρύνει εντυπωσιακά τον ορίζοντα της ιστορικής ματιάς και συσχετίζει γόνιμα –λυτρωτικά ίσως– τις διαφορετικές εμπειρίες και οπτικές διαφορετικών λαών και συγκυριών, η διεξοδική τεκμηρίωση, ο στιβαρός ρυθμός της αφήγησης, τα διεπιστημονικά εργαλεία ανάλυσης των μνημονικών αναπαραστάσεων και των ερμηνειών τους, η πολυπρισματικότητα σε επίπεδο πρωτογενών και δευτερογενών μαρτυριών, ενώ συγκλονιστικά είναι και τα φωτογραφικά ντοκουμέντα που έχουν επιλεγεί.

Συνοπτικά, το βιβλίο κινείται προς την κατεύθυνση της επώδυνης –χωρίς αποποίηση ευθυνών– κριτικής ιστορικής αυτογνωσίας, πέρα από τις επιμέρους πολυσχιδείς διακλαδώσεις των προβληματισμών που εκθέτουν οι συγγραφείς, αποκαλύπτοντας έτσι κάτι από το πάθος, το εύρος, το βάθος και την σχολαστικότητα του ιστορικού έργου. Ταυτόχρονα όμως αποτελεί και πολιτική παρέμβαση, εφόσον κάθε αναθεώρηση / «αναψηλάφηση» συλλογικών τραυμάτων εκφράζει ταυτόχρονα και μια βούληση αλλαγής του κόσμου.

 Παναγιώτης Γατσωτής, Διδάκτωρ Διδακτικής της Ιστορίας-Φιλόλογος

No comments yet

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: