-Ο Ίων Δραγούμης και οι νεοελληνικές αντινομίες

Με αφορμή τη συμπλήρωση 90 χρόνων (2010) από τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη, η εφημερίδα Μακεδονία έκανε αφιέρωμα στο οποίο συμμετείχα με το κείμενο που αναρτώ στη συνέχεια.

Το συνολικό αφιέρωμα της εφημερίδας μπορείτε να το δείτε σε pdf: http://www.makthes.gr/filestore/docs/I_DRAGUMIS1.pdf

ΑΝΤΙΝΟΜΙΕΣ ΚΑΙ ΑΝΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΙ

ΣΤΟ ΒΩΜΟ ΤΗΣ «ΜΙΚΡΑΣ ΠΛΗΝ ΕΝΤΙΜΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ»

Ο Δραγούμης μπορεί να θεωρηθεί ως μια από τις ενδιαφέρουσες φυσιογνωμίες του βαλκανικού ελληνισμού. Όχι τόσο γιατί κατενόησε την ιστορική εποχή στην οποία ζούσε. Ούτε γιατί πρόσφερε κάτι στη θετική αντιμετώπιση των πρωτοφανών προκλήσεων και στην ευτυχή έκβαση των μεγάλων συγκρούσεων. Αλλά γιατί προσπάθησε στο μέτρο των δυνατοτήτων του να συγκροτήσει ένα ουτοπικό σύστημα επιβίωσης του ελληνισμού σε μια ιδιαιτέρως κρίσιμη εποχή ριζικού, ολοκληρωτικού μετασχηματισμού της ευρύτερης περιοχής μας.[1]

Ανεξάρτητα απ’ το γεγονός ότι το σχήμα που φαντάστηκε ο Δραγούμης -και πάλεψε πολιτικά με δραματικές συνέπειες για την υλοποίησή του- δεν αντιστοιχούσε στις ανάγκες της εποχής, αλλά αντιθέτως υπονόμευε τη θετική αντιμετώπιση, εν τούτοις συνέβαλε στο να διακρίνουν σήμερα οι μελετητές τις τότε αντιφάσεις και υστερήσεις του ελληνικού κόσμου.

Στο πρόσωπό του, όπως και στο πρόσωπο του Παντελή Πουλιόπουλου –που πρωτοστάτησε στη δημιουργία των αντιπολεμικών πυρήνων στο μικρασιατικό μέτωπο- αποτυπώνονται με τη μεγαλύτερη δυνατή διαύγεια τα αγεφύρωτα συμφέροντα των ηγετικών ομάδων του βαλκανικού ελληνισμού με τους Έλληνες της Ανατολής, καθώς και οι γιγάντιες διαφορές που υπήρξαν τότε μεταξύ Βαλκάνιων Ελλήνων διανοουμένων και Μικρασιατών, κυρίως Ιώνων και Ποντίων.[2]

Η εποχή του Ίωνα Δραγούμη

Κρίνοντας σήμερα τον Ίωνα Δραγούμη πρέπει να οριστούν τα κριτήρια με τα οποία θα τον προσεγγίσουμε. Τα κριτήρια αυτά δεν μπορούν να είναι άλλα από την πρακτική σημασία των θεωριών που με σαφήνεια διατύπωσε και με συνέπεια υποστήριξε, στο συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο. Ο Δραγούμης δεν μπορεί να κριθεί ως διανοούμενος γιατί ο ίδιος θεωρεί ότι του λείπουν εκείνες οι αναγκαίες γνώσεις για να κατανοήσει τη λειτουργία των κοινωνιών. Στον διάλογό του με τον Γ. Σκληρό δηλώνει ευθαρσώς: «Εγώ δε γνώρισα τον Χέγκελ, ούτε έμαθα τι πάει να πει διαλεχτική και μεταφυσική μέθοδος[3] Δεν μπορεί να κριθεί ούτε ως ένας ονειροπόλος ιδεαλιστής, γιατί ο ίδιος πάλι εκτός από μαχόμενος διπλωμάτης είναι, αλλά και δηλώνει, πολιτικός: «Είμαι κ. Σκληρέ πολιτικός. Εμείς οι πολιτικοί πηγαίνουμε σύμφωνα με τις περιστάσεις – δηλαδή βλέποντας και κάνοντας….».[4] Άρα, θα πρέπει να κριθεί σε επίπεδο πραγματικής πολιτικής πρότασης, την εποχή που κατέρρεαν οριστικά οι Αυτοκρατορίες και τη θέση τους καταλάμβαναν τα έθνη-κράτη.

Ο Δραγούμης έζησε την εποχή της άνθισης των οθωμανικών ελληνικών κοινοτήτων εξαιτίας του Τανζιμάτ και της εμφάνιση των βαλκανικών εθνικιστικών ανταγωνισμών. Ανταγωνισμοί που κορυφώθηκαν με την εμφάνιση της Εξαρχείας και την προσπάθεια του βουλγαρικού εθνικισμού να κυριαρχήσει βιαίως τόσο στην Ανατολική Ρωμυλία όσο και στην οθωμανική Μακεδονία. Η προσπάθεια για αποφυγή των δυσάρεστων εξελίξεων, οδήγησε στην επεξεργασία κάποιων σχεδίων ελληνο-τουρκικής συνεννόησης που τελικά θα κωδικοποιηθούν με την ιδέα για τη δημιουργία μιας ελληνοοθωμανικής ομοσπονδίας.[5]

Η ανάδειξη της σλαβικής παραμέτρου ως της βασικής απειλής και της κύριας αντίθεσης στους εθνικούς ανταγωνισμούς εκείνης της εποχής, θα οδηγήσει τον Δραγούμη στην υποτίμηση της πραγματικής κύριας αντίθεσης. Αυτής των χριστιανικών λαών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τον μιλιταριστικό τουρκικό εθνικισμό. Ο Δραγούμης θα παραγνωρίσει πλήρως τη νέα αποφασιστική παραμέτρο που προστίθεται στη δύσκολη εξίσωση των διαδικασιών μετασχηματισμού της περιοχής μας: τον τουρκικό εθνικισμό, όπως θα εκφραστεί στο πρόσωπο των Νεότουρκων με το στρατιωτικό κίνημα του 1908. Θα παρασυρθεί και ο ίδιος από τις πλαστές επικλήσεις των συνθημάτων του γαλλικού Διαφωτισμού και θα επενδύσει στη νεοτουρκική πολιτική πρόταση. Ακριβώς γι αυτό θα αντιταχθεί στη νέα πολιτική παμβαλκανικής αντι-νεοτουρκικής συμμαχίας που θα εγκαινιάσει ο Βενιζέλος –ο οποίος ως προερχόμενος από την πρόσφατα απελευθερωμένη Κρήτη κατανοεί καλύτερα τις πραγματικές αντιθέσεις.

Βαλκάνιοι εθνικιστές VS Mικρασιάτες σοσιαλιστές

Σε αντίθεση με τον Δραγούμη, οι Έλληνες διανοούμενοι που κατάγονταν από τις ελληνικές περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αποδεικνύονται πολύ πιο ρεαλιστές και καίριοι στις επισημάνσεις τους. Το νεοτουρκικό κίνημα του 1908 αντιμετωπίστηκε από τον Γ. Σκληρό -που γεννήθηκε στην Τραπεζούντα του Πόντου- και τον Δ. Γληνό -από τη Σμύρνη της Ιωνίας- ως ένα απειλητικό εθνικιστικό κίνημα μιας στρατιωτικής γραφειοκρατίας, η οποία απειλούσε τα ζωτικά συμφέροντα των υπόδουλων λαών. Δεν είναι βέβαια τυχαίο ότι και οι δύο προέρχονται από το μικρασιατικό σοσιαλιστικό κίνημα, το οποίο ανδρώθηκε συγκρουόμενο με την αυταρχική Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Ο Γ. Σκληρός θεωρούσε ότι ο ιστορικός ρόλος της Ελλάδας ήταν η απελευθέρωση των αλύτρωτων Ελλήνων: “…Μόνο μια γενική ένωση όλων των μη τουρκικών στοιχείων σε ένα πολιτικό συνασπισμό και μια ανάλογη πανβαλκανική συμμαχία και επιμαχία των κρατών του Αίμου, θα μπορέσει να ισοφαρίση τις δυνάμεις του μουσουλμανικού τουρκικού όγκου, και να βάλη από τη μια τις σωβινιστικές υπερβολές των Νεοτούρκων σε ομαλά όρια, και από την άλλη να υποδείξη σε μερικές μεγάλες Δυνάμεις, πώς το ζήτημα της Ανατολής είναι μονάχα ζήτημα των λαών της, που έχουν πια αρκετά χειραφετηθή, ώστε να βρουν μόνοι τους τα κατάλληλα μέσα για την περιφρούρηση των εθνικών τους δικαιωμάτων, δηλαδή αυτού του πολιτισμού ολάκερης της Ανατολής.”[6]

Ο Δ. Γληνός γράφει με εξαιρετική οξυδέρκεια: “Εύρομεν ότι ο μόνος τρόπος αμύνης των μη Τούρκων κατά του επιδιωχθησομένου αμειλίκτως εκτουρκισμού είνε η συστηματική διοργάνωσίς των ως πολιτικών παραγόντων…η μόνη ultima ratio κατά του εσχάτου κινδύνου των εν Τουρκία Χριστιανών… είνε η στρατιωτική και ναυτική οργάνωσις η σκόπιμος και τελεία και επί ωρισμένου σχεδίου προπαρασκευή προς δράσιν των περί την Τουρκία χριστιανικών κρατών… Η τουρκική αστική τάξις θα φανή συμβιβαστική μόνον, εάν γνωρίζει ότι απέναντί της έχει ωργανωμένους και ισχυρούς αντιπάλους, έτοιμους να αναλάβωσι τον περί πάντων αγώνα.»[7]

Ο Δραγούμης θα παραμείνει προσκολλημένος στις εκτός τόπου και χρόνου εμμονές του, παρά το γεγονός ότι από το 1910 οι Νεότουρκοι αλλάζουν πολιτική και αρχίζουν τις διώξεις κατά των χριστιανικών πληθυσμών. Αποκορύφωμα θα αποτελέσει η επίσημη απόφασή τους σε συνέδριο στην Οθωμανική Θεσσαλονίκη (Οκτώβριος 1911) για επίλυση του «εθνικού προβλήματος» της Αυτοκρατορίας με την εξόντωση ή τη βίαιη αφομοίωση των χριστιανικών πληθυσμών. Mετά τους Βαλκανικούς Πολέμους η γραμμή του συνεδρίου του 1911 εκφράστηκε με τη δημιουργία συγκεκριμένων θεσμών, όπως το Γραφείο Εγκατάστασης Φυλών και Μεταναστών. Ο Taner Aksam γράφει: «Υπάρχουν αποδείξεις ότι ο (Ziya) Gokalp συνέταξε ειδικές μελέτες για τις μειονότητες της αυτοκρατορίας, συμπεριλαμβανομένων και των Αρμενίων. Αυτές ήταν μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου να συγκεντρωθεί λεπτομερής γνώση για την εθνικοθρησκευτική δομή της Ανατολίας. Ενα ειδικό τμήμα, το Γραφείο Εγκατάστασης Φυλών και Μεταναστών, το οποίο συστάθηκε το 1913, ασχολούνταν ειδικά με ζητήματα διασκορπισμού και επανεγκατάστασης πληθυσμών».[8]

Για την υλοποίηση των σχεδιασμών είχε δημιουργηθεί μια παρακρατική οργάνωση με την επονομασία Ειδική Επιτροπή (Teskilat i Mahsusa), για να φέρει εις πέρας τις εκτοπίσεις. Η Επιτροπή θα ξεκινήσει τη δράση της με τους Έλληνες της Ιωνίας. Ο Taner Aksam γράφει: «Η δράση της εναντίον του “εσωτερικού εχθρού” είχε αρχίσει πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η εκτόπιση του ελληνικού πληθυσμού του Αιγαίου, μέσω τρομοκρατίας και απαλλοτρίωσης των ιδιοκτησιών του, είχε πραγματοποιηθεί ως μέρος του σχεδίου για την ομογενοποίηση της Ανατολίας».

Παρόλα αυτά, ο Δραγούμης θα συνεχίσει να αντιμάχεται με πάθος την «ελλαδική πολιτική των προσθηκών (εδαφών)», και να πιστεύει ότι είναι δυνατή η αντισλαβική ελληνοτουρκική συνεννόηση και συνεργασία[9]. Χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπιζε ακόμα και τότε την προοπτική των ελληνο-τουρκικών σχέσεων: «Απώτερος σκοπός μας πάντοτε θα είναι η σύμπηξις Ανατολικής Ομοσπονδίας». Από το σημείο εκείνο και με αφορμή την αντίθεσή του στους Βαλκανικούς Πολέμους, ο Δραγούμης θα βρεθεί στο αντιβενιζελικό στρατόπεδο. Με κείμενό του, με αφορμή τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο (1912-13), απορρίπτει ξεκάθαρα τη στρατηγική του Βενιζέλου που υλοποιήθηκε με την πετυχημένη αντι-νεοτουρκική συμμαχία των χριστιανικών κρατών της Βαλκανικής.[10]

Ο Δραγούμης και τα Νοεμβριανά

Με την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Νεότουρκοι θα αρχίσουν την συστηματική υλοποίηση των προαποφασισμένων σχεδίων τους για εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών. Με την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου άρχισε η «εκκαθάριση θυλάκων μη τουρκικών πληθυσμών που είχαν συγκεντρωθεί σε στρατηγικά σημεία»[11]. Το σχέδιο είχε την απόλυτη υποστήριξη των Γερμανών συμμάχων των Νεότουρκων και κάποια σημεία του υλοποιήθηκαν από κοινού. O Taner Aksam αναφέρει: «Συντάχθηκαν λεπτομερή σχέδια για τον εκτουρκισμό της Ανατολίας μέσω της εκκαθάρισης των χριστιανικών πληθυσμών. Τα ίδια μέτρα εφαρμόστηκαν στην περιοχή του Αιγαίου από την άνοιξη του 1914. Η Επιτροπή Ενωση και Πρόοδος πήρε μια ξεκάθαρη απόφαση. Η πηγή των προβλημάτων στη δυτική Ανατολία θα απομακρυνόταν, οι Ελληνες θα εκδιώκονταν με πολιτικά και οικονομικά μέτρα. Πριν από οτιδήποτε άλλο ήταν ανάγκη να αποδυναμωθούν οι οικονομικά ισχυροί Ελληνες…. Αποφασίστηκε να επικεντρωθούν οι δραστηριότητες γύρω από τη Σμύρνη που θεωρείτο κέντρο της υπονομευτικής δραστηριότητας».[12]

Από το 1916 η πολιτική αυτή θα εφαρμοστεί με ιδιαίτερη ένταση στον Δυτικό Πόντο.[13]

Ως αποτέλεσμα αυτής της πολιτικής δεκάδες χιλιάδες Έλληνες από την Ιωνία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη θα καταφύγουν στην Ελλάδα. Μια Ελλάδα όμως διχασμένη, η οποία φαίνεται να μην κατανοεί την ιστορική εκείνη στιγμή της οριστικής αλλαγής του γεωπολιτικού χάρτη. Η φιλογερμανική ουδετερότητα της Μοναρχίας θα οδηγήσει σε ακρότητες, όπως η παράδοση της Ανατολικής Μακεδονίας από τον Ι. Μεταξά στους Βουλγάρους, η άρνηση εφαρμογής της ελληνοσερβικής Συνθήκης και η επίτευξη λόγω της ουδετερότητας της μεγάλης ήττας των συμμάχων στην Καλλίπολη. Αντίθετα, η βενιζελική παράταξη θα συνδέσει τα συμφέροντα του ελληνισμού με την Αντάντ και θα επιχειρήσει, έστω και την ύστατη στιγμή την έξοδο στον πόλεμο και την υποταγή του φιλογερμανικού κράτους της Αθήνας.

Ένδειξη της τραγικής κατάστασης που είχε περιέλθει ο ελληνισμός εκείνη τη στιγμή και της απόλυτης αλλοτρίωσης, θα είναι το πογκρόμ κατά των προσφύγων, ως βενιζελικών, που θα εξαπολυθεί στην Αθήνα το Νοέμβρη του 1916 από τις πρωτοφασιστικές παρακρατικές ομάδες των «Επιστράτων» που είχαν ιδρύσει οι Δημήτριος Γούναρης και Ιωάννης Μεταξάς. Το Νοέμβριο του ‘16, στη φιλογερμανική  Αθήνα θα γίνουν σφοδρές συγκρούσεις μεταξύ των Γάλλων, που αποβιβάστηκαν με βάση συμφωνία που υπογράφτηκε, και των παρακρατικών αντιβενιζελικών ομάδων των «Επιστράτων». Στο στόχαστρο των ένοπλων παρακρατικών θα βρεθούν επίσης οι Κρητικοί της Αθήνας και οι πρόσφυγες από την οθωμανική Ανατολή. Υπήρξε αληθινό πογκρόμ με προγραφή σπιτιών και καταταστημάτων που είχαν σημαδευτεί με κόκκινη μπογιά. Οι «τίμιοι» βασιλικοί ανέλαβαν να «μολύνουν» με το αίμα των «προδοτών» βενιζελικών τα όπλα τους. Το σύνθημα των παρακρατικών ήταν: «Ο βασιλιάς μας θα ζώσει το σπαθί, θα σφάξει Αγγλογάλλους και βενιζελικούς μαζί». Ο Γεώργιος Βεντήρης γράφει: από της 19 μέχρι 23 Νοεμβρίου, ωδηγούντο πλησίον του φθισιατρείου «Σωτηρία» Μικρασιάται κυρίως πρόσφυγες και εθανατώνοντο ως κατάσκοποι των Αγγλογάλλων».[14] Ο Φοίβος Γρηγοριάδης υπολογίζει ότι ο αριθμός των δολοφονημένων ήταν περί τους 20. Γράφει: «απλοί άνθρωποι του λαού θα δολοφονηθούν στους δρόμους και στα μικρά Φρουραρχεία (σ.τ.σ συνοικιακά κέντρα των Επιστράτων)»[15]

Ο Δραγούμης δεν φαίνεται να αντιλαμβάνεται το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο, που υπάρχει πίσω από τις ενδοελλαδικές συγκρούσεις, ούτε το διακύβευμα της συμμετοχής του ελληνισμού στο νέο υπό διαμόρφωση μετα-οθωμανικό κόσμο. Αντίθετα, φαίνεται ότι συντάσσεται ολόψυχα με την πολιτική των Επίστρατων. Για τον Δραγούμη «λαός» στα κείμενά του, είναι μόνο οι μοναρχικοί παλαιοελλαδίτες. Καμιά λέξη συμπάθειας δε θα γραφτεί για τα άτυχα εκείνα θύματα του Διχασμού, που η πολιτική των Νεοτούρκων είχε οδηγήσει ως πρόσφυγες και ικέτες στην ελεύθερη Ελλάδα. Το αρνητικό στερεότυπο κατά των Ελλήνων της Ανατολής που είχε δημιουργηθεί στην ελλαδική κοινωνία από τη φιλομοναρχική προπαγάνδα θα επιβεβαιωθεί πλήρως από τον Ίωνα Δραγούμη, ο οποίος το 1919 θα γράψει ότι οι Μικρασιάτες, όπως και οι Κρητικοί, ήταν τα όργανα υποταγής της Παλαιάς Ελλάδας στον «αγγλογαλλικό ιμπεριαλισμό». Και ότι «θα σαρωθούν από τα λαϊκά κύματα που υψώνονται». Ο Δραγούμης εμφανίζεται με έναν υποτιμητικό έως και ρατσιστικό λόγο κατά των Μικρασιατών, των νησιωτών της Μυτιλήνης, της Χίου, της Σάμου, της Ρόδου και Κύπρου. Ιδιαιτέρως βρίσκονται στο στόχαστρό του οι Κρητικοί: «Έχει και τους Κρητικούς, που ήταν πάντα μισθοφόροι».[16]

Ίσως η συμβολικότερη κίνηση του Δραγούμη στα Νοεμβριανά, που αποδείκνυε πλέον ότι είχε ωθηθεί σε μια φανατική υποστήριξη του μοναρχισμού και των πρακτικών του, φαίνεται να είναι η εγκατάλειψη της έως τότε συντρόφου του Πηνελόπης Δέλτα, της οποίας ο πατέρας είχε συλληφθεί από τους αποθηριωμένους Επίστρατους.[17]

«Σφυρί δρεπάνι / ελιά στεφάνι»

Η βία αυτή των μοναρχικών, θα προκαλέσει στη συνέχεια τη βία των βενιζελικών, οι οποίοι θα καταπιέσουν στο έπακρο τους φιλομοναρχικούς αντιπάλους τους. Η διαδικασία αυτή της εναλλαγής των βίαιων συμπεριφορών θα χαρακτηρίσει τη νεοελληνική πολιτική ζωή καθ’ όλο το Μεσοπόλεμο.

Η συμμετοχή όμως της Ελλάδας στο Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό των νικητών θα επιτρέψει την ελληνική πλευρά να συμμετάσχει στα σχέδια διαμόρφωσης του νέου κόσμου μετά την αποχώρηση από την Ιστορία της προνεωτερικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η ύψιστη αυτή πρόκληση θα αντιμετωπιστεί με ιδιαίτερο σκεπτικισμό από το μοναρχικό χώρο. Χαρακτηριστική είναι η αποστροφή του Ιωάννη Μεταξά προς οποιαδήποτε ελληνική εμπλοκή της Ελλάδας στη Μικρά Ασία ήδη από το 1915. Σε έγγραφό του προς τον μονάρχη, αναπτύσσει τις απόψεις αυτές με βάση τις οποίες θεωρείται «αποικιακή» η ελληνική πρόθεση επέκτασης της κυριαρχίας στα μικρασιατικά παράλια. Στο ίδιο έγγραφο ο Μεταξάς εκτιμούσε ότι οι Γερμανοί θα είναι οι τελικοί νικητές στον Α’ παγκόσμιο πόλεμο.[18] Ο Ίων Δραγούμης θεωρούσε ότι το εγχείρημα ήταν ανέφικτο, εφόσον προϋπέθετε τη διεξαγωγή ενός νέου πολέμου, και ότι ο στόχος θα έπρεπε να είναι η δημιουργία ενός κοινού ελληνοτουρκικού μικρασιατικού κράτους και όχι ενός καθαρά ελληνικού.        Ακόμα και τον Φεβρουάριο του ’19, όταν η Ελλάδα βρισκόταν στο στρατόπεδο των νικητών και επίκειντο οι μεταπολεμικές διευθετήσεις, ο Δραγούμης κατήγγειλε τις «κοινες ελπίδες» και «την ελπίδα του κοινού κέρδους» που είχαν οι «Αγγλογάλλοι ιμπεριαλιστές και ο Βενιζέλος».[19] Παρόμοιες απόψεις μ’ αυτές του μοναρχικού χώρου θα διατυπώσει και το νεαρό ελλαδικό κομμουνιστικό κίνημα που θα συγκροτηθεί ως ΣΕΚΕ.[20]

Ενώ η γενοκτονία στην Ανατολή από τον τουρκικό εθνικισμό έχει ξεκινήσει από το 1914, πλήθη προσφύγων από την Ανατολική Θράκη, την Ιωνία και τον Πόντο έχουν κατακλύσει το ελληνικό κράτος και υπάρχει το ζήτημα του τρόπου με τον οποίο θα αντικατασταθεί η πολυεθνική μουσουλμανική Αυτοκρατορία -που πλέον εξαφανίζεται από το ιστορικό προσκήνιο- για τον Δραγούμη και τη μοναρχική παράταξη, όπως και για το ΣΕΚΕ των Μπεναρόγια και Πουλιόπουλου, δεν υπάρχουν εθνικά ζητήματα, ούτε υπάρχει ανάγκη εθνικής απελευθέρωσης των Ελλήνων ή των Αρμενίων της Ανατολής.

Η αντίθεση του μοναρχικού χώρου στην προσπάθεια της απελευθέρωσης των Ελλήνων της Ανατολής θα εκφραστεί με την υποτίμηση της συνθήκης των Σεβρών και τη μοιραία απόπειρα κατά του Ελ. Βενιζέλου στο σταθμό Λυών του Παρισιού. Οι συνέπειες αυτής της απόπειρας ήταν τρομακτικές. Καταρχάς, θα προκαλέσει την άγρια δολοφονία στην Αθήνα του Ίωνα Δραγούμη από βενιζελικούς μπράβους.[21] Απ’ την άλλη, φαίνεται ότι η απόπειρα αυτή επέφερε την ψυχολογική κατάρρευση του Βενιζέλου και τον οδήγησε στην εγκληματική απόφαση για διενέργεια εκλογών εν μέσω του μικρασιατικού πολέμου, τη στιγμή που όλοι του οι αντίπαλοι ήταν αντιπολεμικοί.

Ο Δραγούμης, κατά την τελευταία του περίοδο φαίνεται ότι ολίσθησε και σε φιλομπολσεβικικές θέσεις και άρχισε να επεξεργάζεται έναν πρώιμο εθνικοσοσιαλισμό[22]: «Τώρα μπαίνω σε μια σοσιαλιστική και ανθρωπιστική περίοδο. Αρχίζω να λαβαίνω συνείδηση του αναρχισμού μου (1917-1919) και προχωρώ…»

Η «Μικρά πλην έντιμος Ελλάς» με λιγάκι σοσιαλισμό πλέον, φαίνεται να είναι η νέα του πρόταση. Στο νέο του αυτό όραμα δεν υπάρχει χώρος για τους αλύτρωτους Έλληνες της Ανατολής και για υποστήριξη των κερδών από τη Συνθήκη των Σεβρών. Για τον Δραγούμη το μικρασιατικό εγχείρημα αποτελεί «ιμπεριαλισμό». Κατά συνέπεια, εάν δεν είχε δολοφονηθεί και ζούσε, είναι πιθανόν ότι σε πολιτικό επίπεδο θα πρωτοστατούσε στην παράδοξη προεκλογική αντιπολεμική βασιλο-κομμουνιστική συμμαχία, η οποία έτσι κι αλλιώς διαμορφώθηκε στην Αθήνα στη βάση της κοινής αντίληψης για τα μικρασιατικά. Πιθανότατα θα ήταν η εμβληματική μορφή του αντιμικρασιατικού, αντιπολεμικού χώρου, εφόσον ο Δραγούμης συγκέντρωνε ήδη χαρακτηριστικά και απ’ τους δυο και είχε ήδη αναπτύξει δράση υπέρ του κόμματος «Ηνωμένη Αντιπολίτευσις» του Γούναρη που συσπείρωνε τους αντιβενιζελικούς με μια έντονα αντιπολεμική ρητορική.

Αποκαλυπτικό γεγονός της παράδοξης εκείνης συνάντησης μοναρχικών και παλαιοελλαδιτών κομμουνιστών υπήρξε μια κομμουνιστική προεκλογική συγκέντρωση (Οκτώβρης ’20). Για την προεκλογική αυτή συγκέντρωση που έγινε από το ΣΕ(Κ)ΚΕ στην Αθήνα, ο Κορδάτος μας ενημερώνει ότι έλαβαν μέρος 50.000 διαδηλωτές: «Δεν ήταν όμως κομμουνιστές όλοι. Ήταν αντιβενιζελικοί. Φοβόνταν να οργανώσουν δική τους διαδήλωση και πήραν μέρος στην κομμουνιστική. Γι αυτό ξελαρυγγιάζονταν φωνάζοντας: Κάτω ο Βενιζέλος, Κάτω ο πόλεμος… Μερικές κυρίες απ’ τα μπαλκόνια των ξενοδοχείων της Πλατείας Συντάγματος έραιναν με άνθη» τους διαδηλωτές και ήταν γελαστές και χαρούμενες. Φώναζαν μάλιστα «μπραβο παιδιά. Σφυρί δρεπάνι». Φυσικά ήταν φανατικές βασιλικές.» Μας πληροφορεί επίσης ότι την εκδήλωση του ΣΕ(Κ)ΚΕ παρακολούθησαν κάποια στελέχη του μοναρχισμού όπως οι Γεώργιος Βλάχος, Νίκος Κρανιωτάκης και μας ενημερώνει ο Κορδάτος ότι: «Ήταν και αυτοί χαρούμενοι και δυό τρεις φορές χειροκρότησαν το ρήτορα Ευ. Παπαναστασίου.»[23] Ο Ελευθέριος Σταυρίδης αναφέρει ότι κατά τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920 πολλοί μοναρχικοί διπλοφήφισαν το ΚΚΕ και την Ηνωμένην Αντιπολίτευσιν του Γούναρη. Απ΄ αυτή τη διαδικασία έμεινε γνωστό το σύνθημα: «σφυρί δρεπάνι/ ελιά στεφάνι».[24]

Επίλογος

Η δεκαετία 1914-1923 ήταν η σημαντικότερη στιγμή στην ιστορία της περιοχής μας μετά από πέντε αιώνες μουσουλμανικής κυριαρχίας. Μια πάλαι ποτέ ακμαία προνεωτερική ισλαμική Αυτοκρατορία αποχωρούσε από το ιστορικό προσκήνιο και στη θέση της έρχονταν τα νέα έθνη-κράτη. Τη δεκαετία αυτή ο ελληνισμός έχασε το μεγάλο του στοίχημα. Τότε, στην καμπή εκείνη της ιστορίας, όταν διαλύονταν οι Αυτοκρατορίες και παραχωρούσαν τη θέση τους στα εθνικά κράτη, διαμορφώθηκαν οι πρωτογενείς συνθήκες που πάνω τους χτίστηκε όλη η σημερινή γεωπολιτική πραγματικότητα. Τότε μπήκαν οι βάσεις για τη δημιουργία της εθνικιστικής Τουρκίας, τότε ολοκληρώθηκε και η νεοελληνική συγκρότηση.

Η αδυναμία των Ελλήνων να πετύχουν τον αστικό εκσυγχρονισμό τους με την ενσωμάτωση των αναπτυγμένων ελληνικών περιοχών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η μετατροπή των δραστήριων, οικονομικά και πολιτιστικά, Ελλήνων της Ανατολής σε προλεταριοποιημένους απόβλητους » πρόσφυγες» στην οριστικά πλέον βαλκανική Ελλάδα, έχει ενόχους με ελληνικά ονοματεπώνυμα.

Ο Δραγούμης έφυγε άδικα νωρίς! Δεν πρόλαβε να δει τη Μεγάλη Καταστροφή που προκάλεσε η πολιτική που και ο ίδιος υποκίνησε. Κανείς δεν μπορεί να προδικάσει εάν ο Δραγούμης τις μέρες της Καταστροφής θα συνέπασχε με τους Μικρασιάτες ή θα συνδιαμόρφωνε την εικόνα που μας παραδίδεται για εκείνη τη στιγμή: «Δεν άκουγε κανείς εκείνες τις μέρες τίποτα άλλο από τα στόματα όλων αυτών παρά κατάρες στο Βενιζέλο και βλαστήμιες: ‘’Αχ αυτοί οι τουρκοσπορίτες Έλληνες της Μικράς Ασίας μας πήραν στο λαιμό τους. Μακάρι να τους σφάξει όλους ο Κεμάλ και να μη μείνει ούτε ποδάρι από δαύτους’’…»[25]

Κανείς δεν μπορεί να προδικάσει εάν θα άλλαζε τις απόψεις του ή εάν θα συνέχιζε να πιστεύει ότι η νέα συμφορά για το «λαό», όπως τον εννοούσε στα κείμενά του το Φεβρουάριο του ΄19, παρέμεναν οι Μικρασιάτες, οι νησιώτες και οι Κρητικοί. Μόνο που τώρα οι Μικρασιάτες θα είχαν μετατραπεί σε ενοχλητικούς «τουρκόσπορους» πρόσφυγες, για τους οποίους οι παλιοί του φίλοι θα ζητούσαν να φορέσουν υποχρεωτικά κίτρινο περιβραχιόνιο για να τους ξεχωρίζουν από τον «λαό».[26]



[1] Ίων Δραγούμης, Ελληνικός πολιτισμός, εκδ. Φιλόμυθος, Αθήνα, 1993, σελ. 207-208.

[2] Στο επίπεδο των ιδεών και των αντιλήψεων για εκείνη τη μοναδική εποχή, εντοπίζουμε την απόλυτη ρήξη των Βαλκάνιων είτε εθνικιστών είτε σοσιαλιστών –πλην των βενιζελικών- με το σύνολο των Ελλήνων που προερχόταν από την Οθωμανική Αυτοκρατορία

[3] Ίων Δραγούμης, «Το Έθνος, οι Τάξεις και ο Ένας» , περ. Νουμάς, τεύχος 271, 25 Νοεμβρίου 1907

[4][4] Ίων Δραγούμης , «Το Έθνος, οι Τάξεις και ο Ένας», ό.π.

[5] Ίων Δραγούμης, Όσοι Ζωντανοί, β’ έκδ., εκδ. Φιλόμυθος, Αθήνα, 1993, σελ. 188-206

[6] Γεώργιος Σκληρός, «Το Ζήτημα της Ανατολής», στο Αριστερά και Ανατολικό Ζήτημα, εκδ. Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα, 1998, σελ. 77-99.

[7] Δημήτρης Γληνός, «Η τουρκική μεταπολίτευσις και αι συνέπειαι αυτής», στο Αριστερά και Ανατολικό Ζήτημα εκδ. Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα, 1998, σελ. 101-134..

[8] Taner Aksam, Μια επαίσχυντη πράξη, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 2007, σελ. 141.

[9] Ίων Δραγούμης, Ελληνικός Πολιτισμός, (α’ έκδ Αλεξάνδρεια 1914), β’ έκδ., εκδ. Φιλόμυθος, Θεσσαλονίκη, 1993, σελ. 51-63

[10] Ίων Δραγούμης, «Τιμή και ανάθεμα», περ. Νουμάς, τεύχ. 497, 29 Δεκεμβρίου 1912, Ι. Δραγούμης, Ο ελληνισμός μου και οι Έλληνες, Αθήναι 1927, σ. 165.

[11] Celal Bayar, Ben de yazdim. Milli mucadeleye giris, τόμ. 5, Κωνσταντινούπολη, εκδ. Baha, 1967, σελ. 1572-82.

[12] Taner Aksam, Μια επαίσχυντη πράξη, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 2007, σελ. 129.

[13] Ο Ανατολικός Πόντος από την Άνοιξη του 1916 καταλήφθηκε από το ρωσικό στρατό. Στην Τραπεζούντα δημιουργήθηκε η ελληνική Προσωρινή Κυβέρνηση.

[14] Γ. Βεντήρης, στην εφημερίδα «Ελεύθερον Βήμα», 9 Μαρτίου 1931. Αργότερα η σειρά αυτή των άρθρων εκδόθηκε σε βιβλίο με τίτλο: «Η Ελλάς του 1910-1920 – Ιστορική μελέτη», εκδ. Ίκαρος, Αθήνα, 1970

[15] «Τότε, οι βενιζελικοί πολίτες –κατά τεκμήριον φίλοι της Συνεννόησης– εγκαταλείφθηκαν στην τρομοκρατία των Επιστράτων, οι οποίοι έκαψαν, λεηλάτησαν και σκότωσαν 35.» (Μιχάλης Κατσίγερας, εφημ Καθημερινή, 18-11-2006.) Μια άλλη αφήγηση είναι η εξής: «Μεθ΄ εκάστην έκρηξιν πυροβολισμών των επιστράτων περίπολοι σπεύδουσαι αποκλείουν την καθ΄ ης η απόπειρα οικίαν ή κατάστημα και συλλαμβάνουν μεθ΄ ύβρεων και δεινών προπηλακισμών και κακοποιήσεων τους εντρόμους Βενιζελικούς ενοίκους, οίτινες δέσμιοι ή συρόμενοι εν μέσω λογχών οδηγούνται εις το Φρουραρχείον υπό το στίγμα ομοιομόρφου άπαντες κατηγορίας, συνωμοσίας κατά του καθεστώτος και εσχάτης προδοσίας … Και είνε χαρακτηριστικόν το επεισόδιον το οποίον αφηγείται η Εσπερινή περί ενός εκ των συλληφθέντων τούτων, όστις απαγόμενος υπό της περιπόλου και εκσυριττόμενος υπό του πλήθους διεμαρτύρετο προς το πλήθος, του οποίου εζήτει να κινήσει την συμπάθειαν, ότι «αυτός δεν ήτο Βενιζελικός, αλλά μόνο κλέπτης’’» (Χρ. Χουρμούζιος Τα κατά την 18ην και 19ην Νοεμβρίου 1916 και επέκεινα, τυπ. Εσπερίας, Λονδίνο 1919, σ. 99

[16] Ίων Δραγούμης, Φύλλα Ημερολογίου, Στ΄, σελ. 41-42, 12 Φεβρουαρίου 1919, δημοσιεύτηκε υπό τον τίτλο «Ο Βενιζέλος και ο ιμπεριαλισμός», στο Αριστερά και Ανατολικό Ζήτημα, εκδ. Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα, 1998, σελ. 156, 157.

[17] Κατερίνα Δαφέρμου «Ενας κυκλώνας που τα σάρωσε όλα». [Π. Σ. Δέλτα, Ίων Δραγούμης], Το Βήμα της Κυριακής / «Βιβλία», 22 Φεβρουαρίου 2009

[18] Για το ζήτημα αυτό βλ.: Κωσταντίνος Σβολόπουλος, Η απόφαση για την επέκταση της ελληνικής κυριαρχίας στη Μικρά Ασία Αθήνα, εκδ. Ίκαρος, 2009.

[19] Ίων Δραγούμης, «Ο Βενιζέλος και ο ιμπεριαλισμός», ό.π σελ. 157

[20] Το ΚΚΕ. Επίσημα Κείμενα, τόμ. Α’, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, σελ. 104, Δημήτρης Λιβιεράτος, Το ελληνικό εργατικό κίνημα 1918-1023, εκδ. Καρανάση, Αθήνα, σελ. 31, 45.

[21] Η δολοφονία θα «διασώσει» τη φήμη του Δραγούμη. Ειδάλλως το πιθανότερο ήταν να πέσει στην αφάνεια ως ιστορικό πρόσωπο, όπως ο Αθ. Σουλιώτης-Νικολαϊδης. Με τη δολοφονία, «αγιοποιήθηκε» ένας μέτριος διανοούμενος, που αγνοούσε απολύτως τις πραγματικές ανάγκες της εποχής που ζούσε.

[22] Πέτρος Ωρολογάς – Δημοσθένης Κούκουνας, Ίων Δραγούμης, τόμ. 6, εκδ. Μέτρον, 2008, σελ. 47-50

[23] Γιάννης Κορδάτος, Ιστορία της Ελλάδας, τομ. 13, εκδ. 20ος Αιώνας, 1958, σελ. 543-544.

[24] Ελευθέριος Α. Σταυρίδης, Τα παρασκήνια του ΚΚΕ, Αθήνα, 1953, σελ. 38.

[25] Γ. Κορδάτος, Ιστορία της Ελλάδας, τομ. 13, εκδ. 20ος Αιώνας, 1958, σελ. 36.

[26] Ο Νίκος Κρανιωτάκης, φιλομοναρχικός εκδότης του Πρωινού Τύπου, στην εφημερίδα του θα απαιτήσει το 1933 να επιβληθεί στους πρόσφυγες να φορέσουν κίτρινα περιβραχιόνια για να τους διακρίνουν και να τους αποφεύγουν οι Έλληνες. (George Mavrogordatos, Stillborn Republic. Social coalitions and Party Strategies in Greece 1922-1936, έκδ. University of California Press, Berkeley, 1983,, σελ. 195.)

Δημοσιεύτηκε επίσης:

http://www.diplomatikoperiskopio.com/index.php?option=com_content&view=article&id=603:2010-07-30-08-39-15&catid=53:2008-06-14-16-50-37&Itemid=82

http://www.patrides.com/oct10/ion.htm

http://www.antibaro.gr/node/1827

http://tzeferakoslp.blogspot.com/2010/07/blog-post_31.html

—————————————
——————————
—————-

Oι διαφημίσεις που βλέπετε στο τέλος των αναρτήσεων και δεν έχουν καμιά απολύτως σχέση με τη θεματολογία του μπλογκ μας, προέρχονται από τη WordPress  και δεν αποφέρουν κανένα οικονομικό όφελος στο ιστολόγιο μας.

 

Advertisements

18 Σχόλια

  1. ΓΙΩΡΓΟΣ on

    «Αποκορύφωμα θα αποτελέσει η επίσημη απόφασή τους σε συνέδριο στην Οθωμανική Θεσσαλονίκη (Οκτώβριος 1911) για επίλυση του «εθνικού προβλήματος» της Αυτοκρατορίας με την εξόντωση ή τη βίαιη αφομοίωση των χριστιανικών πληθυσμών.»!!!!!!!!!!!

    «Χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπιζε ακόμα και τότε την προοπτική των ελληνο-τουρκικών σχέσεων: «Απώτερος σκοπός μας πάντοτε θα είναι η σύμπηξις Ανατολικής Ομοσπονδίας»»!!!!!!!!!!

    «Η αδυναμία των Ελλήνων να πετύχουν τον αστικό εκσυγχρονισμό τους με την ενσωμάτωση των αναπτυγμένων ελληνικών περιοχών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η μετατροπή των δραστήριων, οικονομικά και πολιτιστικά, Ελλήνων της Ανατολής σε προλεταριοποιημένους απόβλητους ” πρόσφυγες” στην οριστικά πλέον βαλκανική Ελλάδα, έχει ενόχους με ελληνικά ονοματεπώνυμα»;;;;

    Λέτε ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΑ, αλλά ήταν Έλληνες; Απίστευτο κι όμως αληθινό; Αφού υπήρχαν τέτοιοι πολιτικοί στην Ελλάδα που παθιασμένα δούλεψαν για αυτές τις ανθελληνικές ιδέες, τότε η πορεία των πραγμάτων δεν θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί διαφορετικά.
    Θέλω να αντιπαραβάλλω δηλαδή τους τότε πολιτικούς με τους σημερινούς.Μήπως δηλαδή η ιστορία επαναλαμβάνεται, με θύματα αυτήν την φορά ολους τους Ελληνες;

  2. ΓΙΩΡΓΟΣ on

    Χρόνια Πολλά κ.Αγτζίδη

  3. Βλάσης Αγτζίδης on

    Ευχαριστώ. Χρόνια πολλά!

  4. Περής on

    ΕΝΑ ΑΓΝΩΣΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ ΙΩΝΑ ΔΡΑΓΟΥΜΗ

    «Αθήνα, η πρωτεύουσα της Κάτω Αλβανίας»
    Ενα σενάριο «υποθετικής ιστορίας» για την εθνική αφύπνιση των Αρβανιτών

    ………
    ………

    «Προ τριών περίπου αιώνων, ως υπολογίζουνε ιστορικοί τινές, εγκατεστάθησαν εν Αττική, Βοιωτία, Αργολίδι και τισι των νήσων Αλβανοί χριστιανοί. Βαθμηδόν, είτε εξωθούντες προς τα αστικά κέντρα τους αγροτικούς πληθυσμούς, ους επί τόπου εύρον, είτε αφομοιούντες αυτούς ως εκ της υπεροχής του αριθμού, εκάλυψαν τας ειρημένας επαρχίας. Απέμειναν δε τότε ελληνικά μόνον τα μεγάλα κέντρα (κωμοπόλεις και πόλεις), αι Αθήναι, αι Θήβαι, τα Μέγαρα, το Αργος, η Κόρινθος κτλ αίτινες και ενισχύθησαν διά των από της υπαίθρου εκδιωχθέντων υπό της αλβανικής επιδρομής ιθαγενών.

    »Αλλά τα ολιγάριθμα ταύτα κέντρα ου μόνον διετήρησαν τον ελληνικόν αυτών χαρακτήρα και πολιτισμόν (culture), αλλ’ οιωνεί εκάλυψαν δι’ αυτών και την ύπαιθρον. Αλλωστε οι Αλβανοί ήσαν ομόδοξοι των Ελλήνων, τέκνα της Μεγάλης Εκκλησίας, ιερουργούντες ελληνιστί. Οι Αλβανοί ούτοι έποικοι, οι δυναθέντες να επικρατήσωσι του ιθαγενούς στοιχείου εν τη υπαίθρω, δεν είχον την δύναμιν να υπερισχύσωσι επί των πόλεων, απ’ εναντίας εστρέφοντο προς τας πόλεις ίνα λαμβάνωσι τα φώτα, τον πολιτισμόν και την διεύθυνσιν.

    »Εγεννήθη εκ των πραγμάτων κατ’ ανάγκην η αιωνίως υφισταμένη μεταξύ αγροτικών και αστυκών πληθυσμών αλληλεγγύη ή μάλλον οι υποκαταστήσαντες τους ιθαγενείς αγρότας Αλβανοί έγιναν υποκατάστατοι εκείνων και ως προς τας μετά των πόλεων υφισταμένας σχέσεις της υπαίθρου. Και η μεν ύπαιθρος δεν έπαυσε παρέχουσα κατ’ ολίγον προς τα αστυκά κέντρα Αλβανούς αγρότας προς συγχώνευσιν και εξελληνισμόν, τα δ’ άστεα επεκάλυπτον διά των πτερύγων της ηθικής και της δεσποτείας άπασαν την ύπαιθρον χώραν.

    »Υποτεθείσθω προς στιγμήν ότι, προ της απελευθερώσεως της Αττικής και Βοιωτίας από της Τουρκοκρατίας, εγεννάτο εν τη κεφαλή φίλου τινός Αυστριακού η χρήσιμος αλλ’ ανθελληνική ιδέα επιχειρήσεως προπαγανδιστικής εργασίας προς απόσπασιν των Αλβανών αγροτών από της «τυραννικής» ελληνικής επιρροής των Αθηνών και των Θηβών. Τι θα συνέβαινε τότε; Ακριβώς ό,τι νυν συμβαίνει εν Μακεδονία και Θράκη. Θα ηναγκάζετο η Αυστριακή προπαγάνδα

    α) Διά παντός μέσου να δηλητηριάση τους Αλβανούς ούτως ώστε να καταστρέψη την υφισταμένην μετ’ αυτών και των Ελλήνων σύμπνοιαν και ιδιωτικήν αλληλεγγύην. Της δηλητηριάσεως θα εποίουν αρχήν δια της εξάψεως του φυσικώς υπάρχοντος φθόνου των γεωργικών λαών κατά των εμπορικών, ους θεωρούν ως εκμεταλλευομένους αυτούς.

    β) Να αποσπάση τους Αλβανούς εκ της πνευματικής διευθύνσεως της Μεγάλης Εκκλησίας ούσης Ελληνικής, διότι εν Ανατολή, ως γνωστόν, σχεδόν μόνη η θρησκεία διακρίνει τας εθνικότητας. Οποίαν θρησκείαν θα ενεφύτευον οι Αυστριακοί εις τους Αλβανούς θα ήτο αδιάφορον, αρκεί να μην ήτο ελληνική θρησκεία. Εάν η καθολική θρησκεία παρίστατο δυσπρόσδεκτος τοις Αλβανοίς, θα προέκρινον αναμφιβόλως την μωαμεθανικήν προς εγκόλαψιν.

    γ) Να ιδρύση δια παντός τρόπου εν Αθήναις και Θήβαις κοινότητας αλβανικάς ανεξαρτήτους των κοινοτήτων των πόλεων τούτων.

    δ) Να αναλάβη προσωρινώς αυτή -η μόνη δύναμις και αλλοτρία τω τόπω- την διεύθυνσιν των βαθμηδόν αποσπωμένων Αλβανών, μέχρι της αυξήσεως και ενδυναμώσεως των αστυκών τούτων αλβανικών κοινοτήτων, οπότε θα ηδύναντο αύται αφ’ εαυτών να διευθύνωσι την ύπαιθρον.

    »Καλή τύχη, η μέθοδος των προπαγανδών δεν είχεν εισέτι ανακαλυφθή, η δε Τουρκία ήτο, τω καιρώ εκείνω, ικανώς επίφοβος και εις αυτή την Αυστρίαν. Αλλως αι εργασίαι της υποθετικής ταύτης προπαγάνδας θα είχον πλείστας επιτυχίας, αι δε Αθήναι θα ήσαν νυν η πρωτεύουσα της Κατωτάτης Αλβανίας, ως τα Ιωάννινα είναι νυν της Κάτω!»

    http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=262703

  5. […] ΣΤΟ ΒΩΜΟ ΤΗΣ “ΜΙΚΡΑΣ ΠΛΗΝ ΕΝΤΙΜΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ” https://kars1918.wordpress.com/2010/12/27/i_dragumis/ Ο Δραγούμης μπορεί να θεωρηθεί ως μια από τις […]

  6. […] (*) Ο Βλάσης Αγτζίδης είναι διδάκτωρ σύγχρονης ιστορίας, μαθηματικός. Βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών για τη συγγραφή της ιστορίας των Ελλήνων στον Εύξεινο Πόντο […]

  7. Α.Κ. on

    « Ἡ τωρινὴ ἑλληνικὴ φυλὴ δὲν εἶναι ἴδια μὲ τὴν ἀρχαία… Μήπως καὶ οἱ Ἕλληνες τῆς ἐποχῆς τῶν περσομάχων ἦταν ἡ ἴδια ράτσα μὲ τοὺς Ἕλληνες τοὺς προομηρικούς;… Τὴν ψυχὴ τὴν ἑλληνική, μ’ ὅλα τὰ σμιξίματα, τὴ διατήρησαν ἀρκετὰ ὅμοια μὲ τὴν πρωτινή της μορφὴ τὰ χώματα τὰ ἑλληνικὰ καὶ τὰ κλίματα… Καταλάβετε το τέλος πάντων ὦ Ρωμιοί, ἡ ράτσα σας εἶναι καινούργια… Τὸ ὅτι ἡ ράτσα σας εἶναι καινούργια δὲν σᾶς ἐγκαρδιώνει; Ἂν τὸ ἀνακάτωμά της μὲ ἄλλες φυλὲς δὲν τὸ βλέπετε σὰν καλὸ σημάδι γιὰ τὴν μελλούμενη προκοπή της, ποιὸς σᾶς φταίει; Ἂν σᾶς φταῖνε οἱ δάσκαλοι ποὺ σᾶς ἀποστραβώνουν καὶ σᾶς μαλακίζουν, πνίχτε τους καί ἀνοίχτε τά μάτια σας, ὦ τυφλοί, καί δεῖτε τί γίνεται στ’ ἀλή­θεια. »

    (Ίων Δραγούμης, «Όσοι ζωντανοί»)

    • GIANNIS on

      ΘΕΩΡΟ ΠΩΣ ΕΧΕΤΕ ΞΕΧΑΣΕΙ ΤΟ ΤΙ ΕΚΑΝΕ Ο ΙΩΝ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟ ΑΓΩΝΑ..Ο ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ ΕΒΛΕΠΕ ΠΙΟ ΠΡΟΣΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΟΝ ΔΙΚΙΩΣΑΝ ΜΗΝ ΘΕΛΕΤΕ ΝΑ ΑΓΙΟΠΗΣΕΤΕ ΤΟΝ ΒΕΝΙΖΕΛΟ..ΠΟΥ ΤΟ 1932 ΠΡΟΤΕΙΝΕ ΓΙΑ ΝΟΜΠΕΛ ΕΙΡΗΝΗΣ ΤΟΝ ΚΕΜΑΛ..ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΠΡΟΔΟΣΙΑ ΑΠΟ ΑΥΤΗΝ ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ..ΟΣΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΤΥΧΟ ΑΥΤΟΝ ΔΙΑΝΟΥΜΕΝΟ ΝΑ ΣΑΣ ΥΠΕΝΘΥΜΙΣΩ ΣΤΗΣ ΕΚΛΟΓΕΣ ΤΟΥ 16 ΚΑΤΕΒΗΚΕ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΜΕ ΤΟΥΣ ΜΟΝΑΡΧΕΣ..

  8. Τὸ χρονικὸ τῆς δολοφονίας τοῦ Ἴωνος Δραγούμη σύμφωνα μὲ τὸ ἐπίσημο κατηγορητήριο τῆς Εἰσαγγελίας Ἀθηνῶν.

    Στὶς 31 Ἰουλίου 1920, δολοφονήθηκε στὸ κέντρο τῆς Ἀθήνας ἕνας ἀπό τοὺς ἀρχηγούς τῆς «Ἠνωμένης Ἀντιπολιτεύσεως», ὁ Ἴων Δραγούμης.

    ……………………………….
    ………………………………

    “….Τὴν στιγμὴν ἀκριβῶς ταύτην, ἀλαλαγμοί τῶν ὁρδῶν τοῦ Γύπαρη καὶ τῶν ἄλλων μισθοφόρων δολοφόνων δονούσι τὸν ἀέρα “νᾶτος, νᾶτος, σκοτῶστε τὸν προδότη τὸν κακοῦργον, τὸν δολοφόνον, ἦτο καὶ ἡ Κοτοπούλη μαζὶ του, ποῦ εἶναι ἡ Κοτοπούλη…” ἅμα ὡς ἐθεάθη, μακρόθεν σχετικῶς, τὸ φέρον τὸν Δραγούμην αὐτοκίνητον.

    Τοῦτο φθάσαν πρὸ τῆς ἐπαύλεως, σταματᾶ ἀναγκαστικῶς, πολίται δὲ καὶ στρατιῶται τοῦ Γύπαρη ἐπιτίθενται κατὰ αὐτοῦ μετὰ μανίας καὶ βιαίως καταβιβάζουσιν αὐτόν, ἐνῶ συγχρόνως δέχεται χτυπήματα διὰ ξιφολογχῶν, ροπάλων καὶ γρόνθων.

    Μεταξὺ τῶν ἐπιτεθέντων ἀναγνωρίζονται οἱ κατηγορούμενοι Ἀντωνιάδης,– ὅστις ἐξαγάγων τὸ περίστροφο τοῦ ἐζήτησε νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ αὐτοῦ –, Μαλιγκουνάκης, Χατζόπουλος και Πεζαζόγλου, ἐνῶ ὁ κατηγορούμενος ἐπιλοχίας Σαρτζέτης ὁ ὁρισθεῖς κατόπιν ὡς ἀρχηγός τῆς συνοδείας, δὶς διὰ περιστρόφου ἀπεπειράθει νὰ τὸν φονεύσῃ , ἀνεχαιτίσθει ὅμως ὑπό τοῦ Γύπαρη.

    Καὶ ἐνῶ τοιοῦτον διέτρεχε κίνδυνον ἡ ζωὴ τοῦ Δραγούμη, ἀπό στιγμὴν πρὸς στιγμὴ, ὁ κατὰ τὰς ἀγρίας ταῦτας ἐπιθέσεις παριστάμενος κατηγορούμενος Μπενάκης, ὁ τόσο ἀσκῶν ἐπιβολή ἐπί τῶν Βενιζελικῶν, ὄχι μόνο οὐδεμίαν καταβάλλει προσπάθειαν ὅπως ἀποτρέψει τοῦτον, ἀλλά καὶ τουναντίον, θέτει ἔλαιον εἰς τὴν πυρᾶν λέγων πρὸς τοὺς παρευρισκομένους :
    .

    “ ἐδῶ τὸν πρόεδρό μας σκοτώνουν καὶ ἡμεῖς θὰ τοὺς φυλᾶμε”….
    .

    Ἐν τῷ οἰκήματι εἰσέρχονται συγχρόνως οἱ κατηγορούμενοι, Ἀντωνιάδης, Μελιγκουνάκης, Χατζόπουλος, ἔνθα συσκέπτονται μετὰ τοῦ Γύπαρη, ὅστις ἐξέρχεται μετ΄ὁλίγον καὶ ἐκλέγει ἐκ τῶν προσφερομένων ὅπως συνοδεύσωσιν τὸν Δραγούμη ἀπόσπασμα, ἐκ τῶν Θ. Κατσίγαρη Λοχίου, Γιαλεδάκη, Δασκαλογρηγοράκη, Καλλιτσάκη, Καραβανάκη, Μαυρογένη, Ξυδάκη, Παντελάκη, Χαλκιαδάκη, Χριστοδουλάκη, ἀπάντων στρατιωτῶν τοῦ σώματος Γύπαρη καὶ κατηγορουμένων.

    Παραλαβόντες οὗτοι ἀμέσως τὸν Δραγούμην καὶ φέροντες ἀνηρτημένα τὰ ὄπλα των ἐπ΄ὦμου, πορεύοντο πεζῇ πρὸς τὰς Ἀθήνας καίτοι ἐστάθμευον ἐκεῖ αὐτοκίνητα.

    Ὅταν δ΄ αὔτη ἡ πομπὴ, οὔτω βαδίζουσα εἶχε πλησιάσει κάτωθι τῶν Στρατιωτικῶν λουτρῶν, καὶ εἰς τὴν θέσιν ἐν ἦ ὑπάρχει τὸ ὑψηλότερον φυσικὸν προτείχισμα, ὁ ἐπί κεφαλῆς ταύτης Σαρτζέτης, σταματᾶ διὰ τῶν λέξεων :

    “αὐτοῦ, αὐτοῦ”

    μετὲ δὲ τὴν στάσην της, ἀπευθυνόμενος πρὸς τὸν Δραγούμην, τοῦ λέγει :

    “στάσου, θὰ σὲ σκοτώσωμεν”,

    συγχρόνως δὲ τὸν ὡθεῖ μετὰ σκαιότητος πρὸς τὸ πεζοδρόμιον, τὸν τοποθετεῖ πρὸ τοῦ προτειχίσματος μὲ μέτωπον πρὸς τὴν ὁδόν ἐπί τοῦ ἄκρου τῆς ὁποῖας παρατάσσονται ἀμέσως οἱ στρατιῶται, πρὸς οὕς δίδεται ἀμέσως τὸ παράγγελμα «πῦρ».

    Μία ὁμοβροντία διασχίζει τὸν ὁρίζοντα, καὶ ὁ Δραγούμης ὅστις κατ΄αὐτήν πίπτει νεκρός, ἀλλά καὶ κατ΄αὐτοῦ ἄπνου πεσόντος, καὶ διὰ δευτέραν φορὰν ἐκκενούσι τὰ ὄπλα των οἱ δολοφόνοι, καὶ μετ΄αὐτό, λογχίζουν τὸ ἄψυχο σῶμα.

    ΄,

    Ἡ ἰατρική ἔκθεσις πιστοποιεῖ δεκατρία τραύματα πυροβόλου ὄπλου, πέντε διὰ ξιφολόγχης, κάταγμα τέλειον τοῦ δεξιοῦ μηριαίου ὀστοῦ….

    .

    .

    .

    Διαβᾶστε ὁλόκληρο τὸ ἄρθρο στὸ : http://www.e-istoria.com

    .

  9. 8.2.2017 / ΞΕΝΟΦΩΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖAΚΗΣ

    Δημοσιεύτηκε στο ΠΟΝΤΙΚΙ, τεύχος 1954 στις 02-02-2017

    Ποιος σκότωσε τον Δραγούμη

    «Η σφαίρα τον βρήκε στο στήθος. Το τράνταγμα τον έκανε να στριφογυρίσει επιτόπου. Την ίδια στιγμή έπεσαν και οι οκτώ σφαίρες του αποσπάσματος. Δυο-τρεις τον βρήκαν στο στήθος και οι άλλες πίσω, την ώρα που είχε γυρίσει πια κι έπεφτε κάτω, στο καυτό χώμα του πεζοδρομίου, με την πλάτη γυρισμένη προς το απόσπασμα. “Ευρέθησαν πέντε έως εξ τραύματα εκ του όπισθεν” θα έγραφε στην έκθεσή του ένας νεαρός ανθυπίατρος, που θα εξέταζε πρώτος το πτώμα του όταν το μετέφεραν στο Στρατιωτικό Νοσοκομείο. Όταν ο λοχίας πλησίασε το πεσμένο κορμί, ο Δραγούμης ζούσε ακόμα. Το αριστερό του πόδι μονάχα έκανε μερικές σπασμωδικές κινήσεις. Ο λοχίας πυροβόλησε ξανά, αυτή τη φορά στο κεφάλι. Το αριστερό πόδι έμεινε ακίνητο».

    Φρέντυ Γερμανός «Η εκτέλεση», εκδόσεις Καστανιώτη, 1999

    Το δίχως άλλο, ο Ίων Δραγούμης υπήρξε μια εξέχουσα και πολυσχιδής προσωπικότητα της εποχής του. Έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της ελληνικής ιδεολογίας της περιόδου 1881-1913 και ανεδείχθη ως ένας από τους πλέον στιβαρούς ηγέτες του αντιβενιζελικού μετώπου. Υπήρξε διπλωμάτης, πολιτικός, λογοτέχνης, ένας ολοκληρωμένος διανοούμενος της εποχής του, βασικός οργανωτής των ελληνικών κοινοτήτων κατά τον Μακεδονικό Αγώνα, ένας ήρωας που αγωνίστηκε στο πλευρό του Παύλου Μελά, ο οποίος είχε παντρευτεί την αδελφή του, Ναταλία. Ο Δραγούμης υπήρξε ιδιαίτερα επικριτικός απέναντι στην ιδέα της Μεγάλης Ελλάδας υποστηρίζοντας σθεναρά τη δημιουργία ενός πολυεθνικού ελληνικού κράτους. Ως διανοούμενος πρωταγωνίστησε στο γλωσσικό κίνημα του δημοτικισμού, ενώ με το συγγραφικό του έργο άσκησε σημαντική επιρροή στη διαμόρφωση της ελληνικής ιδεολογίας των αρχών του εικοστού αιώνα. Το τέλος της ζωής του υπήρξε τραγικό, καθώς έπεσε θύμα του φανατισμού και της μισαλλοδοξίας που είχε δημιουργήσει ο Εθνικός Διχασμός…
    Από μια σειρά άλλων ιστορικών βιογραφιών που κυκλοφόρησαν πρόσφατα, ξεχωρίζει αυτή του Γιάννη Α. Μάζη, «Ίων Δραγούμης, Ο ασυμβίβαστος», εκδόσεις Μεταίχμιο. Στη συγκεκριμένη βιογραφία, ο Μάζης προσπαθεί να αποδώσει δίχως προκαταλήψεις και ιδεολογικές παραμορφώσεις την πολυσχιδή και πολύπλοκη αυτή προσωπικότητα: τις σκέψεις του, τα οράματά του, τις πολιτικές επιλογές και δράσεις του, τον ανθρώπινο χαρακτήρα του. Ωστόσο, ιδιαίτερο ενδιαφέρον – και με αυτό θα ασχοληθούμε – έχει το παράρτημα που παρατίθεται, στο οποίο ο συγγραφέας αναλαμβάνει την ευθύνη να απαντήσει στο αμφιλεγόμενο ερώτημα ποιος έδωσε την εντολή δολοφονίας του Δραγούμη.
    Η αντίστροφη μέτρηση για τη ζωή του Ίωνα Δραγούμη άρχισε με την είδηση της δολοφονικής απόπειρας εναντίον του Ελευθερίου Βενιζέλου στο Παρίσι. Αρχικά, επικράτησε μια σύγχυση και ο Βενιζέλος θεωρήθηκε νεκρός, πράγμα που πυροδότησε επικίνδυνα το κλίμα που επικρατούσε στην πρωτεύουσα. Ωστόσο, ακόμα κι όταν επιβεβαιώθηκε η είδηση πως ο Βενιζέλος σώθηκε από την απόπειρα, τα πράγματα δεν εκτονώθηκαν.
    Ήταν μια ζεστή Παρασκευή, 31 Ιουλίου σύμφωνα με το παλιό ημερολόγιο, και ο Ίων Δραγούμης είχε πάει να παρακολουθήσει τις πρόβες ενός έργου που θα ανέβαζε στο θέατρό της η Μαρίκα Κοτοπούλη, με την οποία συνδεόταν ερωτικά. Όταν η σχετική είδηση έφτασε ώς τα παρασκήνια, η Κοτοπούλη που ήταν σφόδρα αντιβενιζελική, ανησύχησε ιδιαίτερα φοβούμενη αντίποινα των βενιζελικών. Οι φόβοι της δεν άργησαν να επιβεβαιωθούν όταν το ίδιο απόγευμα λεηλατήθηκε το θέατρό της. Αμέσως, ο Δραγούμης εξέφρασε την αντίθεσή του για την απόπειρα και μαζί με την Κοτοπούλη εγκατέλειψαν το θέατρο για να βρουν καταφύγιο στο σπίτι του Δραγούμη στην οδό Ξενίας. Ωστόσο, καθώς οι κινητοποιήσεις γίνονταν πλέον ανεξέλεγκτες, θεώρησαν καλό να καταφύγουν στην Κηφισιά. Εκεί φιλοξενήθηκαν στο σπίτι της αδελφής του, Ναταλίας, γιατί η Κοτοπούλη ήταν ανεπιθύμητη στο πατρικό του. Εκεί, ο Δραγούμης έλαβε τη μοιραία για τη ζωή του απόφαση να επιστρέψει στην Αθήνα και να συντάξει ένα κείμενο για το περιοδικό «Πολιτική Επιθεώρησις», στο οποίο ήταν συνεκδότης, που θα καταδίκαζε απερίφραστα τη δολοφονική απόπειρα κατά του Βενιζέλου. Στο μεταξύ, στην Αθήνα επικρατούσε χάος, δίχως κανείς να μπορεί να καταλάβει γιατί ο Ρέπουλης που εκτελούσε χρέη πρωθυπουργού δεν κήρυττε την πόλη σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης προκειμένου να αντιμετωπιστεί το κύμα βίας, αντεκδικήσεων και λεηλασιών. Υπήρξε μια σοβαρή αδράνεια αντιμετώπισης της εκτροπής. Η διαθέσιμη 5η Μεραρχία δεν εκλήθη διότι αποτελείτο κατά βάση από Κρητικούς, οι οποίοι περισσότερο θα ενθάρρυναν τις πράξεις αντεκδικήσεων παρά θα τις κατέστελλαν. Όταν αντικαταστάθηκε ο στρατιωτικός διοικητής και ανέλαβε τις απογευματινές ώρες ο στρατηγός Ευθύμιος Τσιμικάλης που αποκατέστησε την τάξη, όλα είχαν τελειώσει για τον Ίωνα Δραγούμη.
    Ώς τότε, το μόνο διαθέσιμο σώμα ασφαλείας για να επιβάλει την τάξη ήταν η αστυνομία και οι λεγόμενοι «Γυπαραίοι», ένα σώμα παραστρατιωτικό που είχε επικεφαλής τον Παύλο Γύπαρη και ήταν πιστόν στο Βενιζέλο.
    Στην επιστροφή του για την Αθήνα, οδηγώντας την καμπριολέ μαύρη Φορντ που ήταν πασίγνωστη, ο Δραγούμης έγινε αντιληπτός από το μπλόκο που είχαν στήσει οι άνδρες του Γύπαρη στο ύψος τής τότε Έπαυλης Θων, στη συμβολή Λ. Κηφισίας και Λ. Αλεξάνδρας.
    Με το που τον αναγνώρισαν, τον συνέλαβαν και μέχρι να τον μεταφέρουν στο παρακείμενο στρατηγείο, κάποιοι άνδρες του Γύπαρη αλλά και άλλοι από το πλήθος που τον είχε αναγνωρίσει, τον κλοτσούσαν και τον έφτυναν. Όταν τον παρέδωσαν στον Γύπαρη, ο Δραγούμης ήταν πλέον ασφαλής.

    Αμέσως μετά τη σύλληψή του στην Έπαυλη Θων έφτασαν δυο σημαντικοί επισκέπτες: ο ένας ήταν ο πλωτάρχης Πέτρος Βούλγαρης, γενικός γραμματέας του υπουργείου Ναυτικών, ένθερμος βενιζελικός και έντιμος στρατιωτικός, ο οποίος και ζήτησε από τον Γύπαρη να προστατέψει τον Δραγούμη και να τον παραδώσει στον στρατιωτικό διοικητή της πρωτεύουσας. Ο δεύτερος επισκέπτης αμέσως μετά τη σύλληψη ήταν ο Εμμανουήλ Μπενάκης, του οποίου η παρουσία δεν είχε καμιά εξήγηση και όσες προσπάθειες έγιναν κατόπιν για να δικαιολογηθεί, έμειναν μετέωρες. Να σημειωθεί ότι ο Μπενάκης ήταν φανατικός βενιζελικός και είχε προηγούμενα με τον Δραγούμη, η κόρη του Πηνελόπη Δέλτα υπήρξε ερωμένη του Δραγούμη και ο ίδιος είχε προπηλακιστεί από αντιβενιζελικούς στο παρελθόν.

    Όταν ο Δραγούμης έφυγε με συνοδεία πεζός για να μεταφερθεί λίγο πιο κάτω στο Φρουραρχείο, ο Μπενάκης έμεινε λίγο στην Έπαυλη και είχε μια συζήτηση με τον Γύπαρη. Κατόπιν έφυγε και πήγε να συναντήσει το Ρέπουλη. Κάποια στιγμή αργότερα, ο Γύπαρης μίλησε με κάποιον τηλεφωνικά, δίχως να γνωρίζουμε αν αυτό έγινε πριν ή μετά την αναχώρηση του Μπενάκη Στο ύψος που σήμερα είναι το ξενοδοχείο Χίλτον λέγεται ότι κατέφτασε ένας λοχίας από την Έπαυλη Θων μεταφέροντας μια διαταγή στον επίσης λοχία Κίτσου που συνόδευε τον κρατούμενο. Αμέσως μετά, έστησαν τον Δραγούμη λίγα μέτρα μπροστά από ένα εκτελεστικό απόσπασμα και ο επικεφαλής λοχίας έριξε την πρώτη τουφεκιά.

    Η αυτοψία που ακολούθησε, έδειξε ότι ο Δραγούμης δέχτηκε δεκατρείς συνολικά σφαίρες και πέντε χτυπήματα από ξιφολόγχη που δεν διευκρινίστηκε αν έγιναν πριν ή μετά την εκτέλεση…

    Αν και η θέληση του Βενιζέλου ήταν να χυθεί άπλετο φως στην ανατριχιαστική αυτή υπόθεση, το κατεστημένο ένθεν κακείθεν (βενιζελικών και αντιβενιζελικών) δεν θέλησε να διαλευκανθεί η υπόθεση. Ενδεικτικό είναι ότι το 1921, με αντιβενιζελική, κυβέρνηση απαγγέλθηκε κατηγορία κατά του Μπενάκη για ηθική αυτουργία και δύο από τις αδελφές του Δραγούμη κατέθεσαν ως μάρτυρες υπεράσπισης. Και όταν αρκετά χρόνια μετά το 1935, ο Γύπαρης οδηγήθηκε ενώπιον του στρατοδικείου μετά το αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα, υποστήριξε ότι τη μοιραία εντολή τού την έδωσε ο Μπενάκης.

    Την άποψη αυτή ενστερνίζεται κι ο συγγραφέας Γιάννης Α. Μάζης γιατί ο Μπενάκης είχε προσωπικά με τον Δραγούμη – είχε νιώσει ντροπιασμένος και ταπεινωμένος από τη σχέση της κόρης του μαζί του – και συνεπώς διέθετε και τη δύναμη και το κίνητρο για να το διαπράξει, μια και βρέθηκε αμέσως στο σημείο της σύλληψής του δίχως να έχει καμιά σχέση με την υπόθεση και τα γεγονότα. Επίσης, το στηρίζει και στο γεγονός ότι θα ήταν πιο βολικό για τον Γύπαρη να ενοχοποιήσει τον Ρέπουλη που είχε πεθάνει και δεν είχε απογόνους να τον υπερασπιστούν σε αντίθεση με τον Μπενάκη που, ναι μεν είχε πεθάνει, αλλά υπήρχε ο γιος του, Αντώνης Μπενάκης, για να τον βλάψει.

    http://www.topontiki.gr/article/205829/poios-skotose-ton-dragoymi

  10. « Ἡ τωρινὴ ἑλληνικὴ φυλὴ δὲν εἶναι ἴδια μὲ τὴν ἀρχαία… Μήπως καὶ οἱ Ἕλληνες τῆς ἐποχῆς τῶν περσομάχων ἦταν ἡ ἴδια ράτσα μὲ τοὺς Ἕλληνες τοὺς προομηρικούς;… Τὴν ψυχὴ τὴν ἑλληνική, μ’ ὅλα τὰ σμιξίματα, τὴ διατήρησαν ἀρκετὰ ὅμοια μὲ τὴν πρωτινή της μορφὴ τὰ χώματα τὰ ἑλληνικὰ καὶ τὰ κλίματα… Καταλάβετε το τέλος πάντων ὦ Ρωμιοί, ἡ ράτσα σας εἶναι καινούργια… Τὸ ὅτι ἡ ράτσα σας εἶναι καινούργια δὲν σᾶς ἐγκαρδιώνει; Ἂν τὸ ἀνακάτωμά της μὲ ἄλλες φυλὲς δὲν τὸ βλέπετε σὰν καλὸ σημάδι γιὰ τὴν μελλούμενη προκοπή της, ποιὸς σᾶς φταίει; Ἂν σᾶς φταῖνε οἱ δάσκαλοι ποὺ σᾶς ἀποστραβώνουν καὶ σᾶς μαλακίζουν, πνίχτε τους καί ἀνοίχτε τά μάτια σας, ὦ τυφλοί, καί δεῖτε τί γίνεται στ’ ἀλή­θεια. »

    (Ίων Δραγούμης<, «Όσοι ζωντανοί»)

  11. «Μια περίοδο της ζωής μου εθνικιστική (από τα 1902 ως τα 1914 απάνω κάτω). Έπειτα έβαλα μια pétition de principe στο νασιοναλισμό μολονότι ενεργούσα σύμφωνά του. Τώρα μπαίνω σε μια σοσιαλιστική και ανθρωπιστική περίοδο. Αρχίζω να λαβαίνω συνείδηση του αναρχισμού μου (1917-1919) και προχωρώ. Και σ’ αυτό πρέπει να βάλω une pétition de principe. Στην πρώτη περίοδο επίδραση του Nietsche και Barrès. Στη δεύτερη Τολστόϊ, Rousseau, Κροπότκιν, Gide. Στην πρώτη περίοδο Μακεδονική ενέργεια. Στη δεύτερη Ρωσική επανάσταση και κοινωνική επανάσταση παντού. Στη Μακεδονική ενέργεια έλαβα μέρος, στην κοινωνική επανάσταση όχι ακόμα. Ο Barrès στον νασιοναλισμό που έπλασε δεν έκαμε άλλο παρά να δώσει συνείδηση σ’ ένα αίσθημα βαθιά ριζωμένο στην ανθρώπινη ψυχή, στον πατριωτισμό. Ο Κροπότκιν και Μπακούνιν δεν κάνουν άλλο παρά να δίνουν συνείδηση (τη συνείδηση που αυτοί οι ίδιοι έλαβαν) ενός άλλου βαθιού αισθήματος, της αλληλοβοήθειας μεταξύ στους ανθρώπους. Ούτε ο πρώτος ούτε ο δεύτερος εδημιούργησαν τίποτε, μόνο έλαβαν και έδωσαν συνείδηση. Ο πατριωτισμός και η αλληλοβοήθεια υπάρχουν πάντα, με στενότερα ή πλατύτερα όρια (χωριό, πολιτεία, κράτος, έθνος, κοινότητα, αδελφάτα, συνεταιρισμοί, συνασπισμοί) και σύμφωνά τους ενεργούσαν και ενεργούν οι άνθρωποι. Οι νασιοναλιστές και οι αναρχικοί και σοσιαλιστές μόνο τα εφώτισαν, έκαμαν φωτεινή και μονομερή προβολή ενός αισθήματος όπως και οι ατομικιστές φώτισαν το άλλο αίσθημα τον εγωισμό (με αρχή την αυτοσυντηρησία).»

    (από το ημερολόγιό του, 06-04-1919)

  12. ΕΝΑΣ ΑΙΩΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΓΚΡΟΜ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ
    Η φρίκη των Νοεμβριανών

    Παράλληλα με τη «μάχη των Αθηνών» (18 Νοεμβρίου/1 Δεκεμβρίου 1916), όπως έχουμε δει στο «Εθνος» της περασμένης Κυριακής, άρχιζε κι ένα πραγματικό πογκρόμ εναντίον των αντιμοναρχικών.

    ΕΘΝΟΣ

    13:59, 4/12/2016

    Γνωστοί «προδότες» Φιλελεύθεροι κρατούνταν εντός της Βουλής από την έναρξη της «μάχης των Αθηνών». Μετά τη «νίκη» οδηγούνται στις φυλακές και στα κρατητήρια για να δικαστούν αργότερα και να καταδικαστούν ή να εξοριστούν.

    Γνωστοί «προδότες» Φιλελεύθεροι κρατούνταν εντός της Βουλής από την έναρξη της «μάχης των Αθηνών». Μετά τη «νίκη» οδηγούνται στις φυλακές και στα κρατητήρια για να δικαστούν αργότερα και να καταδικαστ
    Με πρωταγωνιστές τις συμμορίες των «Επιστράτων» αλλά και κρατικές δυνάμεις. Πριν ακόμη αναχωρήσουν στο σκοτάδι οι αγγλογαλλικές δυνάμεις για τον Πειραιά, άρχισαν να πυκνώνουν τα σποραδικά κρούσματα που είχαν σημειωθεί στη διάρκεια της ημέρας. «Η νυξ διήλθε ζοφερά και βαρεία πλήρης αγωνίας …».

    Κάθε βενιζελικός θεωρούνταν, πλέον, συνεργάτης των εισβολέων και προδότης. Αρκετοί είχαν προνοήσει νωρίτερα, να καταφύγουν στο προστατευμένο από τον «συμμαχικό» στόλο λιμάνι του Πειραιά και στην επαρχία. Οι περισσότεροι, όμως, είτε δεν είχαν αυτήν τη δυνατότητα είτε πίστευαν ότι δεν κινδυνεύουν. Αν και μερικοί ήταν προετοιμασμένοι να προβάλουν αντίσταση, όπως φαίνεται από διηγήσεις.

    Το πρόσχημα για τις ομαδικές επιδρομές δόθηκε από τις επίσημες Αρχές. Υποτίθεται πως οι Φιλελεύθεροι, ενώ ακόμη διαρκούσαν οι μάχες με τους Αγγλογάλλους, πυροβολούσαν από σπίτια, ξενοδοχεία και άλλα οικήματα εναντίον του στρατού. Ουδείς νεκρός ή τραυματίας αναφέρεται από τέτοια πυρά, αλλά αυτό καμία σημασία δεν είχε.

    Προπηλακισμοί
    «Μεθ’ εκάστην έκρηξιν πυροβολισμών των επιστράτων», σύμφωνα με το δημοσιογραφικό χρονικό του Χρ. Χουρμούζιου, «περίπολοι σπεύδουσαι αποκλείουν την καθ’ ης η απόπειρα οικίαν ή κατάστημα και συλλαμβάνουν μεθ’ ύβρεων και δεινών προπηλακισμών και κακοποιήσεων τους εντρόμους Βενιζελικούς ενοίκους, οίτινες δέσμιοι ή συρόμενοι εν μέσω λογχών οδηγούνται εις το Φρουραρχείον, υπό το στίγμα ομοιομόρφου άπαντες κατηγορίας, συνωμοσίας κατά του καθεστώτος και εσχάτης προδοσίας …
    Και είνε χαρακτηριστικόν το επεισόδιον το οποίον αφηγείται η Εσπερινή (αντιβενιζελική εφημερίδα) περί ενός εκ των συλληφθέντων τούτων, όστις απαγόμενος υπό της περιπόλου και εκσυριττόμενος υπό του πλήθους διεμαρτύρετο προς το πλήθος, του οποίου εζήτει να κινήσει την συμπάθειαν, ότι »αυτός δεν ήτο Βενιζελικός, αλλά μόνο κλέπτης»»!

    Πρόσφυγες από την οθωμανική Ανατολή βρίσκουν καταφύγιο στο λιμάνι του Πειραιά για να προστατευτούν κατά τη διάρκεια των Νοεμβριανών.
    Πρόσφυγες από την οθωμανική Ανατολή βρίσκουν καταφύγιο στο λιμάνι του Πειραιά για να προστατευτούν κατά τη διάρκεια των Νοεμβριανών.
    Ο ιστορικός Σπ. Μαρκέτος, βασισμένος σε διάφορες πηγές, περιγράφει τη μεγάλη εικόνα: «Πολλά σπίτια πολιορκήθηκαν με πυροβολισμούς, με την πρόφαση ότι κρύβονταν σ’ αυτά ελεύθεροι σκοπευτές ή υπήρχαν όπλα των βενιζελικών. Η διαδικασία που ακολουθούσε την εισβολή, εξυπηρετούσε πολλούς σκοπούς μαζί: της λεηλασίας, της δήωσης και της σύλληψης των ενοίκων, τους οποίους οδηγούσαν συχνά κακοποιημένους στις αρχές, όπου τους απαγγέλλονταν βαρύτατες, όσο και αόριστες κατηγορίες. Συχνά φαίνεται πως ήταν και τα περιστατικά της έμφυλης βίας εναντίον των γυναικών που είχαν μερικές φορές τραγικά αποτελέσματα. Στην πλευρά των διωκτών, πάλι, κυριαρχούσε κλίμα ευφορίας …».

    Σύμφωνα με την περιγραφή του Χουρμούζιου, που δεν πρέπει να απέχει πολύ από την πραγματικότητα, «παντού όπου εισήρχοντο οι άτακτοι και οι άλλοι οπλοφόροι της Κυβερνήσεως, η εισβολή των χρησιμοποιείται προς διαρπαγήν και λαφυραγωγίαν. Οι συλλαμβανόμενοι θεωρούνται ως προγεγραμμένοι, των οποίων η ζωή εξαρτάται πράγματι μόνον εκ της καλής θελήσεως των αιχμαλωτιστών των. Η περιουσία των θεωρείται ως περιουσία καταδίκων επιθανατίων, την οποίαν δύνανται να διαθέσουν κατά βούλησιν οι »τίμιοι» άνθρωποι, οι αναλαβόντες το καθήκον να μολύνουν τα όπλα των εις το αίμα των »προδοτών»».
    Από τις επιδρομές δεν εξαιρέθηκαν σπίτια επώνυμων, όπως του Μπενάκη, του Νεγρεπόντη, του Κουντουριώτη, του ίδιου του Βενιζέλου. Τα περισσότερα, πάντως, ανήκαν σε εύπορους Αθηναίους. Εκεί υπήρχε, άλλωστε, ευρύ πεδίο για πλιάτσικο.

    Ως μία από τις χαρακτηριστικές περιπτώσεις βαρβαρότητας αναφέρεται η συμπεριφορά στον 70χρονο εθνικό ευεργέτη και δήμαρχο Αθηναίων Εμμ. Μπενάκη. Σύρεται στους δρόμους ως «άτιμος, προδότης, φονιάς και πουλημένος» μέχρι που αναφωνεί: «Δεν βρίσκεται ένας από σας να με σκοτώσει;». Τον βενιζελικό, επίσης, δήμαρχο του Πειραιά Αν. Παναγιωτόπουλο δεν μπόρεσαν να συλλάβουν. Αντ’ αυτού όμως συνέλαβαν τη μαθήτρια κόρη του με την κατηγορία της «εσχάτης προδοσίας».
    Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος επιθεωρεί τον στρατό «του» τις μέρες του «πολέμου» κατά της Αντάντ.
    Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος επιθεωρεί τον στρατό «του» τις μέρες του «πολέμου» κατά της Αντάντ.

    Φυλακίσεις

    «Εκατοντάδες περιστατικών ομοίων», σημειώνει ο ιστορικός και δημοσιογράφος Γ. Βεντήρης, «θα ηδύνατο να εξεικονίσουν λεπτομερώς την νοεμβριανήν φρίκην. Και μόνον αυτό αρκεί διά να δείξη την αγρίως άνανδρον μέθοδον, με την οποίαν κατεβασανίσθη και υβρίσθη η Αθήνα… Κακώσεις, συλλήψεις και φυλακίσεις προσώπων, λεηλασίαι οικιών εξετελέσθησαν παμπληθείς. Αν τα θύματα δεν εμετρήθησαν εις χιλιάδας, τούτο συνέβη επειδή οι φιλελεύθεροι έφευγαν σωρηδόν επί του συμμαχικού στόλου και ελληνικών εμπορικών πλοίων… Βασιλεύς, κυβέρνησις, στρατός, υπάλληλοι ανεμίχθησαν εις κακοποιόν συρφετόν με επιστράτους, αποφοίτους φυλακών, όργανα της γερμανικής προπαγάνδας, κακούργους πάσης προελεύσεως. Ο πρωθυπουργός Λάμπρου είπε: Τακτοποιούμεν τα οικογενειακά μας …», απαντώντας σε διαβήματα των Αγγλογάλλων για τις διώξεις.
    Εμβληματική για την κατάσταση έχει μείνει η αποστροφή δικαστικού: «Ο φονεύων βενιζελικόν, δεν φονεύει άνθρωπον».
    ‘ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΜΕΤΕΒΛΗΘΗ ΕΙΣ ΔΟΛΟΦΟΝ’
    «Η Νοεμβριανή φρίκη έθεσε ζήτημα δημοκρατίας… Διότι επί ογδόντα έτη η νεωτέρα Ελλάς ηρίθμησε αρκετούς εμφυλίους πολέμους. Πρώτη όμως φοράν, το επίσημον κράτος ωργάνωσε στάσιν, κατέλυσεν αναφανδόν την δημοσίαν τάξιν και μετεβλήθη εις κοινόν δολοφόνον των ιδίων αυτού πολιτών… Τα Νοεμβριανά έγιναν αφορμή αναλόγων έπειτα πραξικοπημάτων …». Γ. Βεντήρης: Η Ελλάς του 1910-1920
    ΟΙ ΣΥΛΛΗΦΘΕΝΤΕΣ
    Μελλοθάνατοι πριν δικαστούν…
    Οσοι συλλαμβάνονται την πρώτη και τις επόμενες μέρες (19-23 Νοεμβρίου / 2-6 Δεκεμβρίου) του πογκρόμ, αφού πρώτα κακοποιούνται και διαπομπεύονται, στοιβάζονται σε στρατώνες, κρατητήρια και φυλακές.
    Εκεί τους αντιμετώπιζαν ως «καταδίκους εις θάνατον, ων η εκτέλεσις ήτο εγγύς. Και ως προς τοιούτους προσεφέροντο προς αυτούς. Την πεποίθησιν ταύτην είχον εμπνεύσει οι αξιωματικοί. Μόλις μετά δέκα ή δεκαπέντε ημέρας η συμπεριφορά εγένετο ηπιωτέρα» αναφέρει ο Χουρμούζιος (το χρονικό του «Τα κατά την 18ην και 19ην Νοεμβρίου 1916 και επέκεινα» αποτελεί βασική πηγή για κείνες τις μέρες).

    Αξίζει εδώ να προστεθεί ότι τότε ακριβώς «γεννήθηκε» η πρακτική να ζητούνται δηλώσεις «μετανοίας» και «αποκήρυξης». Αυτή θα επισημοποιήσει αργότερα ο Μεταξάς και οι φύλακες της εθνικοφροσύνης κατά τις επόμενες δεκαετίες. Τα Νοεμβριανά, όμως, δεν περιορίστηκαν στην Αθήνα, όπου τουλάχιστον μπορούσαν να βρεθούν προσχήματα.

    Συγκεντρώθηκαν στο λιμάνι
    «Στον Πειραιά η παρουσία του συμμαχικού στόλου και η άμυνα οπλισμένων ομάδων Κρητικών απέτρεψαν τις επελάσεις που σχεδίαζαν οι Επίστρατοι. Ωστόσο πλήθη βενιζελικών και προσφύγων συγκεντρώθηκαν στις αποβάθρες του λιμανιού, ελπίζοντας να βρουν πλοίο φυγής. Σκηνές ανάλογες με της πρωτεύουσας διαδραματίστηκαν και στην επαρχία, από τη Θεσσαλία ως την Πελοπόννησο, ενώ ως την πτώση της κυβέρνησης Λάμπρου οι Φιλελεύθεροι βρέθηκαν ουσιαστικά εκτός νόμου στην Παλαιά Ελλάδα και ολόκληρο το επόμενο εξάμηνο η τρομοκρατία συνεχίστηκε με την ενθάρρυνση των αρχών. Οι Φιλελεύθεροι που απέφυγαν τη σύλληψη συνέχισαν να κρύβονται επί αρκετές εβδομάδες».

    Ο επίλογος της εκτράχυνσης των ηθών και της πολιτικής βαρβαρότητας θα γραφεί στις 12 Δεκεμβρίου στο Πεδίον του Αρεως, με το «ανάθεμα εις τον προδότην» Βενιζέλο. Αυτό, όμως, από μόνο του αποτελεί ένα ξεχωριστό θέμα. Μαζί με την αντίδραση των Φιλελευθέρων (έκπτωση του βασιλιά) και των Αγγλογάλλων (πλήρης αποκλεισμός) στα Νοεμβριανά.
    Η ιστορικός Δέσποινα Παπαδημητρίου, που έχει εντρυφήσει στην περίοδο, διαπιστώνει: «Η νοεμβριανή φρίκη… υπήρξε μια καινοφανής βία -παρά το γεγονός ότι οι βιαιότητες δεν απουσίαζαν από τους πολιτικούς αγώνες της Ελλάδας του περασμένου αιώνα- που προκάλεσε κύκλους αντεκδίκησης και κληροδότησε πρότυπα εμφυλιοπολεμικής συμπεριφοράς στους μεταγενέστερους».
    Ο ΑΙΜΑΤΗΡΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ
    Στο στόχαστρο πρόσφυγες και Κρητικοί
    Ο απολογισμός των Νοεμβριανών είναι δυσχερής. Αντιμοναρχικές εφημερίδες δεν κυκλοφορούσαν τις μέρες των γεγονότων. Οι βασιλικές λογοκρίνονταν και αυτολογοκρίνονταν, ενώ ήταν αφιερωμένες στην καλλιέργεια της μισαλλοδοξίας. Ο δε ρόλος τους γενικότερα στην πρόκληση και έξαψη του Εθνικού Διχασμού ήταν καθοριστικός. Από την άλλη το βασιλικό «κράτος των Αθηνών», ενώ πανηγύριζε έξαλλα για την απόκρουση των Αγγλογάλλων εισβολέων, υποβάθμιζε και έκρυβε, σαν από ντροπή, τον εκτραχηλισμό, λόγω και της άμεσης συμμετοχής του. Αν και δεν προκύπτει ότι το πογκρόμ ήταν κεντρικά οργανωμένο.
    Σύμφωνα με κατοπινά στοιχεία, που συγκεντρώθηκαν μετά την επάνοδο του Βενιζέλου στην Αθήνα (Ιούνιος 1917):
    • 35 πολίτες ταυτοποιήθηκε ότι δολοφονήθηκαν.
    • 1.000 περίπου φυλακίστηκαν κι άλλοι τόσοι εξορίστηκαν.
    • 500 οικήματα λεηλατήθηκαν, ενώ αναφέρονται 300 περιστατικά «εμπορικού μποϊκοτάζ».
    • 30 εφημερίδες και τυπογραφεία (ανάμεσά τους και το «Εθνος») αναγκάστηκαν να κλείσουν.
    • 7 εκατ. δραχμές -διόλου ευκαταφρόνητο ποσό- ήταν το κόστος των υλικών ζημιών.
    Πέραν αυτών των επίσημων στοιχείων, υπάρχουν διάσπαρτες πληροφορίες για πολλαπλάσιες εν ψυχρώ δολοφονίες. Ο αριθμός των νεκρών ποικίλλει, αναλόγως της πηγής. Αρχίζει από 100 και φθάνει στους 300 κατά το οργιαστικό νοεμβριανό τετραήμερο.
    Στο στόχαστρο των συμμοριών βρέθηκαν πριν απ’ όλους οι Κρητικοί ως πρωτοπαλίκαρα του βενιζελισμού και οι πρόσφυγες από την οθωμανική Ανατολή. Οι τελευταίοι συλλήβδην κατατάσσονταν στη «σπείρα των βενιζελικών». Σύμφωνα με τον Γ. Βεντήρη «ωδηγούντο πλησίον του φθισιατρείου Σωτηρία Μικρασιάται κυρίως πρόσφυγες και εθανατώνοντο ως κατάσκοποι των Αγγλογάλλων». Οχι μόνο εκεί, αλλά στους δρόμους και τα «μικρά φρουραρχεία» (συνοικιακά κέντρα των Επιστράτων), όπως προσθέτουν άλλοι μελετητές της περιόδου.

    Εν ψυχρώ δολοφονίες

    Ο Χουρμούζιος παραθέτει ορισμένα συγκλονιστικά στοιχεία για εν ψυχρώ δολοφονίες. Οπως επίσης και για μαζικές εκτελέσεις σε στρατόπεδο Πυροβολικού στις όχθες του Ιλισού, στο Γουδί και στο Πεδίον του Αρεως. Ανώνυμοι πρόσφυγες, άγνωστοι μεταξύ αγνώστων, χωρίς να υπάρχει κάποιος γα να τους αναζητήσει, θάφτηκαν σε ομαδικούς τάφους.
    Ο ιστορικός Π. Πετρίδης σημειώνοντας το γεγονός προσθέτει: «…Οι πρόσφυγες σκοτώθηκαν επειδή ήταν πρόσφυγες. Οι δολοφονίες αποτελούσαν εν ψυχρώ και απρόσωπα εγκλήματα μίσους, το οποίο είχε καλλιεργηθεί συστηματικά από τα μέσα ενημέρωσης. Επιστέγασαν έτσι την πολιτική της κυβέρνησης η οποία είχε απαλλάξει την πρωτεύουσα από αρκετές χιλιάδες άλλους πρόσφυγες, στέλνοντάς τους να αποδεκατιστούν από την πείνα και τις επιδημίες σ’ ένα αυτοσχέδιο στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Σούδα (Κρήτη)…».
    Τ. Κατσιμάρδος
    katsimar@yahoo.gr
    http://www.ethnos.gr/koinonia/arthro/h_friki_ton_noembrianon-64732382/

  13. ΤΡΟΜΟΣ ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ…Ο τύπος της εποχής γράφει για τα Νοεμβριανά του 1916
    No description
    by Maria-Eirini Spyroglou on 11 June 2014 86Tweet
    Comments (0)

    Please log in to add your comment.

    Report abuse

    Transcript of ΤΡΟΜΟΣ ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ…Ο τύπος της εποχής γράφει για τα Νοεμβριανά του 1916
    Πρόλογος
    Πριν από 94 χρόνια, το Νοέμβριο του 1916 η Ελλάδα βρίσκεται διχασμένη ανάμεσα στο κράτος των Αθηνών με επικεφαλής το βασιλιά Κωνσταντίνο και το κράτος της Εθνικής Αμύνης στη Θεσσαλονίκη με επικεφαλής τον Ελ. Βενιζέλο. Αφορμή αποτέλεσε η στάση ουδετερότητας της χώρας κατά τον Ά Παγκόσμιο Πόλεμο, η οποία οδήγησε σε στρατιωτική αντιπαράθεση μεταξύ της ελληνικής κυβέρνησης και Αγγλογαλλικών δυνάμεων.
    Το κλίμα της περιόδου διαφαίνεται στις εφημερίδες της εποχής, που αντικατόπτριζαν τον έντονο φανατισμό του λαού υπέρ του Βενιζέλου ή του βασιλιά, αντίστοιχα, περιγράφουν με γλαφυρότητα αλλά και υπερβολές τα τεκταινόμενα των ημερών εκείνων. Στη παρούσα παρουσίαση, επιχειρούμε την προσέγγιση των γεγονότων μέσω του αθηναικού Τύπου.
    Εσπερινόν νέον Άστυ
    Εμπρός
    Στις 18 Νοεμβρίου,η εφημερίδα Εμπρος, με τίτλο «Όλοι οι Έλληνες εις τους στρατώνας», περιγράφει την προετοιμασία των Επιστράτων, με χαρακτηριστικές στομφώδεις εκφράσεις : «Ω Ελληνισμέ αθάνατε! Ω άγιε και ιερέ του Έθνους ενθουσιασμέ!…Δεν εχρειάσθησαν προτροπαί. Δεν εξεδόθησαν διαταγαί. Ηρκέσε να εννοήσουν ότι η πατρίς κινδυνεύει.Και όλοι εβάδισαν προς τα Παραπήγματα (Περιοχή ανατολικά της Μονής Πετράκη), όπως ενδυθώσι την στολήν και λάβωσι τον οπλισμών των». Με αφορμή το γεγονός αυτό, οι ξένοι πρεσβευτές φαίνεται ότι τηλεγράφησαν στις κυβερνήσεις τους πως η Ελλάδα διέταξε γενική επιστάτευση. Όμως, συνεχίζει, «δεν τη διέταξε κανείς. Την επέβαλεν η ανήκουστη αξίωσίς των». Και δεν περιορίστηκε κατά την εφημερίδα η επιστράτευση μόνο στους επιστράτουςλλά έσπευσαν και γέροι, παιδιά ακόμη και γυναίκες. «Ουδέποτε η Ελλάς»,συμπεραίνει,»ησθάνθη βαρύτερον την υποχρέωσιν να αμυνθή υπέρ του δικαίου της. Και το δίκαιον τούτο την καθιστά ισχυράν και αποσμάχητον. Μία δραξ ανθρώπων εξεγειρουμένη όπως αμυνθή απέναντι τεσσάρων Μεγάλων Δυνάμεων υπέρ της ανεξαρτησίας της και της τιμής, παρέχει το θέαμα εποποιίας, της οποίας δεν είδεν ο κόσμος θαυμαστοτέραν…».
    Αστήρ
    Επίλογος
    Τα πράγματα τις δύσκολες εκείνες ημέρες του Νοεμβρίου του 1916 είχαν εξωθηθεί στα άκρα. Η ανεκτικότητα των κυβερνώντων απέναντι στην ανάμειξη των ξένων δυνάμεων αποτέλεσε την αφορμή που μαζί με τα σφάλματα της πολιτικής του αμέσου παρελθόντος αθροίστηκαν και πυροδότησαν μια επικίνδυνα αλυσιδωτή αντίδραση. Ο Τύπος δεν μπορούσε να μείνει αμέτοχος. Πρόβαλε με ιδιαίτερα έντονο τρόπο τις αντιθέσεις και τις διχιγνωμίες του λαού, συρόμενος σε υπερβολές, οι οποίες όξυναν ακόμη περισσότερο τα πνεύματα και ίσως να είχαν και ένα μερίδιο ευθύνης στην εξέλιξη των γεγονότων.
    ΤΡΟΜΟΣ ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ…
    Ο τύπος της εποχής γράφει για τα Νοεμβριανά του 1916

    Το Εσπερινόν νέον Άστυ, της 18ης Νομβρίου-οπότε και εξέπνεε το τελεσίγραφο του Φουρνέ και εθεωρείτο πιθανή η επέμβαση των Συμμάχων-, πρεσβεύει ότι οι τρεις προστάτιδες δυνάμεις αγαπήθηκαν πολύ στην Ελλάδα, «αλλά δια τούτο τάχα απέκτησαν και το δικαίωμα να αρνηθούν κάθε ελευθερίαν και κάθε αυτοβουλίαν αυτής?». Όμως, διερωτάται, που βασίστηκαν οι δυνάμεις «καθορίσασαι τόσον άδικον στάσιν απέναντι ημών, αναμιχθείσαι εις όλην την λειτουργίαν του Κράτους τούτου, εις όλας τα υπηρεσίας του?». Και καταλήγει : «Αρκεί πλέον. Δεν μας επιτρέπει η εθνική αξιοπρέπεια και το εθνικόν συμφέρον να υποχωρήσωμεν περισσότερον».
    ΕΜΠΡΟΣ-ΟΙ ΕΠΙΣΤΡΑΤΟΙ
    Στο άρθρο «Οι Επίστρατοι», της ίδιας εφημερίδας, περιγράφεται με ιδιαίτερα παραστατικό τρόπο τί κατά την άποψη της ήταν η ομάδα αυτή. : «Ο επίστρατος, κύριοι!Αποκαλυφθήτε! Μια μέρα θα μιλήσει περί αυτού η ιστορία με ανυπόκριτον σεβασμόν. Δεν είναι άνθρωπος, είναι η ψυχή της χώρας, η ψυχή της αναγεννηθείσης Ελλάδος. Είναι κάτι μοναδικόν και αξιοθαύμαστον: ανετράφη με την χαίνουσαν πληγήν της ύβρεως, την οποίαν ήθελεν να ξεπλύνη με τον στεναγμόν ενός καημού. Και ειργάζετο σιωπών μαζύ με τον Μέγαν Δοκιμασθέντα Βασιλέα του τον Κωνσταντίνον…Κια ανέμενεν με λαχτάρα πότε να σημάνη η ώρα, το μέγα προσκλητήριον της Πατρίδος διά να το αποδείξει εις εχθρούς και φίλους»!
    Κανείς κατά την εφημερίδα δεν εξαιρείτι από το προσκλητήριο των Επιστράτων: «Ως να έπεσεν μυστηριώδης χειρ, ηλεκτρικόν κομβίον και όλοι σχεδόν οι στρατευόμενοι Αθηναίοι, νεαροί και ώριμοι, πτωχοί και πλούσιοι ετινάχθησαν από τας κλίνας των και αντί να διευθυνθούν εκεί όπου συνήθως άλλοτε, έλαβον την άγουσαν προς τα Παραπήγματα. Ενεφανίσθησαν εις τους δρόμους οι πρώτοι νεοκαταγέντες εθελονταί. Το γνώριμον χακί είχεν αντικαταστήσει το κομψόν ένδυμα»…
    Οι προσερχόμενοι εμψυχώνονταν κατάλληλα από αξιωματικούς που είχαν επιφορτισθεί με το έργο αυτό. Στο Εμπρός διαβάζουμε ότι: «Εις αξιωματικός εξ εκείνων οίτινες εδέχοντο χθες τους προσερχομένους εις τους στρατώνας, τους έλεγε τα εξής : «Φίλοι μου: υποκύψαμεν μόνον τούδε εις όλας τας αξιώσεις. Αλλ΄αι Δυνάμεις μάς ζητούν τώρα τα όπλα μας, εκείνο δηλαδή το οποίον δεν δύναται τίμιος άνθρωπος να δώση. Η αξίωσις είναι υπερτέρα πάσης προθυμίας.Ελθόντες να τα υπερασπίσετε μαζύ μας άνευ προσκλήσεως, αποδεικνύεται ότι είσθε αληθείς Έλληνες άξιοι των προγόνων μας. Κανείς δεν είναι ισχυρότερος από εκείνον όστις έχει απόφασιν να αποθάνη!» .
    ΟΙ ΕΠΙΘΕΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΟΙΚΙΑ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

    Η οικία του αρχηγού των Φιλελευθέρων μέχρι το μεσημέρι της 19ης Νοεμβρίου υπέστη τέσσερις ακόμα αλλεπάλληλες επιθέσεις. Με εντολή δε του Φρουράρχου, προτάθηκε στους ενήκους της, άνδρες στις υπηρεσίες του Βενιζέλου, να παραδοθούν. Ο επικεφαλής τους Εμμ. Γεωργακάκηςαρνήθηκε, λέγοντας ότι ενώ είχε το δικαίωμα να αμυνθεί, δεν έριξε ούτε έναν πυροβολισμό κατά του στρατού και των επιστράτων, μη θέλοντας να χύσει αδελφικό αίμα. «Θεωρούμεν δε ότι ουδέ αξιόποινον διεπράξαμεν», συνέχισε ο Γεωργακάκης, «θεωρούμεν βέβαιων ότι θέλομεν κακοποιηθή υπό του μαινομένου όχλου εάν παραδοθώμεν. Δια τούτο σας παρακαλούμεν να μας επιτρέψετε να παραμείνωμεν εν τη οικία. Η πρόταση του απορρίφθηκε και οι εντός της οικίας συμφώνησαν να τεθούν υπό την προστασία του Αμερικανού πρεσβευτή και να μεταφερθούν στην παρακείμενη πρεσβεία. Και πα΄λι όμως η πρόταση αυτή συνάντησε δυσκολίες στην εφαρμογή της, οπότε οι πολιορκούντες αξιωματικοί εγγυήθηκαν με το λόγο της τιμής τους για την ακεραιότητα των ανθρώπων του Βενιζέλου και της οικίας του. Εντέλει αποφασίστηκε να παραδοθούν βγαίνοντας από την άλλη πόρτα, ώστε να μην γίνουν αντιληπτοί από το έξαλλο πλήθος. «Ο κατά χιλιάδες εντούτοις συγκεντρωμένος όχλος όπισθεν των στρατιωτικών αποσπασμάτων, επικεφαλής του οποίου ήσαν τίνες εκ των αργυρωνήτων εκείνων οίτινες απεκάλουν εαυτούς επιστράτους, , εμαίνετο κυριολεκτικώς την στιγμής εκείνην επιθυμών να διασπάση την στρατιωτικής ζώνην και να επιτεθεί κατά των παραδοθέντων. Φυσιογνωμίαι απαίσιαι την όψιν πάλλουσαι ρόπαλα και όπλα ώρμησαν κατά των ατυχών εκείνων με ωρυγάς λύσσης και μίσους…». Οι Βενιζελικοί παραδόθηκαν τελικά στο Φρουραρχείο, όπου οι αξιωματικοί,παραβαίνοντας το λόγο της στρατιωτικής τους τιμής, τους εγκατέλειψανκαι του άφησαν στη «διάθεση των αγρλιων καννιβάλων», όπως τελειώνει το άρθρο της εφημερίδας. Σημειωτέον, ότι ο ιδιοκτήτης του Αστέρα Ν. Μπουλαχάνης συνελήφθη το πρωί της 20ής Νοεμβρίου και οδηγήθηκε στο Φρουραρχείο Αθηνών.
    Άρθρο της εφημερίδας «Εμπρός» για την προσέλευση εθελοντών στα παραπήγματα (Ε.Λ.Ι.Α)
    1916 Βασιλικές κυβερνήσεις, ναυτικός αποκλεισμός, Επίστρατοι, Εθνική Άμυνα

    ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΧΘΡΟΠΡΑΞΙΩΝ
    Τα θύματα των δυο ημερών ήταν πολλά. Όπως σημειώνει το Εμπρος της 20ής Νοεμβρίου:»Εις την την Πολυκλινικήν μετεφέρθησαν 21 τραυματισθέντες διά σφαιρών, όλοι ιδιωται, καθώς και 20 στρατιώται και εθελονταί. Τέλος υπήρξαν και 5 νεκροί».
    ΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΝΟΕΜΒΡΙΑΝΑ ΤΟΥ 1916

    Τις επόμενες μέρες, σε αλλεπάλληλα υπουργικά συμβούλια, η κυβέρνηση αποφάσιζε την εμπέδωση της τάξης, την οποία αποπειράθηκαν να διασαλέψουν, κατά τη γνώμη της, «αι βενιζελικαί φωλεαί’. Στόχος, η επαναφορά της πόλης «εις την προτέραν ειρηνικήν όψιν της, όπως αναφέρει το Εμπρός. Το Εσπερινόν Άστη της ίδιας ημέρας σε κύριο άρθρο με τίτλο «Νέα διδάγματα και καθήκοντα», συμπεραίνει ότι: «η πολιτική των υποχωρήσεων υπήρξε ολεθρία και διά τας ξένας δυνάμεις και δι’ ημάς. Έβλαψαν αυτάς εις την συνείδησιν τοτ ελληνικού Λαού, όστις από θερμότατος φίλος των προ έτους, κατέστη δύσπιστος και ψυχρός, υπό τα πλήγματαμέτρων εναντίον της ελευθερίας του, της εθνικής φιλοτιμίας του και της στοιχειώδους αξιοπρέπειας του. Καμμία δύναμις δεν μπορεί να εξαναγκάσει τον λαό εις την μεταβολή της ουδετερότητος…».
    Η ΑΝΑΣΤΑΤΩΣΗ ΕΞΑΠΛΩΝΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΠΑΡΧΙΑ
    Δεν ήταν μόνο η Αθήνα τις μέρες εκείνες αναστατωμένη από τπρόκληση των Συμμάχων. Η αντίδραση εξαπλώθηκε και στην επαρχία. Έτσι από τη Θήβα, το Λεωνίδιο, τη Μάνη και αλλού στέλνονται ανταποκρίσει, για τις τοπικές κοινωνίες που αρνούνται να δεχθούντην παράδοση του πολεμικού υλικού, παρακαλώντας τον βασιλιά να δείξει ανυποχώρητη και σθεναρή στάση : το Εμπρός, λοιπόν, με τίτλο «ΟΧΙ ! ΤΑ ΟΠΛΑ! Η εξέγερσις του λαού» γράφει ότι με ψήφισμα του ο λαός του Λεωνιδίου στις 12/11/16 ψηφίζει…»Ο λαός της πόλεως Λεωνιδίου και των πέριξ κοινοτήτων συνελθών αυθορμήτως εις πάνδημον συλλαλητήριον,κατόπιν της από των Δυνάμεων της Συνεννοήσεως αιτουμένης παραδόσεως του πολεμικού υλικού της χώρας, της ούτω καταφώρου πλέον καταλύσεως των κυριαρχικών εξουσιών του κράτους…διερμηνεύει την ακλόνητον αυτού εμπιστοσύνην προς τον εθνομάρτυρα Βασιλέα του, όπως αποκρούση την τοιαύτην παράδοσιν και διαβεβαιοί αυτόν ότι τάσσεται παρά το πλευρόν του διατεθειμένος να προασπίσει αντί πάσης θυσίας και δια των όπλων ακόμη την απειλουμένην εθνικήν τιμήν»!
    Ο «γενικός συναγερμός του Έθνους»δεν άφησε ασυγκίνητον και το εν Ελλάδι γυναικείον φύλον», συνεχίζει το ίδιο άρθρο, που εξηγέρθει και υπέγραψε ψήφισμα προς τον βασιλιά, στο οποίο σημειώνεται, μεταξύ των άλλων «Μεγαλειότατε, ημείς αι σύζυγοι και θυγατέρες των στρατιωτών σου σε εξορκίζομεν ίνα υπό ουδεμίαν πίεσιν έστω και την εσχάτην υποχωρήσης, διότι απέναντι τοιούτου εξευτελισμού της πατρίδος μας προτιμώμεν και αυτόν τον δια του λιμού θάνατον».
    Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ
    Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΣΤΟ ΡΟΥΦ
    Το πρωί της 18ης Νοεμβρίου, αναφέρει το Εμπρός της επόμενης ημέρας, τα πλήθη περίεργα πληροφορούνταν τα περί συμπλοκών στο Ρούφ, στην Ακρόπολη και στο Μημείο του Φιλοπάππου και προσπαθούσαν να φτάσουν όσο το δυνατόν πιο κοντά, για να έχουν την ίδια αντίληψη των γεγονότων: «Ανέκφραστα ρίγη πατριωτικής συγκινήσεως συγκλονού τα λαϊκά πλήθη, τα οποία χειμαρρώση εξορμούν πανταχόθεν και κατακλύζουν τας μεγάλας αρτηρίας της πόλεως. Χιλιάδες κόσμου εξώρμων προς την οδόν Πειραιώς και το Θησείον ίνα ιδίοις οφθαλμοίς ίδωσι την αρχίσασαν σύγκρουσιν και ακούσουν τον κρότον των πυροβολισμών», ενώ συχρόνως ομάδες ντυμένων εφέδρων εθελοντών, οι οποίοι «γοργοί γοργοί άδοντες πατριωτικά άσματα με τας εικόνας του Βασιλέως εις τα στήθη των, ή εις τα ντουφέκια των, διευθύνονται εις ενίσχυσιν των μαχόμενων τμημάτων».
    Το Α’ στρώμα στρατού είχε τη διοίκηση των Ελληνικών Δυνάμεων όμως η θέση τους, αναφέρει το Εμπρός, «ήτο δυσχερής, διότι ευρισκόμενοι εν τη πόλει δεν ηδύναντο να δράσουν ελευθέρως, δεδομένου ότι αι διαταγαί αι οποίαι είχαν δοθή ετόνιζον την φυγήν της πρώτης αφορμής.
    Η σύγκρουση ήταν έτσι αναπόφευκτη, γιατί τα αντίπαλα τμήματα «ευρέθησαν εις τοιαύτην θέσιν, ώστε δεν κατέστη δυνατόν να συγκρατηθούν».
    ΟΙ ΒΕΝΙΖΕΛΙΚΟΙ ΩΣ ΤΑΡΑΧΟΠΟΙΟΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΕΜΠΡΟΣ-ΜΕΡΟΣ Α’

    Στις 19 Νοεμβρίου ταραχές έλαβαν χώρα στην Αθήνα. Η άποψη που προβάλλει η εφημερίδα είναί ότι η κυβερνητική πλευρά ήξερε τα σχέδια της σπέιρας «όπως δι΄ όλων των αναρχικών μεθόδων προκαλέση ταραχάς εις Αθήνας, ίνα διά της δημιουργίας τεχνητής αναρχίας εν τη πόλει επιτεύχθη εντονωτέρα η στρατιωτική επέμβασις του ναυάρχου Φουρνιέ».
    Παρ΄ όλα αυτά και ενώ η τάξη διετηρείτο στην Αθήνα με αξιοθαύμαστο τρόπο, «αυτήν την τάξιν και την ιερότητα των χθεσινών ωρών επεζήτησε να διαταράξη και συγκλονίση η ωργανωμένη σπείρα των δολοφόνων, τρομοκρατούσα την πόλιν δια πυκνών πυροβολισμών, ριπτομένων απο εξωστών και παραθύρων κατά του κυκλοφορούντος εις τας οδούς αθρόου και ανυπόπτου πλήθους».
    Διευκρινίζει, σε, ότι το σχέδιο των βενιζελικών ήταν γνωστό από πριν και είχε στόχο «την δημιουργίαν συγχύσεως και πανικού καθ΄ άπασαν την πόλιν. Διά την πλήρη εφαρμογή του προ πολλού καιρού είχον παραχωρηθεί ή ενοικιασθή πολλαί οικίαι και ξενοδοχεία τα οποία κατά την ωρισμένην ημέραν έμελλον να αποτελέσουν τα κέντρα των αναρχικών ομάδων, αι οποίαι θα ανελάμβανον το έργον της ανατροπής του νόμιμου καθεστώτος. Εις τα διάφορα ταύτα κέντρα-40 περίπου-, θα κατανέμοντο περί τους δισχιλίους οπλοφόρους απαρτιζομένους από τα γνωστά κακοποιά στοιχεία της πρωτευούσης και της Μ. Ασίας».
    Η βενιζελική εφημερίδα Αστήρ περιγράφει με γλαφυρότητα την πολιορκία της οικίας του Βενιζέλου: «Τα παράθυρα της, βαλλόμενα εξ όλων των διευθύνσεων υπό πεζοναυτών στρατού και αποστράτων ήσαν ήδη διάτρητα. Οι άνδρες της υπηρεσίας της οικίας ουδαμώς απήντων εις τους πυροβολισμούς, αρκεσθέντες μόνον να λαβώσι προφυακτικά μέτρα. Ενώ εξηκολούθει η πολιορκία και το πυρ τά της οικίας, συνεκεντρούντο εις τας παρόδους και όπισθεν των θέσεων ας κατείχον οι πεζοναύται και ο στρατός, χιλιάδες μαινομένου όχλου, επικεφαλής του οποίου ήταν αργυρώνητα όργανα φωνάζοντα: «Θάνατος εις τους κακούργους», «Θάνατος εις τους προδότας».
    Ρεπορτάζ της φιλοβενιζελικής εφημερίδας «Αστήρ» της 11ης Ιουλίου 1917 για την πολιορκία της οικίας του Ελ. Βενιζέλου (Ε.Ι.Ε.Μ. «Ελ. Βενιζέλος»).
    Kαι ενώ ο λαός της πόλης των Αθηνών ντυνόταν στο χακί και ανέμενε την απόβαση που κατά την εφημερίδα ήταν βέβαιο ότι θα γίνει, στην ανταπόκριση της τελευταίας ώρας η ίδια η εφημερίδα συνιστούσε «Ψυχραιμία και Ενότητα» στο λαό, δημοσίευσε δε και την απάντηση της κυβέρνησης: «Την 7η μ.μ απεστάλη δι΄ ειδικού διαγγελέως εις τον Γάλλον ναύαρχον Φουρνέ η απάντησις της κυβερνήσεως, η οποία είναι σύντομος και κατηγορηματικώς αρνητική, δηλούσα ότι διά της αποφάσεως της ταύτης η κυβέρνησις είναι σύμφωνος με την επιτακτικήν θέλησιν του λαού, θεωρήσαντος την περί της παραδόσεως όπλων αξίωσιν ως ζήτημα εθνικής τιμής».
    Ο πρωθυπουργός Σπ. Λάμπρος σε δηλώσεις του ζητά και αυτός «προπαντός από τον λαόν ψυχραιμίαν και φρόνησιν» και έχοντας κατά νου το ενδεχόμενο ταραχών συνιστά: «αποφυγήν υποβούλων ενεργειών, αι οποίαι εις ουδένα καλόν συντελούσαι, δύνανται διά της αναρχίας να επιφέρωσι μεγάλας ζημίας». Ο ίδιος σχολιάζει την κατάταξη των επιστράτων ως εξής: «πρόκειται περί εθελουσίας κατατάξεως του λαού, η οποία επετράπη ως μέτρον πρόνοιας χάριν ακριβώς της τάξεως».
    Σύμφωνα με τον πρόεδρο της κυβέρνησης, η Ελλάδα δεν θα προκαλέσει τη σύγκρουση: «Ελπίζομε ότι οι Σύμμαχοι δεν θα χρησιμοποιήσωσιν βίαια μέτρα. Ημείς δεν θα προκαλέσωμεν τη σύρραξιν, είναι δε αστείον να λέγεται ότι σκεπτόμεθα πόλεμον κατά της Αντάντ. Εδώσαμεν τας αναγκαίας διαταγάς και οδηγίας εις τον στρατόν, να αποφεύγη πάσαν αφορμήν επεισοδίων, επίσης δε και έκτακτα μέτρα ελήφθησαν και διά την τάξιν».

    Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΣΤΟ ΡΟΥΦ
    Θέσεις δυνάμεων
    «Τμήματα στρατού μας από της νυκτός είχον καταλάβει θέσεις πέριξ των Αθηνών εν σχήματι ημικυκλίου, του οποίου τα δύο άκρα εστηρίζοντο εις τον περί της λεωφόρου Συγγρού ναΐσκου του Αγ. Σώστου και την περιοχήν Ρουφ. Από τας πρωινάς ώρας τα αποβατικά αγγλο-γαλλο-ιταλικά αγήματα εις Πειραιά έλαβον διεύθυνσιν προςΑθήνας και το κυριώτερον και πολυπληθέστερον εβάδισε προς κατεύθυνσιν Ρουφ, εις τους στρατιώτας και αποθήκας.
    Οι σύμμαχοι καταλαμβάνουν «τον λόφον του Φιλοπάππου και του Αστεροσκοπείου χωρίς να τύχουν αντιστάσεως εκ μέρους των δικών μας τμημάτων». Εις το Ρουφ παρετηρήθη αργότερα τάσις των Γάλλων προς προχώρησιν, αλλά τους εμηνύθη ότι δεν ήθελε επιτραπή η περαιτέρω προχώρησις. Οι Γάλλοι δεν επέμειναν».
    Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΣΤΟ ΡΟΥΦ
    Τα δύο στρατεύματα αντιμέτωπα
    Τα δύο στρατεύματα ήρθαν αντιμέτωπα «εις μικράν απόστασιν μέχρι τις 11 π.μ. Αυτήν την ώρα άρχισε το πυρ…». Άγνωστο από που έπεσε ο πρώτος πυροβολισμός.
    Η μάχη άρχισε στο Ρουφ, μεταδόθηκε στον λόφο του Αστεροσκοπείου, όπου και «διεξήχθη σώμα με σώμα στα υψώματα Αστεροσκοπείου και Φιλοπάππου, όπου οι ημέτεροι επετέθησαν διά της λόγχης. Και έβλεπε κανείς επί των ωραίων αθηναϊκών τοπίων, πλησίον των βρά της Ακροπόλεως οπόθεν εξεπήδησεν ο πολιτισμός ανά την υφήλιον, να συμπλέκονται οι γιγαντομάχοι ήρωες του Κιλκίς μετά των γενναίων Γάλλων. Το αίμα ρέει……».
    Το πυρ διακόπηκε γύρω στις 2 το μεσημέρι, οπότε άρχισαν διαπραγματεύσεις μεταξύ της κυβέρνησης καθ των ξένων πρεσβευτών. Επαναλήφθηκε όμως στις 3 και έπαυσε τελικά στις 4 μ.μ., οπότε και ακούστηκε το σάλπισμα «παύσατε πυρ».
    Η σύρραξη, δυστυχώς, δεν ήταν αναίμακτη: «εις στους στρατώνες του Ρουφ και το Μνημείον του Φιλοπάππου αι συγκρούσεις απένησαν αιματηραί».
    ΟΙ ΒΕΝΙΖΕΛΙΚΟΙ ΩΣ ΤΑΡΑΧΟΠΟΙΟΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΕΜΠΡΟΣ-ΜΕΡΟΣ Β’

    Στις 20/11/1916, μόλις άρχισαν οι συμπλοκές στου Ρουφ μεταξύ Ελλήνων και Συμμάχων, οι ταραξίες «ήρξαντο εκτελέσεως του αναρχικού των σχεδίου, αρχίσαντες πρώτοι να πυροβολώσιν εκ των παραθύρων κατά των στρατιωτικών περιπόλων…. Ευθύς ως ερρίφθησαν οι πρώτοι πυροβολισμοί, στρατιωτικαί περίπολοι περικυκλώνουσαι τα οικήματα κατηύθυναν εναντίον των βροχήν σφαιρών».
    Όταν έγινε γνωστή η πρόθεση των ξένων να επιτύχουν ανακωχή, η κατάσταση θα εκτονωνόταν, όμως οι βενιζελικοί, κατά την εφημερίδα, μη έχοντας επικοινωνία με τα διαδραματιζόμενα και ελπίζοντας ότι το πρωί θα επαναλαμβανόταν ο βομβαρδισμός, άρχισαν πάλιν να πυροβολούν «κατά του ησύχου πληθυσμού και των περιπόλων».
    Το «Εμπρός»για τα επεισόδια που ξεκίνησαν «οι αναρχικοί» (Ε.Λ.Ι.Α)
    ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
    Εθνικός Διχασμός – ο Κωνσταντίνος, ο Βενιζέλος και το

    «Ανάθεμα»
    , άρθρο Τρόμος εν Αθήναις…Πώς είδε ο τύπος της εποχής τα Νοεμβριανά του 1916, Γιούλη Κόκκορη, Ε Ιστορικά (Ελευθεροτυπία), σελ.71-78, Νοέμβριος 2009, εκδ. Χ. Κ. Τεγόπουλος Α.Ε, Μουσείο Μπενάκη.
    Φύλλο εφημερίδας Εμπρός με τίτλο «100 χιλιάδες Αθηναίοι αναθεματίζουν τον Βενιζέλο» (13 Δεκεμβρίου 1916)
    Όπου υπάρχει λίθος, ανεξαρτήτως μεγέθους ή χρησιμότητος, διαρπάζεται και μεταφέρεται εις το Πολύγωνον. Ετοιμόρροπος οικία, πλησίον της ιππευτικής σχολής κειμένη, φρουρείται από στρατιωτικής δυνάμεως διά να μη κατακρημνισθή χάρη των λίθων. Οι λίθοι άλλης ανεγειρόμενης οικίας, μεταφέρθησαν πάντες εις τον τόπο του αναθέματος.
    Ατελεύτητος σειρά κάρρων τετράτροχων, με λόφους πετρών σύρεται προς το Πολύγωνον. Και άλλα μεν ανήκουν εις τους επιστράτους, των διαφόρων συνοικιών, και επί πάντων υπάρχει πινακίς με την επιγραφήν «Οι επίστρατοι Πετραλώνων διά το ανάθεμα του προδότου», «Οι επίστρατοι Θησείου διά την κατάραν στο δολοφόνο». Αλλά δεν ανήκουν εις διαφόρους εμπόρους…. λιθων.
    -Μία δεκάρα, μία πέτρα.
    -Για τον προδότη παιδιά, εμπρός!
    Λουστράκια φορτωμένα επίσης με σκληρούς ογκόλιθους κραυγάζουν:
    -Στη φτήνια. Μια πεντάρα οι άσπρες πέτρες και μία δεκάρα οι μαύρες πέτρες.
    -Για τον δολοφόνο.

    Εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ, 13/12/1916

    ΕΡΤ ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ Επεισόδιο:010
    Ελευθέριος Βενιζέλος, Εθνικός Διχασμός 1914-1918

    https://prezi.com/ufl00z8sgtpr/1916/

  14. Ίων Δραγούμης και η σημερινή εθνικιστική ακροδεξιά 18.09.2013

    Με μια νηφάλια παρέμβαση μέσω του Andro, ο ανιψιός του Ίωνα, εναντιώνεται στην καπηλεία της πολιτικής κληρονομιάς του μεγάλου Έλληνα από την Χρυσή Αυγή.

    «Ο θαυμασμός της σημερινής ακροδεξιάς από μόνος του, είναι καταδίκη για τις ιδέες του Ίωνα Δραγούμη και παραχάραξη της ιστορίας», γράφει ο Φίλιππος Δραγούμης. Τις πρόσφατες δεκαετίες παρατηρείται μια προσπάθεια ιδιοποίησης της προσωπικότητας του Ίωνα Δραγούμη εκ μέρους κομμάτων της εθνικιστικής Λαϊκής δεξιάς, όπως το ΛΑΟΣ του Καρατζαφέρη που ονόμασε το κομματικό του ίδρυμα με το όνομά «Ίων Δραγούμης» αλλά και πολύ πιό πρόσφατα η τακτική αυτή συνεχίζεται με μεγαλύτερη ακόμη ένταση και αποτελεσματικότητα από την άκρα δεξιά της Χρυσής Αυγής. Αποκορύφωμα αυτής της προσπάθειας ανάγνωσης της ιστορίας με τέτοιον τρόπο ώστε να θεωρήσουν τους εαυτούς τους ιστορικούς και ιδεολογικούς επίγονους του «μεγάλου αδικημένου πατριώτη» υπήρξε η εκδήλωση τιμής που πραγματοποίησαν μέλη της Χρυσής Αυγής τον Ιούλιο του 2013 μπροστά από το άγαλμά του, στο χωριό καταγωγής της οικογένειας, το Βογατσικό Καστοριάς, πρώην έδρα του Δήμου «Ίωνος Δραγούμη» και σήμερα, μετά τον Καλλικράτη, δημοτικό διαμέρισμα του Δήμου Ορεστίδος. Κρίνουν πως το σημερινό, κατά την γνώμη τους, «εθνικά προδοτικό πολιτικό σύστημα», απέφυγε να αποδώσει τις δέουσες τιμές στον Ίωνα κι ως εκ τούτου αναλαμβάνουν εκείνοι, ως ακτιβιστές, τον ρόλο να αποκαταστήσουν το όνομά του, ως ιδεολογικά εθνικιστές και οπαδοί της «Μεγάλης Ιδέας» ανάμεσα σε άλλες ιδέες που προασπίζονται, ως μια επιθετική εκδοχή της κατ’ εκείνους «ανωτερότητα» της Ελληνικής «φυλής» με τη γονιδιακή έννοια του κοινωνικού Δαρβινισμού που «δικαιώνει» την Ελλάδα να διεκδικεί τα πάντα από τους άλλους. Οι ίδιοι, παράλληλα, εμφανίζονται να κρίνουν τη σημερινή εξωτερική πολιτική ως ανεπαρκέστατη (βλ. τοποθέτηση του βουλευτή Παπά στη βουλή, για την «Βόρεια Ήπειρο» και τους «ήρωες της Κύπρου», αλλά και πολλές άλλες περιστάσεις, δηλώσεις τους) να υπερασπιστεί τις Ελληνικές στην ουσία επεκτατικές βλέψεις προς Βορρά, Ανατολή και Νότο (Κύπρο). Χλιαρά, η Νέα Δημοκρατία του Σαμαρά, αντί να τους αντικρούσει αποκαλώντας τους επικίνδυνους για τη σταθερότητα της περιοχής και την ειρήνη, προσπαθεί να αμυνθεί επιχειρώντας να πείσει πως εκείνη υιοθετεί με επάρκεια την ουτοπική εθνική ατζέντα τους και ως αποτέλεσμα βρίσκεται στη θέση είτε να μην απαντά είτε να απολογείται.

    «Παρότι αποκαλούσε τον εαυτό του ”εθνικιστή”, ο όρος αυτός για κείνον είχε μια πολύ διαφορετική έννοια από τη σημερινή της ακροδεξιάς». Tweet

    Πρώτη μου προσωπική επαφή με το ζήτημα υπήρξε η στιγμή που συναντήθηκα με τον κύριο Μιχαλιολάκο στο Δημοτικό Συμβούλιο της Αθήνας, λίγο μετά τις τελευταίες δημοτικές εκλογές, όταν βρεθήκαμε στον διάδρομο, έξω από την αίθουσα του δημοτικού συμβουλίου. «Κύριε Δραγούμη», μου απευθύνθηκε περιχαρής, «ξέρετε, θαυμάζω τον θείο σας…» «Κι εγώ τον θαυμάζω» του απάντησα, «αλλά μάλλον τον ερμηνεύουμε πολύ διαφορετικά», συνέχισα. Η κουβέντα δεν είχε συνέχεια, εξ αρχής διαισθάνθηκα πως θα ήταν μάταιη.

    Σήμερα όμως νομίζω πως οφείλω να εξηγήσω την σκοπιά μου, που δεν είναι άλλη από το ό,τι όποιος αποδέχεται τον εθνικισμό όπως τον εννοεί το κόμμα της Χρυσής Αυγής θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να αποκηρύξει τον Ίωνα Δραγούμη ως εθνικό προδότη ή έστω να τον αγνοήσει πλήρως, όπως πράγματι αγνοήθηκε στην εποχή του, κι όπως πράγματι, ο Φίλιππος Δραγούμης, αδελφός του (και παππούς μου), που μπήκε στην πολιτική για να συνεχίσει το έργο του, εξαναγκάστηκε ουσιαστικά να την εγκαταλείψει στα μέσα της δεκαετίας του ’50.

    Ο θαυμασμός τους προς τον Ίωνα στηρίζεται σε λανθασμένη ανάγνωση της ιστορίας, πρόθεση καπηλείας της ώστε να εμφανιστεί μια σκόπιμη κι αναχρονιστική μονομέρεια που, αν επικρατήσει, θα οδηγήσει τη χώρα σε τραγωδίες. Δεν πρόκειται για μια καινούργια ιδέα, αλλά για την ίδια «εθνική παραφροσύνη» οδήγησε στην Μικρασιατική Καταστροφή και τη διχοτόμηση της Κύπρου. Στην παραφροσύνη όμως αυτή, τώρα προστίθεται ο αναχρονισμός και η οπισθοδρόμηση. Παρότι δεν μας χωρίζουν παρά 100 περίπου χρόνια από την εποχή που έζησε και έδρασε ο Δραγούμης, χωρίς καμιά αμφιβολία πρόκειται για μια εντελώς διαφορετική εποχή, όπου τα λόγια και οι ιδέες είχαν άλλη σημασία από τη σημερινή, άλλη φόρτιση σε μια άλλη πραγματικότητα. Άλλοι φόβοι, άλλες ελπίδες και προσδοκίες. Κάτι που μπορεί να φαινόταν τότε ρεαλιστικό, σήμερα δεν είναι, και αντιστρόφως. Εφαρμόζοντας όμως τα ίδια κριτήρια, αξιολογώντας τις ιδέες, λες και διατυπώθηκαν αυτούσιες σήμερα, από την μια υποβαθμίζονται οι ίδιες οι ιδέες διότι δεν εκτιμώνται με τα μέτρα και τα σταθμά της εποχής τους, κι από την άλλη στενεύουν, επειδή γίνεται προσπάθεια να χωρέσουν και να εξηγηθούν μέσα από αυτές σημερινές προκαταλήψεις, άσχετες με τον προβληματισμό της εποχής που τις έφερε στο προσκήνιο.

    Οι άνθρωποι, κατ’ ανάγκην ζουν σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο, επηρεάζουν και επηρεάζονται από αυτά που συμβαίνουν γύρω τους, τους συγχρόνους τους, τα γεγονότα και τις ροές ή τάσεις που τους τριγυρίζουν. Απ’ όλα αυτά, τίποτε δεν είναι στατικό. Αντιθέτως μάλιστα, η σκέψη του Ίωνα υπήρξε το αντίστροφο της στασιμότητας: βρισκόταν μέχρι τον θάνατό του σε διαρκή και αγωνιώδη αναζήτηση και εξέλιξη. Παρακολουθούσε, μελετούσε και αφομοίωνε κάθε τι νέο κι ήταν ανά πάσα στιγμή έτοιμος να διαπιστώσει και να αποδεχθεί τις αντιφάσεις του και να προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα. Αποδεχόταν, έκρινε, απέρριπτε, περιεργαζόταν, ρωτούσε, προβληματιζόταν, ασταμάτητα προσπαθώντας να γκρεμίσει τον ίδιο του τον εαυτό, ώστε να δει τι θα έμενε όρθιο, αν κάτι θα έμενε. Μελετούσε από αναρχικούς όπως τον Μπακούνιν και τον Κροπότκιν ως τον Μπαρές, περνώντας από τον Νίτσε, τον Ρουσώ, τον Τολστόι, τον Ζιντ αλλά και τον Δαρβίνο, χωρίς να αποκλείει βέβαια ούτε και τον Μαρξ.

    Έβλεπε τις αντιφάσεις και τη μονομέρεια πολλών θεωριών και την ανεπάρκεια του διλήμματος του ατομισμού \ αλτρουισμού να εξηγήσει το όλον της συμπεριφοράς μας, κατανοώντας πως νασιοναλιστές, αναρχικοί, σοσιαλιστές και ατομικιστές «έκαμαν φωτεινή και μονομερή προβολή ενός αισθήματος». Με δυο λόγια, μελετούσε ό,τι υπήρχε διαθέσιμο και ερευνούσε χωρίς προκατάληψη τη σύνθεση: μια εξαιρετικά δύσκολη αναζήτηση, που ασφαλώς δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει. Κάθε θεωρία είχε κάποια αλήθεια, αλλά καμία δεν την περιείχε όλη. «Η αντίληψή του για το ποιο ήταν το συμφέρον του ”έθνους” υπήρξε στην ουσία της αντίθετη με εκείνην που επικράτησε και επικρατεί ακόμη. Στάθηκε απέναντι στον λαϊκισμό κι αυτός είναι ο λόγος που απέτυχε να προωθήσει τις ιδέες του». Tweet Είναι προφανέστατο πως, παγώνοντας την εξέλιξη της σκέψης του με την επανάληψη κάποιων δηλώσεων, αφαιρώντας το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της αυτοκριτικής και αυτοανατροπής που ασκούσε διαρκώς, και με τη χρήση των κατάλληλα επιλεγμένων αποσπασμάτων εκτός περιεχομένου, μπορεί κανείς εύκολα να κατασκευάσει ό,τι θέλει.

    Σε άλλο απόσπασμα δηλώνει πως αγαπά την Ελλάδα και τους Έλληνες και σε άλλο πως τους μισεί και χαίρεται να ζει έξω από την Ελλάδα. Με δυο λόγια, αν δεν δει κανείς το σύνολο, εύκολα ερμηνεύει ό,τι θέλει όπως θέλει, απομονώνοντας αποσπάσματα, ρίχνοντας παραμορφωτικό φως και στερώντας τους έτσι την ουσία που συνάγεται από τη συνέχεια με το υπόλοιπο περιεχόμενο. Πέρα από αυτό το χαρακτηριστικό του όμως, υπάρχουν ορισμένα εξαιρετικά στέρεα σημεία στη σκέψη του και τις επιδιώξεις του, που ήρθαν σε πλήρη αντίφαση τόσο με την εποχή του, όσο και με τις σημερινές εθνικιστικής ή εθνικοσοσιαλιστικής εμπνεύσεως ερμηνείες του.

    Τα σημεία αυτά είναι και εκείνα που απαγορεύουν στην σημερινή ακροδεξιά να θεωρήσει τον εαυτό της επίγονό του ώστε να τον θαυμάζει. Ο θαυμασμός της από μόνος του, είναι καταδίκη για τις ιδέες του και παραχάραξη της ιστορίας. Θα ήταν πιο λογικό να τον αγνοήσει, όπως πολλοί άλλοι, όμως γυρεύοντας να δημιουργήσει έναν μύθο ταυτόχρονα αντισυστημικό και εθνικιστικό, χρειάζεται να προβάλλει κάποιους ως ήρωές της. Εδώ, ας σημειώσουμε, στην διαχρονική προσπάθεια συντήρησης διαφόρων μύθων σε βάρος της πραγματικότητας και μιας ρεαλιστικής αντιμετώπισής της, η Χρυσή Αυγή έχει πολλούς συμμάχους, σε όλο σχεδόν το πολιτικό φάσμα.

    Ας τα δούμε όμως λίγο από πιο κοντά.

    Η αντίληψη του Δραγούμη για το ποιο ήταν το συμφέρον του «έθνους», υπήρξε στην ουσία της αντίθετη με εκείνην που επικράτησε και επικρατεί ακόμη. Στάθηκε απέναντι στον λαϊκισμό και αυτός είναι ο λόγος που απέτυχε να προωθήσει τις ιδέες του.

    Ρομαντισμός και ρεαλισμός ταυτοχρόνως Παρότι αποκαλούσε τον εαυτό του «εθνικιστή», ο όρος αυτός για κείνον είχε μια πολύ διαφορετική έννοια από τη σημερινή της ακροδεξιάς. Πρώτα πρώτα, όπως ανέφερα, δεν συνδεόταν με κανέναν λαϊκισμό τυφλού ξεσηκωμού ενάντια των άλλων «ξένων». Πώς, άλλωστε, θα μπορούσαν να είναι αίφνης «ξένοι» μεταξύ τους όλοι αυτοί που συγκατοίκησαν επί εκατοντάδες χρόνια; Δεν εθελοτυφλούσε, αρκούσε τότε να δει κανείς την Αττική: σε όλη την αγροτική περιφέρεια Αλβανοί (κανείς τότε δεν έλεγε άλλο Αρβανίτης και άλλο Αλβανός, κι ο Ίων δεν ήταν εξαίρεση) ζούσαν και καλλιεργούσαν τα χωράφια. Ο πατέρας του, Στέφανος Δραγούμης, ήταν στενός φίλος του Ιωάννη Μπάγκα, που άφησε την περιουσία του στο Ελληνικό Δημόσιο, δηλώνοντας στη διαθήκη του πως Έλληνες και Αλβανοί είναι καμωμένοι για να ζουν μαζί και πως μόνο μαζί μπορούν να μεγαλουργήσουν. Η οικογένεια Δραγούμη ισχυριζόταν πως καταγόταν (πριν πάει στο Βογατσικό) από δίγλωσσο χωριό στη σημερινή Αλβανία, άρα ασφαλώς είχε αρκετά μικτή καταγωγή ώστε να μην φαντάζεται τον εαυτό του απόγονο κάποιου σύγχρονου του Περικλή, χάρις στις μετρήσεις DNA κάποιου «κατά Κασιδιάρη» Ελληνόμετρου. Ας μην ξεχνάμε και την εν μέρει Ρώσικη καταγωγή του.

    Τώρα, όλα αυτά ηχούν πολύ διαφορετικά από τις σημερινές ακροδεξιές επιθετικές και ενίοτε αιμοσταγείς κορώνες εναντίον των Αλβανών και όλων των άλλων. Ουδεμία σχέση μπορούν να έχουν, καμία ιστορική συνέχεια παρά μόνον ως ολική ανατροπή των ιδεών του Δραγούμη. Αν είχε επικρατήσει και είχε κατορθώσει να πείσει εναντίον της «μεγάλης ιδέας», θα ζούσαμε, μπορούμε να υποθέσουμε, σήμερα μια εναλλακτική ιστορία ‒αλλά, όπως θα δούμε, δεν τα κατάφερε.

    «Όποιος αποδέχεται τον εθνικισμό όπως τον εννοεί το κόμμα της Χρυσής Αυγής θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να αποκηρύξει τον Ίωνα Δραγούμη ως εθνικό προδότη ή έστω να τον αγνοήσει πλήρως, όπως πράγματι αγνοήθηκε στην εποχή του…»

    Ο Ίων δεν είχε καμιά συμπάθεια για κάποιο «κράτος» που θα συγκέντρωνε με φυλετική ομοιογένεια μέσα του όλους τους Έλληνες, αποκλείοντας τους άλλους. Ο «Εθνικισμός» του προερχόταν από μια «φωτισμένη», βαθιά και ρεαλιστική αντίληψη για τα συμφέροντα του έθνους με μια πολύ ευρεία έννοια, μια έννοια αποδοχής του διαφορετικού και όχι αποκλεισμού των άλλων. Ο εθνικισμός για εκείνον σήμαινε πως οι άνθρωποι ζουν όπως ζουν, εκεί που επέλεξαν ή βρέθηκαν από τα βάθη του χρόνου, κοντά στις δικές τους παραδόσεις γιατί έτσι παράγουν πολιτισμό, όχι όμως μέσα σε μια διαρκή εξέγερση κατά των άλλων γειτόνων τους. Το κράτος ήταν, όπως το έβλεπε, ο στενός κορσές του πολιτισμού κι ο Δραγούμης θεωρούσε τον εαυτό του και αθεράπευτα κοσμοπολίτη, σε μια μάλιστα εποχή που είδε και την αρχή των διεθνών θεσμών, ελπίζοντας (σύντομα όλα διαψεύσθηκαν και πάλι) σε μια παγκόσμια ειρήνη. Στην πραγματικότητα ήταν υπέρ μιας πολυπολισμικής ομοσπονδίας εθνών στην ανατολή, μια ιδέα που θα διατηρούσε τις επαφές, τα κοινά στοιχεία και τις σχέσεις των λαών όπως είχαν εξελιχθεί φυσιολογικά με τη συμβίωση αιώνων μέσα από τη Βυζαντινή αυτοκρατορία και την Οθωμανική, μια ομοσπονδία που θα μπορούσε να σταθεί ισότιμα απέναντι στη Δύση. Κατά κάποιον τρόπο το όραμα αυτό είναι διαμετρικά αντίθετο από την «μεγάλη ιδέα» ενός τεράστιου Ελληνικού κράτους που θα διεκδικούσε εδάφη των άλλων. Επιζητούσε συνεννόηση, συμμαχίες, κοινό στόχο μεταξύ των εθνών και συνεργασία με ίσους όρους, με στόχο να παραμείνει το «ανακάτεμα» των εθνών εκεί που όλοι φυσικά βρίσκονταν χάρις στις ιδιαιτερότητές τους και τον ρου της ιστορίας, ανεξάρτητα από τα έθνη κράτη που τότε αναδύονταν. Αυτή η ιδέα έχει ήδη απομακρυνθεί σημαντικά από την στενή αντίληψη του «έθνους κράτους» και μοιάζει με πολυπολιτισμική προσέγγιση. Υπήρξε, επομένως, πολέμιος του τεχνητού «έθνους κράτους», νιώθοντας ως απειλή βέβαια και τις «εθνικοκρατικές» βλέψεις των γειτόνων: κάθε αποκλεισμός ήταν απειλή για το σχέδιό του.

    Ζώντας σε μια εποχή πτώσης των μεγάλων αυτοκρατοριών (και αποικιών) που είχαν ήδη επιφέρει μια κατάσταση την οποία σήμερα θα ονομάζαμε «παγκοσμιοποίηση» τόσο στη δύση όσο και στην Ανατολή, γύρευε τη χρυσή τομή της εποχής του, ανάμεσα σε έναν ρομαντισμό που καλπάζει, όπως του φίλου του Περικλή Γιαννόπουλου και έναν αυστηρό ρεαλισμό, ενάντια σε κάθε ουτοπία και αυθαίρετη επιδίωξη δήθεν μεγαλείου: μια ισορροπία λεπτή και διόλου προφανής σε όλους και διόλου έργο των πολλών μέσα από συνθήματα, αλλά εκείνου που μελετά σε βάθος, σκέπτεται διαρκώς και αμφιβάλλει για τα πάντα, μην εκλαμβάνοντας τίποτε ως δεδομένο, ούτε βέβαια κάποιον «ιστορικό προορισμό». Αρχαιολάτρης δεν ήταν, αλλά νοσταλγός της συμβίωσης των εθνών όπως αυτή είχε εξελιχθεί πριν όλα αυτά γίνουν θρύψαλα εξ αιτίας ακριβώς του τυφλού «στενού & κρατικού» απομονωτικού εθνικισμού, που με αποκλεισμό της διαφορετικότητας οδήγησε αργότερα σε καταστροφές και ανταλλαγές πληθυσμών και μίσος, μίσος ακόμη και ανάμεσα στους παλαιοελλαδίτες και τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία ή τους κατοίκους της Μακεδονίας, στους οποίους, όπως διαπίστωσε χρόνια αργότερα ο αδελφός του Φίλιππος, φέρθηκαν οι παλαιολελλαδίτες του Ελληνικού κράτους, σαν σε κατακτημένο λαό κι όχι ισότιμο με κείνους.

    Η συνέχεια της πολιτικής του

    Ο Φίλιππος Δραγούμης, δώδεκα χρόνια νεώτερός του, παρότι ήθελε να ακολουθήσει καριέρα ζωγράφου ή να συνεχίσει τις σπουδές του στο εξωτερικό, μπήκε νέος στην πολιτική μετά την εκτέλεση του Ίωνα, για να συνεχίσει τις προσπάθειες του αδελφού του, ώστε να μην χαθεί το πλαίσιο ιδεών του, το οποίο μοιραζόταν, παρά τις επιμέρους διαφωνίες του με τον αδελφό του και την αγωνία του για τις «οξύτητές» του. Η συνέχεια αυτή έχει σημασία, παρόλο που επρόκειτο για δύο πολύ διαφορετικούς χαρακτήρες, για να κατανοήσουμε ίσως μερικές πιθανές εξελίξεις που θα είχαν συμβεί, αν ο Ίων είχε εν τέλει ζήσει. Όπως θα δούμε, παρόλο που ο αδελφός του δεν έχασε τη ζωή του, ως ένας πολύ ηπιότερος, χαμηλότερων τόνων άνθρωπος που επεδίωκε πάντα τη συμφιλίωση, εξαναγκάσθηκε κι αυτός σταδιακά, μέσα σε μερικές δεκαετίες να εγκαταλείψει πλήρως την πολιτική με πικρία, αφού είχε φτάσει σε πλήρες αδιέξοδο, απομόνωση και χλευάστηκε σχεδόν από όλους τους Εθνολαϊκιστές της εποχής του, «επαγγελματίες εθνικιστές» όπως τους αποκάλεσε σε αδημοσίευτη επιστολή του, που έκαναν, έγραψε, μεγάλη ζημιά στη χώρα. Τολμώ να προσθέσω, εξακολουθούν.

    «Για τον Φίλιππο Δραγούμη, όσο και για τον Ίωνα, του οποίου την πολιτική ήθελε να συνεχίσει ως αδελφός του, η αγάπη της πατρίδας δεν είχε καμία σχέση με τον Λαϊκισμό, τους εθνικούς μύθους και την αντίληψη για κάποιον υποτιθέμενο προορισμό του Ελληνικού Έθνους προς το μεγαλείο». Tweet

    Από το 1956, ο Φίλιππος (αυτο)καταδικάστηκε σε πλήρη σιωπή, κατάσταση γειτονική του θανάτου. Ο Ίων είχε από το 1908 φοβηθεί τη μικρασιατική καταστροφή που δεν πρόλαβε να ζήσει. Ο Φίλιππος, για παρόμοιο λόγο, τάχθηκε δημόσια εναντίον της ένωσης της Κύπρου, προβλέποντας την αρνητική εξέλιξη ως αναπόφευκτη. Αποδείχθηκε πως δεν είχε δικαίωμα να διατυπώσει σκέψεις που έθιγαν το κυρίαρχο «λαϊκό» συναίσθημα, οι μύθοι, τότε, όπως και τώρα, δεν έπρεπε να ανασκαλίζονται, κι η Ελληνική εξωτερική πολιτική είναι γεμάτη μύθους επικίνδυνους για τη χώρα. Ο Φίλιππος, που απεβίωσε σε βαθύ γήρας, έζησε σιωπηλός τη διχοτόμηση. Χρειάστηκε να μάθω τις σκέψεις του, από τις επιστολές του αρχείου της Γενναδείου και τη βιβλιογραφία, διότι ο ίδιος δεν μιλούσε για την πολιτική. Η ιστορία αυτή είναι λιγότερο γνωστή από εκείνην του Ίωνα, θαμμένη και αυτή στα αρχεία της Γενναδείου, όμως χαρακτηριστική της νεοελληνικής πραγματικότητας. Το 1956 κανείς δεν τολμούσε να εκφράσει άποψη κατά της «ένωσης» της Κύπρου χωρίς να θεωρηθεί «ραγιάς» και εχθρός του έθνους και του «μεγάλου του ιστορικού προορισμού». Όσοι (Θεοτοκάς, Πιπινέλης) είχαν έστω και ελάχιστο σκεπτικισμό είχαν καταδικαστεί σε σιωπή, διότι «ενώ άλλοι πολεμούν και θυσιάζονται» δεν ήταν η στιγμή να μιλάς για τακτική και μικρότητες. Ο Δραγούμης είχε απομείνει μόνος να επιχειρεί να εκφράσει δημόσια τις απόψεις του. Η Καθημερινή αρνήθηκε να δημοσιεύσει επιστολή του με τον τίτλο «Στο χείλος της Αβύσσου». Εν τέλει, με υποτιμητικά και επικριτικά σχόλια τη δημοσίευσαν τα Νέα. Ο Δραγούμης, παρά τον χλευασμό, επέμεινε δημοσιεύοντας ένα φυλλάδιο για το θέμα και στέλνοντάς το σε ανθρώπους των οποίων η γνώμη έπαιζε ρόλο. Το μόνο που κατόρθωσε ήταν να τον θεωρήσουν «δείγμα εθνικής κατωτερότητας». Κανείς δεν ήθελε να εναντιωθεί στο «εθνικό συναίσθημα» που ο Δραγούμης αποκάλεσε «εθνική παράκρουση» που δεν επιτρέπει να ακουστεί η φωνή της λογικής και της μετριοπάθειας. Ο Βενιζέλος (Σοφοκλής) αναγκάσθηκε να δικαιολογήσει την άρνηση του τύπου να δημοσιεύσει τα άρθρα του Δραγούμη, λέγοντας πως ασχέτως με το αν μια άποψη ήταν σοφή ή όχι, δεν μπορεί κανείς να πηγαίνει ενάντια στο δημόσιο συναίσθημα και τις Πανελλήνιες επιθυμίες. Αυτή η καταιγιστική κατακραυγή, εναντίον του, ενός ανθρώπου που ασφαλώς αγαπούσε την Ελλάδα, υπήρξε μια από τις κύριες αιτίες που εγκατέλειψε την πολιτική. Δεν χρειάζεται να προσθέσω πως για τον Φίλιππο Δραγούμη, όσο και για τον Ίωνα, του οποίου την πολιτική ήθελε να συνεχίσει ως αδελφός του, η αγάπη της πατρίδας δεν είχε καμία σχέση με τον Λαϊκισμό, τους εθνικούς μύθους και την αντίληψη για κάποιον υποτιθέμενο προορισμό του Ελληνικού Έθνους προς το μεγαλείο. Αυτός συνεπώς είναι και ένας πολύ σημαντικός λόγος για τον οποίο η σημερινή ακροδεξιά θα έπρεπε να αποκηρύξει τον Ίωνα και τη συνέχεια των ιδεών του μέσω του αδελφού του, ως «εθνική μειοδοσία», εκτός κι αν αποφασίσει να αλλάξει εντελώς γραμμή και απόψεις.

    Υπάρχουν, βέβαια, και χειρότερα, τα οποία θα σήκωναν την τρίχα κάθε σημερινού εθνικιστή ακροδεξιού. Στις καμπάνιες του, ο Φίλιππος Δραγούμης, ως ανεξάρτητος υποψήφιος στην Δυτική Μακεδονία περιλάμβανε στα ψηφοδέλτιά του υποψήφιους που μιλούσαν στα χωριά της Μακεδονίας είτε στα Βλάχικα, είτε στην ντόπια Σλαβική διάλεκτο. Αυτό, βέβαια, σήκωσε θύελλες αντιδράσεων όταν έγινε γνωστό, από τους τότε «επαγγελματίες πατριώτες», που κατά τον Φίλιππο Δραγούμη έβλεπαν τη Μακεδονία περισσότερο ως κατακτημένη χώρα προς εκμετάλλευση παρά ως ισότιμο μέρος της χώρας και φέρονταν υποτιμητικά στους παλαιούς κατοίκους, αποκαλώντας τους «Βούλγαρους». Ας σημειωθεί πως υπάρχουν σήμερα καταδίκες δικαστηρίων για «διασπορά ψευδών ειδήσεων» κατά ανθρώπων που κυκλοφόρησαν κείμενα στα Βλάχικα, τόσο ισχυρό ταμπού έχει γίνει η χρήση μειονωτικών γλωσσών στη χώρα μας. Τα κόμματα με τα οποία προσπάθησε να συνεργαστεί κατά καιρούς ο Φίλιππος Δραγούμης διαπίστωσαν πως του έλλειπε η «κομματική συνείδηση». Σταδιακά άλλαξαν οι εκλογικοί νόμοι ώστε να δυχεραίνουν όλο και περισσότερο τις ανεξάρτητες υποψηφιότητες, με αποτέλεσμα να αποκλεισθεί εντελώς από την πολιτική. Το λιγότερο που μπορούμε να συμπεράνουμε είναι πως, αν και υπήρξε δύσκολο να αμφισβητήσει κανείς την «φιλοπατρία» του Ίωνα και του συνεχιστή του, Φιλίππου, αυτή ακριβώς η αδυναμία αμφισβήτησης ήταν και ο λόγος του το πολιτικό σύστημα, βασισμένο στον Λαϊκισμό και την καλλιέργεια ματαιοδοξίας, ήρθε σε αμηχανία και εν τέλει τους απέβαλλε. Συνέχισε απτόητο να μην διδάσκεται μαθήματα από την ιστορία μέχρι και σήμερα, επιλέγοντας τους μύθους αντί της προσγείωσης στην πραγματικότητα. Σε αυτήν την μυθοπλασία η εθνικιστική ακροδεξιά κυριαρχεί ακόμη σε όλα τα επίπεδα της κρατούσας πολιτικής μας, εμποδίζοντάς μας από το να γίνουμε μια σύγχρονη χώρα, ξεφεύγοντας από την ξενοφοβία ώστε να ενηλικιωθούμε. Δυστυχώς όμως, όσο περνάνε τα χρόνια, οι μύθοι εγκυστώνονται όλο και βαθύτερα και ο απαιτούμενος κόπος να συνέλθουμε γίνεται μεγαλύτερος.

    Πηγές

    Θάνος Βερέμης, Greeks and Turks in War and Peace, Athens News, 2007. Ίων Δραγούμης, Φύλλα Ημερολογίου ΣΤ, (1918-1920) εκδόσεις Ερμής, Αθήνα, 1987. Giannēs D. Stephanidēs, Stirring the Greek Nation: Political Culture, Irredentism and Antiamericanism inpost war Greece (1945-1967), Ashgate Publishing Company, 2007. Φίλιππος Δραγούμης, 30/8/1956 ανέκδοτη επιστολή προς τον Κ. Αρχιμανδρίτη, αρχείο Γενναδείου Βιβλιοθήκης. Φίλιππος Δραγούμης, “Η οικογένεια Δραγούμη και η καταγωγή της”, αρχείο Γενναδείου. Τάσος Κωστόπουλος, “Αθήνα, η Πρωτεύουσα της κάτω Αλβανίας”, Ελευθεροτυπία, 27/5/11.

    Πηγή : Andro.gr [ http://www.andro.gr/apopsi/ion-dragoumis/ ]


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: