-A török nacionalizmus megjelenése és a keleti keresztény népirtás

Ένα κείμενό μου για την πολιτική του τουρκικού εθνικισμού και τη γενοκτονία των χριστιανικών πληθυσμών στην Ανατολή, δημοσιεύτηκε σε τρεις συνέχειες στο ουγγρικό περιοδικό ιστορίας Trianoni SzemleΑνασκόπηση (της συνθήκης) του Τριανόν«]-που εκδίδεται στη Βουδαπέστη- υπό το γενικό τίτλο: «Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΚΙΚΟΥ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΕΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΛΑΩΝ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ«.

Η δημοσίευση αυτή έχει ενδιαφέρον, γιατί μέσω αυτής οι Ούγγροι ιστορικοί έρχονται σε επαφή με ένα θέμα της σύγχρονης ιστορίας, άγνωστο έως τώρα σ’ αυτούς. Το γεγονός της γενοκτονίας των χριστιανικών πληθυσμών από τους Νεότουρκους, ενδιαφέρει τους Ούγγρους και για έναν επιπλέον λόγο, που ξεπερνά το απλό ιστορικό ενδιαφέρον και την ευαισθησία για ζητήματα γενοκτονίας και καταπίεσης των μειονοτήτων. Σχετίζεται με την υπαγωγή τους εκείνη την εποχή στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία και τον ιδιαίτερο ρόλο που είχε τότε ο γερμανόφωνος κόσμος στην ενθάρρυνση του τουρκικού εθνικισμού. Ειδικά κατά τη την περίοδο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν στο πλαίσιο των Κεντρικών Δυνάμεων η Γερμανία του Κάϊζερ, η Αυστροουγγαρία, η νεοτουρκική Οθωμανική Αυτοκρατορία, η Βουλγαρία πολέμησαν κατά της Αντάντ.

Παρακάτω αναρτάται το Α΄μέρος [Ιανουάριος-Μάρτιος  2010, έτος 2, τεύχ. 1, σελ. 6-19] στα ουγγρικά και στη συνέχεια στα ελληνικά. Το Β’ Μέρος μπορείτε να το δείτε πατώντας ΕΔΩ και το τρίτο ΕΔΩ

Vlasis Agtzidis, A török nacionalizmus megjelenése és a keleti keresztény népirtás

  1. rész

Az európai történelem egyik legkevésbé ismert fejezete az a folyamat, amelynek során a többnemzetiségű iszlám oszmán birodalom átlépett a modern nemzetállamok sorába. Ez a folyamat a XX. század első negyedében ment végbe, és két jelentős fejleményhez kapcsolódott. Egyfelől a török nacionalizmus megjelenéséhez, amely az oszmán katonai és hivatalnoki rétegek érdekeit jelenítette meg, és a modern történelemben első ízben kívánta a belső nemzeti kérdést a népirtás eszközével, olyan népcsoportok megsemmisítésével megoldani, amelyeket vele rivalizáló nemzetiségeknek tartott. Másfelől a német imperializmusnak a XIX. század végén a török iszlámmal kötött stratégiai szövetségéhez, és az első világháborúban való közös részvételükhöz, amely megteremtette a feltételeit annak, hogy végrehajtsák az oszmán birodalom keresztény népcsoportjainak (görögök, örmények, asszír-káldeusok) már elhatározott kiirtását.

Mindez természetesen az oszmán birodalom bomlásának és a nagyhatalmak egymással szembenálló érdekeinek következménye volt.

A keleti kérdés 

A XX. század meghatározó folyamata volt az oszmán birodalom politikai és társadalmi bomlása. A nagyhatalmak igyekeztek hasznot húzni az összeomlásból. A Balkánon és a Kis-Ázsiában összefüggő tömbökben élő népcsoportok, amelyek hódításként élték meg az oszmán államba való betagozódásukat, mozgalmakat indítottak önrendelkezésük kivívásáért. A keleti kérdés kifejezés 1822-ben vált ismertté, amikor Veronában tárgyaltak a görög szabadságharcról. Ideológiai szinten a Nyugat és a despotikus Kelet közötti régi szembenállás történelmi folytatásának tekintették, melynek különböző állomásai: az ókori görögök és a perzsák közötti konfliktus, a keresztény és az iszlám világ szembenállása, az arabok által meghódított hispániai területek keresztények általi visszafoglalása, a reconquista, a keresztes hadjáratok, az közép-európai keresztény népek erőfeszítései, hogy megakasszák a hun, tatár és más barbár támadásokat. A keleti kérdés valójában akkor merült fel, amikor a muzulmán törökök betörtek Kis-Ázsiába. Így a kérdés első szakasza a XI. században kezdődik, és 1683-mal fejeződik be, amikor megszűnik az oszmánok további próbálkozása Közép-Európa megszállására. A második szakasz 1684-ben kezdődik és 1800-ban fejeződik be, a harmadik pedig az 1880-1923 közötti időszakot öleli át.[1]

A legújabb korban a keleti kérdést leginkább a nagyhatalmak érdekei határozták meg, a közöttük meglévő egyensúly, a szláv terjeszkedés elhárítására tett erőfeszítéseik, amelyet az orosz birodalom testesített meg. Azok az országok, amelyek az oszmán birodalom integritásának megőrzése mellett szálltak síkra, a következők voltak: az 1535 óta folyamatosan törökbarát Franciaország, Anglia és Hollandia, és 1790-től Poroszország. Az oszmán integritás legfőbb támogatója szinte egészen az első világháborúig Nagy-Britannia volt. Poroszországtól a stafétabotot Németország veszi át, amely – 1918 végéig – támogatja a török nacionalisták azon terveit, melyek a birodalom keresztény csoportjainak kiirtására irányultak.

Az egymással ellentétes érdekeik szabta határok között a nagyhatalmak határozottan beavatkoztak a folyamatokba hol a status quót védelmezve, hol pedig az idegen fennhatóság alatt élő népek mozgalmait támogatva. A népi mozgalmak jelentették azt a jelentős tényezőt, amely meghatározta a fejleményeket, és gyakran arra kényszerítette a nagyhatalmakat, hogy változtassanak stratégiájuk irányán.

A népek ébredése

A leigázott nemzetek ébredése vezetett a Balkán felszabadításához. A Balkán déli részén lehetővé vált egy kis görög királyság létrehozása, az 1821-ben kezdődött nagy görög oszmánellenes szabadságharc következményeként.[2]

A görög állam létrejötte (1828-1834) után új nemzeti államok születtek: Montenegró 1860-ban, Szerbia 1876-ban, Románia 1877-ben, Bulgária 1878-ban és Albánia 1913-ban. De Kis-Ázsián belül is megjelentek függetlenségi irányzatok az örmények, a pontuszi és az ioniai görögök, később a kurdok körében. Hogy milyen állapotok uralkodtak Kis-Ázsiában 1909-ben, arról érzékletesen ír az O Laos című lap, melyet Konstantinápolyban adtak ki. „Töröknek tekintettek minden muzulmánt, vagyis a hívőket, ahogyan önmagukat nevezték… Minden muzulmán egyenértékű volt. Mindenkiből válhatott pasa vagy tábornok. De nem tekintették önmagukkal egyenlőnek a keresztényeket és a zsidókat, őket gyaurnak* hívták. Az őslakosok leszármazottaival idegenként bántak. Ők nem lehettek tisztek vagy hivatalnokok. Nem idézhették be őket tanúnak a török bíróságokba. A török kormány őket csupán egy különadó, az ún. harács (fejadó) befizetőjeként tűrték meg. Râya-nak (nyáj) nevezték őket, és semmi másra nem használták őket, minthogy ’hízlalják’ a muzulmánokat. Kizárólag muzulmán lehetett földbirtokos. A keresztények csak parasztok lehettek, ugyanúgy, ahogyan a jobbágyok a középkorban. A hódoltság előtt ezek a keresztények független nemzetek tagjai voltak, és mindvégig megőrizték a nyelvüket, viseletüket és szokásaikat.” [3]

A görögök kétféle módon kapcsolódtak a keleti kérdéshez: egyrészt megjelent az irredentizmus eszméje az oszmán uralom alatt élő görög népességben, másrészt megszületett az új görög állam ideológiája, a „Nagy Eszme”. Ez a két párhuzamos és többnyire egymással kölcsönhatásban lévő folyamat összefüggésben volt azokkal az ideológiai irányzatokkal, amelyek a demokratikus európai térségben elterjedtek. Egy olyan korszakban vagyunk, amelyben a felvilágosodás hatására a nemzeti mozgalmak összeütközésbe kerülnek a despotikus birodalmakkal.[4] 

A nemzeti egységre törekvő polgári átalakulás modern irányzata görög földön a republikánus Eleftherios Venizelos (1864–1936)* nevével fémjelzett venizelizmus volt. Vele szemben az antivenizelizmus és a királypárti tábor a bürokratikus rétegeket képviselte, amelyek a fejlődésben visszamaradt görög királyságban alakultak ki, és ezekben öltött testet minden olyan irányzat, amely szemben állt a nemzeti integrációval, illetve a modern állam létrehozására irányuló törekvésekkel. A görög fejlődés sajátos jellege azzal magyarázható, hogy a görög nemzetállam az oszmán államnak egy kicsiny és elmaradott területén jött létre, ahol hiányoztak a polgári és értelmiségi rétegek. A görögség fő tömegei továbbra is oszmán fennhatóság alatt maradtak, miképpen a görögök nagy városi központjai is: Konstantinápoly (Isztambul), Szmirna (İzmir), Trapezunt (Trabzon) és mások.

A török nacionalizmus

Az ébredő török nacionalizmus volt az a jelentős tényező, amely egyrészt akadályozta az oszmán birodalmon belüli reformok megvalósulását, másrészt nem biztosította minden polgárának vallásától függetlenül az egyenlő jogokat. Ezzel együtt a „török” mint fogalom pozitív tartalomra kezdett szert tenni, ugyanakkor azt a területet, amelyet az oszmán birodalom elfoglalt, „Törökországnak” kezdik nevezni. Addig a pillanatig az iszlám és az új pántürk eszmék nem kapcsolódtak egy konkrét nemzeti területhez. Az újonnan megjelenő nacionalista nézetek a törökök nemzeti földjeként határozzák meg azokat a kiterjedt területeket, amelyek az Égei-tengertől a Kínai-tengerig terülnek el. A pántürk mozgalom éppen az új török birodalom keletkezését tűzi ki célul, ahol egyetlen más nemzet számára sem lesz hely, a törököket kivéve. A pántürk eszmék egyik atyja, Ziya Gökalp nyíltan javasolta, hogy lépjenek túl a laza, többnemzetiségű és vallási alapon létrejött oszmán birodalmon úgy, hogy a benne élő népcsoportokat egy tömbszerű és egységes török nemzettestbe szerveznék.[5] Ezeket a nézeteket ültették át a gyakorlatba azok a török tisztek, akik Franciaországba kerülve megpróbálták a felvilágosodás értékeibe bújtatva elfogadtatni a pántürkök rasszista követeléseit.[6]

x          x          x

Pontusz Kis-Ázsia egyik területi egysége, ahol összefüggő tömbben a görög társadalom élte a maga életét már a hellenisztikus, illetve a bizánci idők óta, és ahol a bizánci-török összecsapások idején sem került sor a lakosság elvándorlására.[7]

Ebben az időszakban Kis-Ázsia nemzeti mozgalmai – a görög és az örmény – kinyilvánították az oszmán birodalom polgári demokratikus átalakulásának szükségességét. A Hatt-ı Hümayun-ban (1856) megfogalmazott reformok után az oszmán birodalom egész területén létrejött egy új, dinamikusan fejlődő polgári osztály, amelynek döntő többsége az elnyomás alatt álló keresztény népcsoportokhoz tartozott.[8] A XIX. század közepétől a görög kereskedők vezető szerepre kezdtek szert tenni a gazdasági életben még a Fekete-tenger partvidékén is. A megfelelő gazdasági körülmények kedvezően hatottak a görög társadalom fejlődésére és egy bámulatos kultúra és közélet kialakulására.

A török polgári osztály hiánya akadályozta a pántürk mozgalom terveit. A török példa érdekessége az, hogy a katonák töltötték be a polgári rétegek szerepét. Az ifjútörök „forradalom” felgyorsulásának egyik oka abban rejlett, hogy a gazdaság fölötti ellenőrzés keresztény elemek kezében volt. Az 1908-as ifjútörök mozgalom az elnyomott nemzetek demokratikus mozgalmai ellen indított ellenforradalom volt. Ennek a mozgalomnak a vezetői Enver pasa, Talât bej és Cemal pasa voltak.

A török nacionalizmus, melynek központja az oszmán Thesszaloniki volt, 1911-ben arra az elhatározásra jutott, hogy a birodalom etnikai problémáját az őshonos keresztény nemzetek fizikai megsemmisítésével oldja meg. Az ifjútörökök soviniszta hajlamai hamar megmutatkoztak. Ők tagadták, hogy Törökországban létezik nemzetiségi kérdés, és hogy ők a nemzeti kisebbségek erőszakos asszimilációja mellett szállnak síkra. Celal Bayar említi, hogy az ifjútörökök a birodalom görög alattvalóit „belső rákos daganatnak” tekintik.[9]

A konstantinápolyi görög lap, az O Laos 1909-ben így figyelmezteti a török vezetőket: „Ha továbbra sem jön meg az eszetek, s ha fanatizmussal és törökösítéssel akartok megfojtani minden más nemzeti létet, a török alkotmány révén sok vér fog folyni mindkét oldalon, és Európa a nyakatokra fog ülni. Ti, törökök, akik elnyomjátok a birodalom népeit, tudjátok meg, hogy egyetlen nép sem lehet olyan hitvány és nyomorult, hogy beletörődjön abba, hogy egy idegen, egy más nemzethez tartozó elnyomja és uralkodjon felette. És akkor – ha nem tértek jobb belátásra – az oszmán birodalom felbomlik, és Törökország megszűnik létezni.”[10]

1910. július 10-én, nem egészen két évvel az ifjútörök hatalomátvétel után a még oszmán Thesszalonikiben megjelenő görög lap, a Nea Alithia [Új Igazság] írja: „Mit mondjunk magunkról, görögökről? A szavak elvesztik jelentésüket, amikor naponta szembe kell néznünk az üldöztetések eleven képeivel. Elpusztíttok minket. Nincsenek szavak, hogy leírjuk nyomorúságunkat az utóbbi két évben… Miért kell elszenvednünk ezt az üldöztetést? Megígérték, hogy senki sem fogja jogainkat lábbal tiporni. Mindazonáltal törvények születtek, amelyek elrendelik templomaink, iskoláink, temetőink bezárását. Mindenünket elveszitek, ami a miénk, s másoknak adjátok. Bebörtönzitek papjainkat és tanítóinkat. Összeveritek polgárainkat, mindenhonnan sírás és jajgatás hallatszik.”

Döntés a keresztény népek kiirtásáról

1911 októberében az ifjútörökök egyik kongresszusukon hivatalosan is eldöntötték a nem török nemzetiségűek megsemmisítését. A The Times of London folyóirat egyik tudósításában – címe: „Az ifjútörökök és programjuk” – figyelemmel kísérhetjük, milyen túlsúlyba kerültek az ifjútörök párt, az Egység és Haladás Bizottsága kongresszusán a szélsőségesen soviniszta megoldások. Itt született meg a végérvényes döntés a birodalom összes lakosának oszmanizációjáról.  Ennek eszköze a felfegyverzett muzulmánság lesz: „A muzulmánoknak általában meg kell őrizniük fegyvereiket, de ahol kisebbségben vannak, ott a hatóságok fegyverezzék fel őket… Törökország elsősorban muzulmán ország, ahol az iszlámizmus eszméinek dominánssá kell válniuk. Minden más vallási propagandát el kell fojtani, mert senki sem bízhat a keresztényekben, akik mindig is az új rend megdöntésére törekedtek. A teljes iszlámosításnak előbb vagy utóbb sikeresnek kell lennie, azonban egyértelmű, hogy ez nem történhet a meggyőzés módszerével, hanem a fegyverek erejével. A muzulmán uralom elkerülhetetlen, és csak a muzulmán intézményeknek és hagyományoknak jár tisztelet. A jog a szervezettséghez, a decentralizációhoz és az autonómiához nem jár a többi nemzetiségnek. Ők megőrizhetik vallásukat, nyelvüket azonban nem. A török nyelv általános elterjedése az egyik legfőbb eszköze a muzulmán uralom fennmaradásának.”

Konstantinápolyból a görög külügyminisztériumba küldött egyik jelentésben ez áll: „Az Ifjútörök bizottság által hozott döntések egyike a görög lakosság eltörökösítése, ez azonban nem lehet eredményes, mert összefüggő tömböket alkotó görög települések vannak az országban.” Az ifjútörökök szerint az iszlámosítás „fontos eszköze a görögök megsemmisítésére irányuló program sikerének, amely a múltban és a jelenben is központi kérdés Törökország számára”.[11]

A keresztényellenes légkörről, az iszlám dzsihádról – a nem muzulmánok elleni szent háborúról –, amely kezdett már kibontakozni, az Oszmánok, fegyverbe! című cikk ír, melyet a Sampsundában (Samsun)* megjelenő, Visszhang c. török lap 1911. október 13-i számában olvashatunk: „A szent háború – az szent parancs, melyről lemondani ebben az időben lehetetlen… Gyerünk, testvérek, már ma készüljünk fel az ellenséggel való összecsapásra, és szívjuk ki vérüket.”[12]

A német tényező

Az egyik tényező, amely hozzájárult az ifjútörök érdekek érvényesüléséhez, a német volt. A németeknek óriási gazdasági és katonai érdekeltségeik voltak Törökországban. Abban reménykedtek, hogy egy erős Törökországgal együtt eredményesebben vehetik fel a versenyt Nagy-Britanniával. A németek kidolgoztak egy, a „Törökország integritását biztosító program”, amelynek megvalósulása feltételezte azon népcsoportok megsemmisítését, amelyek fokozták a szétesés irányába ható tendenciákat az oszmán birodalmon belül.

Törökország a német imperializmus legfontosabb játékterévé vált. Ennek mozgatórugói a német bankok, amelyeknek óriási vállalkozásaik voltak Ázsiában. A német politika betetőzése a térségben a Balkán-háborúkkal következett be, amikor is a németek fanatizálni próbálták a törököket az oszmán birodalomban élő keresztények ellen. Ebből a szempontból érdekes egy német kiadvány, amelyre Kostas Fotiadis hívta fel a figyelmet. Franz Köhler könyve – címe Der neue Dreibund [Az új Hármasszövetség] – 1915-ben jelent meg Münchenben, és világosan leírja a német imperializmus céljait: „… a megoldás kulcsa a kis-ázsiai területekben rejlik. Ott nagy dolgokat fogunk véghezvinni, kiszorítva a versenyből a többi nemzetet, felsőbbrendű kultúránknak köszönhetően, valamint annak, hogy kezünkben összpontosítjuk a gazdasági élet túlnyomó hányadát… Barátainkat azok között fogjuk megkeresni, akikkel közösek az ellenségeink. A közös ellenség lesz az elsődleges és legfőbb kohéziós kötelék. A gazdasági érdekek egybeesése pedig eltéphetetlenné teszi ezt a köteléket”.[13]

Ebben az időszakban, s különösen az első világháború kezdetével megvalósul az oszmánoknak egy 1911-ben vállalt döntése a birodalom etnikai problémájának végleges megoldására – az őshonos népcsoportok fizikai megsemmisítésével. A különböző megítélések szerint is ténynek tekintendő a németek közreműködése a népirtásban. Az alighanem törökbarát francia fregattkapitány Rollin a francia tengerészeti vezérkarnak küldött jelentésében 1919. február 19-én ezt írja: „Az ifjútörökök a németekkel együttműködve elárulták céljaikat. Lehullt az álarc (…) 1914 elejétől Liman von Sanders német altábornagy vezetésével megkezdődtek a rendszeres üldöztetések és száműzetések (…). Ez egy módszeres hadművelet a görög etnikum megsemmisítésére. A katonai szükséghelyzetre való hivatkozással az üldöztetéseket tömegmészárlássá változtatták. Ezrek pusztultak el a hírhedt munkazászlóaljakban, az amele taburukban.”[14]

A levéltári dokumentumokból kiderül, hogy az oszmán birodalomban szolgáló német és osztrák diplomatákat megdöbbentette az az erőszak, melyet a török hatóságok követtek el az internált lakosságon. Trauttmansdorff osztrák diplomata például a következőket írja miniszterének 1916. július 28-án: „A török külügyminiszternél tett legutóbbi látogatásomon elmondtam, milyen hatást válthatnak ki az egész művelt világban ezek a borzalmas események, és közöltem vele, hogy az ilyen cselekmények újabb hibákhoz is elvezethetnek, komolyabbhoz, mint azok a radikális intézkedések, amelyeket az örmények ellen foganatosítottak.”[15]

Demográfiai adatok 

A törökországi görögök pontos lélekszámának megállapítása nehéz feladat. Ez a rendelkezésre álló összeírási adatokon keresztül csak megközelítőleg lehetséges. Alapforrásnak tekinthetjük a kis-ázsiai és a kelet-thrákiai görög népességnek a görög patriarchátus által készített összeírását, amelyet 1910 és 1912 között végeztek a görög konzulátusokkal együttműködve, valamint az 1914-es török összeírást. A Pontuszra vonatkozó patriarchátusi összeírás során együttműködtek a trapezunti görög konzulátussal és az amisosi (samsuni) alkonzulátussal. A török összeírás – amely az egyetlen hivatalos adat – számos hiányosságot tartalmaz, s ez azzal függ össze, hogy rendszerint csupán a férfiakat írják össze, és csak azok közül is főleg a muzulmánokat, s a gyerekekre és nőkre vonatkozó összeírás a legjobb esetben is hiányos.[16]

Justin McCarthy, akire egyoldalú törökbarátság jellemző, Muslim and Minorities című munkájában helyesbíti a török statisztikát, és 15%-kal megnöveli a görögök lélekszámát.[17] Douglas Dakin adatai szerint 2 100 000 (300 000 Kelet-Thrákiában és 1 800 000 a kis-ázsiai térségben) a számuk.[18]

A problematikus 1914-es török statisztika szerint az oszmán birodalom egész területén (Kis-Ázsiában, Pontuszt is beleértve), Kelet-Thrákiában és az aleppói vilajetben 1 565 781 görög élt. Ha figyelembe vesszük McCarthy észrevételeit az összeírás hibáiról, 1 711 718 görög lakosa volt a birodalomnak, a görög patriarchátus adatai szerint viszont 2 068 402 volt a görögök száma. Ez utóbbi tűnik a görög népesség tényleges számához legközelebb álló számnak, mert a görögök a születéseket az egyház nyilvántartásába jelentették, s nem a török hatóságoknak. Továbbá sokan a görögök közül – adózási vagy egyéb okból – nem jelentették be magukat, így nem kapták meg az oszmán állampolgárságot, annak ellenére, hogy az oszmán fennhatóságú területeken születtek és éltek. Tény azonban, hogy a görög patriarchátus által végzett összeírások eredményei is elmaradtak a görögök tényleges számától, mert – miként a konzuli jelentésekből kiderül – a görög népesség egy része megtagadta a bejelentést, attól félve, hogy az adott összeírás adatai a törökök kezébe kerülnek.[19]

A demográfiai becslések sokfélesége a mai napig is fennáll. Példának okáért, az egyik görög-török internetes tudományos site[20] 1997-ben „Mikra Asia. Story of Greeks of Anatolia” címmel közölte az egyik görög-török tudományos kutatási programnak az eredményeit. A site, melyet Bilgin Esme (Tr) és Angeliki Ralli (Gr) kutatók szerkesztettek, a görög népesség létszámát Kelet-Thrákiában és Kis-Ázsiában 2,6 millió főben jelölte meg. A fenti becslés általában egybeesik a görög történészek adataival, akik szerint a görögök létszáma Kelet-Thrákiában, Konstantinápolyban és Kis-Ázsiában 2 450 000, ezzel szemben a törököké 8 000 000 (beleértve a kurdokat, a pontuszi görögöket, a cserkeszeket és az oszmán állam többi muzulmánját), valamint 1 500 000 örmény, zsidó és bolgár.[21]

 

A népirtás első fázisa (1914-1918)

A népesség mozgásai

Az oszmán birodalom keresztény népei elleni erőszak fokozatosan nőtt. Az első lépés a bojkott volt, melyet a háttérből a kormány irányított a keresztény vállalkozások ellen. A bojkottot eszköznek használták az iszlám tömegek mozgósítására az elhatározott célok valóra váltásához.[22] A görög vállalkozások kereskedelmi blokádja 1914-ben kezdődött. Az Ökumenikus Patriarchátus Fekete Könyvében megemlítik, hogy ennek a politikának a célja Konstantinápoly eltörökösítése, mely addig jellegzetesen görög város volt, „és nem csekély mértékben hozzájárult az egész kereskedelmi forgalom és az üzleti kapcsolatok megbénulásához a főváros görög lakosai között”.[23]

Több kutató vélekedése szerint a keresztény közösségek elnyomása és megsemmisítése a németek sugallatára történt. Mihalis Rodas szerint a németek célja az volt, hogy „…végleg kiűzzék onnan az angolokat és a franciákat, a görögökre pedig megsemmisítő csapást mérjenek”[24].  Ezt a célt propagálta 1915-től a német Franz Köhler: „Egyfelől a színgörög lakosú égei-tengeri szigetek és kisázsiai partvidék török gyarmatosításával – és az ottani görögök kiűzetésével –, másfelől a megmaradt görögség erkölcsi és gazdasági legyengítésével lehetővé válik Törökország fokozatos iszlámosítása. Így sikerül egynemű népességű török államot létrehozni, olyan államot tehát, amely tisztán nemzeti jellegű lesz… A területnövelő görög szándékok megvalósításának ezáltal nem lesz többé terepe, hiszen az ottani görögség megsemmisülésével alapját veszti a szabad királyság politikája, amely a hódoltságban sínylődő nemzetrész felszabadítását tűzte céljául”. [25]

Mindenesetre az eseményekre az első világháború esetlegességei nyomták rá bélyegüket, valamint az ifjútörökök kalandor magatartása, akik azt hitték, hogy a török-német szövetséggel elérkezett az idő pánturanista terveik megvalósítására. Érdekes, hogyan ítélik meg a franciák ezt a szövetséget, ill. a népirtás okait: „…Törökország háborúba való belépésének legfőbb indítéka az volt, hogy Németország ígéretet tett nekik Egyiptom, Líbia és Szudán visszaszerzésére. És amikor a hadműveletek kedvezőtlenül alakultak, elsősorban az orosz hadsereg törökországi előrenyomulása miatt, akkor a németek, hogy megfékezzék a törökök elkeseredését, az örmények és görögök ellen fordították őket, akiknek meg is kezdték módszeres megsemmisítését, lefoglalásokkal, nők megerőszakolásával, internálásokkal, mészárlásokkal…”[26]

Örmény genocídium

Az örmény volt első keresztény népcsoport Anatóliában, melyet szisztematikusan semmisítettek meg. Különösen a kaukázusi Sarikamişban az oroszoktól elszenvedett vereség után az ifjútörökök az emberek haragját az örmények ellen fordították. A deportálások 1915 májusában kezdődtek, és miniszteri rendeletekkel váltak hivatalossá. Kis-Ázsia keleti és középső területének teljes örmény lakosságát ugyanezen év nyaráig deportálták. Ez folytatódott a nyugati területeken élő örmények deportálásával. Megsemmisítésük tervének megvalósításáról Hamit Bozarslan történész írja: „Az örmények likvidálását elsősorban a Trojka [Enver pasa, Talât bej és Cemal pasa] biztonsági szerve (Teşkilât-ı Mahsusa) irányította a háttérből. Ez a szervezet maga köré gyűjtötte a török komitácsikat*, az Egység és Haladás Bizottság tagjait, akik egyikük (Fuat Balkan) megfogalmazása szerint könyörtelenül gyújtogatnak, pusztítanak és gyilkolnak a hazájukért és nemzetükért”. A közönséges közbűntényes elítéltek szabadon bocsátása a börtönökből jelentős mértékben szaporította ennek a szervezetnek a sorait. Az előkelők és az ulémák** egy csoportja, továbbá a kurdokból álló dandárok, amelyek II. Abdul Hamit uralkodása idején jöttek létre, szintén részt vettek a népirtásban, és haszonélvezői voltak az örmény vagyonok kisajátításának.” Az örmény vagyonokat a deportálások után néhány hónappal kiárusították. [27]  

Dr. Mehmet Resit, a diyarbakıri vilajet kormányzója így ír arról, hogy milyen megfontolások alapján szánta el magát az örmények likvidálására: „Két lehetőség van. Vagy ők pusztítják el a törököket, vagy a törökök pusztítják el őket. A két megoldás közül az egyiket el kellett fogadnom. Török mivoltom erősebbnek bizonyult orvosi minőségemnél. Megszólalt bennem egy hang: ahelyett, hogy ők pusztítanának el minket, nekünk kell őket elpusztítanunk. Ha a történelem elítél ezért, belenyugszom. De közömbös számomra, hogy mit írnak és mit fognak ezután is írni más nemzetek rólam”.[28]  

A hivatalos török dokumentumok (amelyek napjainkig szelektíven kerültek nyilvánosságra), nem beszélnek arról, hogy a népirtás hivatalos parancsra történt. Az akkori német szövetségesek jelentései azonban ennek az ellenkezőjét bizonyítják. Erik Zürcher turkológus azt állítja, hogy még ha maga az oszmán kormány nem is vett részt közvetlenül a népirtásban, a kormányon belül volt egy szervezett csoport Talât irányítása alatt, amely a keleti kérdést így akarta megoldani.[29]

A túlélők iszlámosítása, különösen az asszonyoké és a gyermekeké, ugyancsak a hivatalos ifjútörök hatalom eszköze volt terveik megvalósításához. A kormány úgy döntött, hogy „a megtérített örmény nők muzulmánhoz menjenek férjhez…”. 1916 áprilisában, egy évvel a deportálások után, hivatalosan is elismerték a férfiak elhalálozását, és engedélyt kaptak a muzulmánok, hogy „fiatal nőket és özvegyeket vegyenek feleségül”.[30] Török becslések szerint a likvidált örmények száma 1919-ben 800 000 volt.[31]

Az örmények lemészárlása rettegésben tartotta a pontuszi görögöket. Érezték, ők lesznek a következő áldozatok. Megrendítő Stathis Hristoforidis visszaemlékezése, aki 1915-ben akaratlan tanúja volt a trapezunti örmény gyerekek lemészárlásának. Megemlíti, hogy a gyilkosok ezt kiabálták: „Bárcsak már a görögökön lenne a sor! Velük is ezt tesszük!” Vallomását így fejezi be Hristoforidis: „Egy évvel később minket is elpusztítanak”[32]

A pontuszi népirtás: „Le massacre blanc” 

A nacionalisták által végrehajtott pontuszi görög népirtásnak volt egy különös jellegzetessége: a népességet télen deportálták, s a megsemmisítésüket döntően maga a természet végezte el. A deportáltakat nem hurcolták el egy Auschwitzhoz hasonló helyre, hanem maga a menetelés ért fel egy Auschwitzcal.

A törökök pontuszi akciójukat a 15 és 45 év közötti férfiak mozgósításával kezdték, akiket munkazászlóaljakba irányítottak. Többségüket a Sevastia és Van települések közötti térségbe küldték utat építeni.[33] Ezzel párhuzamosan megfosztották őket attól, hogy szabadon gyakorolják foglalkozásaikat, a muzulmánoknak pedig megtiltották, hogy hivatásuk során együttműködjenek a görögökkel a katonai hatóságok által kirótt büntetés terhe mellett. Kezdetben az irreguláris török hordák elszigetelt görög falvakat támadtak meg, ahol raboltak, gyilkoltak, nőket erőszakoltak meg.[34] Az osztrák külügyminiszter Berlinbe küldött átiratában a következők szerepelnek a szövetségesük politikájával összefüggésben: „Törökország politikája arra irányul, hogy a görög népesség általános üldözése révén megsemmisítse a görögöket – miként korábban az örményeket – mint a török állam ellenségeit. A törökök – válogatás és az életben maradás lehetősége nélkül – a népesség deportálásának taktikáját követik, a tengerparttól az ország belseje felé, hogy a meghurcoltak ki legyenek téve a nyomornak és az éhhalálnak. A számkivetettek által hátrahagyott javakra a török büntetőszázad emberei teszik rá a kezüket, vagy egyszerűen felgyújtják és lerombolják a házakat. És mindazok az intézkedések, amelyek az örmények üldöztetéseinek idején napirenden voltak, most a görögség ellen is megismétlődnek”.[35]

Az osztrákok és németek megállapították, hogy a nemzeti méretű tisztogatás politikáját a pántürk ideológia sugallta, amely abban az időben a török népesség körében meghatározó ideológia volt, de „… a nagy görög vagyonok iránti török mohóság”[36] is oka volt e politikának. A törökök példátlan módszereket alkalmaztak a görögség megsemmisítésére, így például a népesség téli deportálását, amelynek során nem engedték meg a deportáltaknak, hogy élelmiszert és takarókat vigyenek magukkal. Megtiltották, hogy a deportáltak lakott helyen álljanak meg pihenni, csak néptelen és a tél viszontagságainak kitett helyeken tarthattak pihenőt, aminek fő célja a megsemmisítésük volt, hiszen így kénytelenek voltak kinn a szabadban lakni, s ráadásul élelmet sem tudtak beszerezni. Megtiltották a deportáltaknak, hogy idős szüleiknek, kicsi gyerekeiknek és a betegeknek segítsenek, akik így magukra maradtak a szurdokokban és az erdőkben, ahol éhen haltak, vagy a katonák végeztek velük. A kormányzati és a rendészeti szervek speciális fürdőkbe vezényelték az áttelepítetteket, melyeket úgymond katonai célokra létesítettek. Ott fürdésre kényszerítették őket, egészségügyi okokra hivatkozva. Százszámra hoztak oda a 40 fokos fürdőkbe férfiakat, nőket, gyerekeket. Közben ruháikat megdézsmálták, és amikor az emberek kijöttek a fürdőből, arra kényszerítették őket, hogy a mínuszban sorakozzanak fel a hóban, és várjanak a rendőrfelügyelőre, aki majd számba veszi őket, és akire legalább egy órát kellett ilyenkor várniuk. Majd újabb egy órát vártak az orvosi szemlét végző orvosra. Az ellenőrzés során a fiatalabbakat és egészségesebbeket betegeknek nyilvánították, akiket aztán a kórházba küldés alkalmával végeztek ki.[37]

A francia titkos jelentésekben számos adatot találunk ennek az időszaknak a deportálásairól. Az egyik jelentés Cemal pasa adatain alapul: „Hat héttel ezelőtt görögök tömeges mészárlására került sor. A meggyilkoltak száma eléri a 40 ezret”. A francia vezérkar információs szolgálata jelenti október 5-én: „… Komoly források szerint 50 ezer embert internáltak az ország belsejébe az ismert körülmények között. A Fekete-tenger partvidékén élő görögséget teljesen megsemmisítették.”[38]

Az üldöztetések olyannyira hevesek és kiterjedtek voltak, hogy még a törökök szövetségesei is jegyzékben fejezték ki ellenvetéseiket. Gróf Pallavicini írta 1918 januárjában: „Teljesen nyilvánvaló, hogy a görög népesség deportálása semmi esetre sem indokolt katonai szempontból, és rossz értelemben vett politikai célokat szolgál.”[39] Ugyanennek a véleménynek adtak hangot a józanabb törökök, mint például Vehib pasa, aki azt állítja, hogy a görögök deportálása katonai szempontból szükségtelen volt.[40] Szinte ezzel egy időben Kwiatkowski, az amisosi (samsuni) osztrák konzul szolgálati levelében jelentette, hogy a Fekete-tenger menti pontuszi görögök deportálása az ifjútörökök programjának része volt, amelynek célja a keresztény népelemek meggyengítése volt. Ő maga úgy vélte, hogy ennek a pusztításnak nagyobb visszhangja lehetett Európában, mint amilyet az örmények ellen elkövetett mészárlások okoztak.[41] Kwiatowski félelmei azon a felismerésen alapultak, hogy a görög népesség egyetemes elpusztítása a török nép óhaja volt.[42] Egyébként magas rangú tisztségviselőktől hallotta, hogy: „A görögökkel gyakorlatilag ugyanazt kell tennünk, mint amit az örményekkel csináltunk… Most a görögökkel kell végeznünk!”[43] De maga Talât (aki megkapta a pasa és a nagyvezír címeket), kijelentette, hogy „úgy látja, közeledik az a szükségszerű pillanat, amikor leszámolunk a görögökkel, pontosan úgy, ahogyan régebben az örményekkel.”[44]

A görög minisztériumi bizottság, melyet a kisázsiai Pontuszba küldtek, részletesen ismertette azokat a módszereket, amelyeket a törökök alkalmaztak a görögök elpusztítására. A görög szociális minisztérium bizottsági beszámolóiban (ezt a bizottságot Pontusz vidékére küldték 1919-ben, hogy összeírja a görög népesség problémáit) említést tettek azokról a módszerekről, amelyekkel több mint kétszázezer ember halálát okozták.[45] A pontuszi területen kívül a törökök a kaukázusi görög népességre is kiterjesztették az üldöztetéseket. 1915-ben, amikor a török hadsereg előrenyomult Kars tartományig, görög menekültek tömegei hagyták el otthonaikat a mészárlásoktól félve.[46]

K. Katehakis ezredeshez intézett egyik részletes jelentésben – ő a Konstantinápolyban székelő görög katonai misszió vezetője volt – a veszteségek részletesen szerepelnek: az amasiai járásban a 136 798 görög lakosból elvittek 73 375 főt, közülük alig 30% menekült meg. A neokesariai járásból 25 000 főt internáltak (a népesség létszáma 97 450 fő volt), ennek csupán 6%-a tért vissza. A koloniai járást teljes egészében elpusztították. Elenyésző volt azoknak a száma, akik megmenekültek. A haldias-kerasountai járás 167 450 görög lakosából 90 000 embert internáltak, további 45 000 fő Oroszországba menekült.  Az internáltakból csupán 20% menekült meg. A trapezunti járás 55 000 lakosából ötezret elhurcoltak (négyszázan tértek vissza), 26 ezren pedig Oroszországba menekültek. A rodopoli járás 24 ezer görög lakosából 4080 főt hurcoltak el, 4800-an pedig Oroszországba menekültek. A jelentés rámutat: „Pontusz egész területén kolosszális méreteket öltött a görög népesség vesztesége. Egyfelől a vidéki lakosság vesztesége 75%-os, másfelől a városok vesztesége 30%. Az általános helyzet ma csupán annyiban változott, hogy abbamaradtak a deportálások, a módszeres és tömeges száműzetések, valamint a mieink besorozása…”[47] A kis-ázsiai Pontusz áldozatainak száma René Paux szerint összesen: 257 019.[48]

 

Fordította: Szidiropulosz Archimédesz

Nyelvi lektor: Mohay András

  

 Folytatása következik

 

 

 

 


[1] H. J. Psomiadis: The Eastern Question, The last face. Thessaloniki 1968. I. K. Hasiotis: I evropaikes dinameis kai I Othomaniki Autokratoria. [Az európai hatalmak és az oszmán birodalom.] Thessaloniki, 1976

[2] Georgios Th. Papadopoulos: I proszfora ton Pontion stin epanastasi tou ’21. [A pontuszi görögök szerepe a ’21-es forradalomban.] Efxinos Pontos c. lap, 1999. ápr. 27., 12. old.

 *A muzulmánok a másvallásúakat hívták így, s különösen a keresztényeket illették ezzel a kifejezéssel, jelentése: hitetlen.

[3] O Laos című lap [A Nép] vezércikke. Konstantinápoly, 1908. november 30.

*A görög nemzeti liberalizmus legnagyobb alakja, a modern Nagy-Görögország megteremtője.

[4] Alkis I. Panajiotopoulos: Jia ti meleti tou mikrasiatikou ellinizmou. [Adalékok a kisázsiai kultúra tanulmányozásához.] „Diavazo” [Olvasok] c. folyóirat 74. kötet, 1983. július 27. 15. old. Erről a témáról rendkívül informatív Antonis Liakos tanulmánya [„Az olasz egység és a Nagy Eszme”] i.m. [„I italiki enopoiisi kai i Megali Idea.”]

[5] Dimitris A. Zeginis: Nationalism and the reality of the nation-state: The case of Greece and Turkey in relation to the european orientation  int he two countries”, Ph.D. Thesis, University of Esex, 1993, 195-203. old.

[6] Az pántürk eszméről lásd Tekin Alpnak, egyik ideológusuknak a könyvét: The turkish and panturkish ideal, újrakiadása, London, Liberty Press χχ. A pántürk jelenség tanulmányozásához lásd: Jacob M. Landau: [A pántürk eszme. A török terjeszkedés doktrínája.] Athén, Thetili, 1985. 

[7] Paschalis Kitromilidis: Greek Irredentism in Asia Minor and Cyprus, Middle Eastern Stidies, 26. köt., 1. sz., 1990. január, 5. old.

[8] Vasilis Notis: Ekviomihanisi kai ikonomiki anaptixi stin Tourkia. [Iparosítás és gazdasági fejlődés Törökországban.] Athén, 1986, 36-37. old.

[9] Celal Bayar, Ben de yazdim. Millimucadeleye giris. 5. köt. Konstatntinápoly, Baha K., 1967, 1572-82. old.

[10] Vezércikk. O Laos, Kontantinápoly, 1909. január 18.

[11] Külügyminisztériumi Levéltár (AYE), Athén 1917, Anthelliniki en Tourkia diogmi, 3501, [Görögellenes üldözések Törökországban, 3501.] Érdekes az egyik konstantinápolyi lap leírása az állapotokról: „Vannak olyan görögök, örmények, albánok és arabok, akik nem törökök, ámbár iszlám vallásúak. Ahhoz, hogy rabságban tudjátok tartani értelmüket és lelküket, mindegyikhez más és más módszert válasszatok. Egyiknek a vallását kezdjétek ki, másnak a nyelvét bántsátok, harmadiknak a hagyományait sértsétek meg. Ezért harcoltok több mint ötszáz éve. Ezért szenvedtek évek óta.  A birodalom népei öt évszázada nem vesztették el nemzeti önazonosságukat, eddigi szolgasorsuk, és minden szenvedéseik ellenére.” Vezércikk az O LAOS c. lapban, Konstantinápoly, 1909. jan. 8.

* Samsunta jelentős görög kikötőváros a Fekete-tenger délkeleti partján, Samsun tartomány székhelye, Kr. e. 562 körül alapították a görögök Amisus néven. A XIV. században az oszmán birodalom része.

[12] AYE, 1911/B/53, 440. sz.

[13] Konstantinos Fotiadis: I jenoktonia ton Ellinon tou Pontou. [A pontuszi görögök megsemmisítése.] Athén, Görög Parlament Alapítványa, 2004, 109. old.

[14] Charis Tsirkinidis, i.m., 93. old.

[15] Polichronis K. Enepekidis: Jenoktonia ston Efxoino Ponto. [Népirtás a Fekete-tenger mentén.] Diplomáciai iratok Bécsből (1909-1918), Thessaloniki, Efxinos Leshi Thessalonikis, 1995, 7. old.

[16] Thanasis Bravos: „Ellinismos kai (neo)tourkiki antilipszi peri mionotiton. [Görögség és a kisebbségek (ifjú)török felfogása 1912-1922. Jenoktonia i ena anarmosto dilimma” [Népirtás vagy egy oda nem illő dilemma. Mikrasiatika Hronika] Mikrasiatika Hronika c. folyóirat, 2005. [Kisázsiai Krónika vagy Évkönyv?]

[17] J. McCarthy: Muslim and minorities. The population of Ottoman Anatolia and the Empire. New York, New York University Press, 1983, 97. old.

[18] Douglas Dakin: The unification of Greece 1770-1923, London, Ernest Benn Limited 1972. Görög nyelven az alábbi címen jelent meg: I enopoiisi tis Eladas 1770-1923. [Görögország egyesítése 1770-1923.] Nemzeti Bank Oktatási Alapítvány, 1982

[19] A. Alexandris: The Greek Census of Anatolia and Trace (1910-1912). A constribution to ottoman historical demography”, Ottoman Greeks int he age nationalism: Politics, economy and society  int he nineteeth century, Prinston, D. Gontikas-Ch. Issawi, 1999, 45-47. old. Thanasis Bravos i.m.

[20] http//www.busim.ee.boun.edu.tr/~esme/gr/table.html

[21] Thanos Veremis: „Arhi deinon megalon” [A nagy csapás kezdete]. Kathimerini c. napilap 1920. május 20-iki száma

[22] Erik J. Zurcher: Sinhroni istoria tis Tourkias. [A modern Törökország története.] Athén, Alexandria K., 2004, 159. old.

[23] Oikumeniko Patriarchio, Mavri Vivlos. [Ökumenikus Patriarchátus Fekete Könyve.] Konstantinápoly, Patriarchátus Ny., 1919, 54. old.

[24] M. Rodas: Pos i Jermania katesztrepsze ton Ellinizmo tis Tourkias [Hogyan semmisítette meg Németország a törökországi görögséget?] Athén, Parousia, 1978, 24. old.

[25] Franz Kohler, i.m.

[26] Francia Vezérkar/2. sz. vezérkari osztály/1-10-1918, Tsirkinidis hiv. i.m., 93. old.

* A szó „bizottsági”-t, „bizottság tagját” jelent, s azzal magyarázható, hogy az ifjútörök párt nevében Párt helyett Bizottság szerepelt, vagyis „Haladás és Egység Bizottsága” volt a nevük

[27] Hamit Bozarslan: Istoria tis sinhronis Tourkias. [A modern Törökország története.] Athén, Savallas K., 2004, 33. old.

[28] Taner Aksam: Turk ulusal Kimligi ve ErmeniSorunu. Konstantinápoly, Hetisim K., 1992, 175-176. old.

[29] Erik J. Zurcher, i.m., 173. old.

[30] Hamit Bozarslan, i.m.

[31] Hamit Bozarslan, i.m., 31. old.

 * A szó „bizottsági”-t, „bizottság tagját” jelent, s azzal magyarázható, hogy az ifjútörök párt nevében Párt helyett Bizottság szerepelt, vagyis „Haladás és Egység Bizottsága” volt a nevük

** Ulemá arab kifejezés, az iszlám vallástudósainak közös elnevezése, vagyis az Iszlám jogtudósokat jelöli a szó.

[32] Stathis Hristoforidis: „T”ommatia mou to idan: T’ Armenopoulia. [„Saját szememmel láttam: az örmény gyerekeket”.]  Pontiaki Iho [Pontuszi Visszhang,] 18. köt. Adelfotitos Pontion Panajia Gumera, január-február 1985, 23. old.

[33] Az üldözések különböző formáiról lásd Germanos Karavangelis visszaemlékezéseit, aki 1908-tól Amasia metropolitája. Antigoné Belou-Threpsziadi: Morfes ton Makedonomahon kai ta Pontiaka. [A makedón szabadságharcos-portrék és a pontuszi események] Athén, 1992

[34] Ezek a megállapítások 1917. szeptember 4-én hangzottak el a francia Vezérkar hivatalában (Haris Tsirkinidis i.m.)

[35] Polichronis K. Enepekidis: Oi diogmoi ton Ellinon tou Pontou (1908-1918). [A pontuszi görögök üldöztetése (1908-1918),] i.m.., 11. old.  A bécsi és a berlini diplomáciai iratok mindegyike, amelyek a pontuszi népirtással foglalkoznak, 1918-ig megjelentek: Polichronis K. Enepekidis: Jenoktonia ston Efxino Ponto. Diplomatika engrafa apo ti Vienni 19-1918) [Népirtás a Fekete-tenger mentén. Diplomáciai iratok Bécsből (1909-1918)] Thessaloniki, Efxinos Leshi Thessalonikis, 1995

[36] Polihronis K. Enepekidis, i.m. 140. old.

[37] A népesség megsemmisítése ellen emelt panaszt a Pontusziak Központi Bizottsága 1919-ben (AYE, YAK, 1919/A/4a, Mih. Ailianos, i.m., 85-86. old.)

[38] Haris Tsirkinidis, i.m.., 94. old.

[39] Polihronis K. Enepekidis: Oi diogmoi ton Ellinon tou Pontou. [A pontuszi görögök üldöztetése (1908-1918)]. Az Osztrák-Magyar Monarchia kiadatlan, valamint Állami Levéltárának iratai, i.m.

[40] Polihronis K. Enepekidis: Jenoktonia ston Efxoino Ponto. [Népirtás a Fekete-tenger mentén] Diplomáciai iratok Bécsből (1909-1918), i.m., 161. old.

[41] Polihronis K. Enepekidis: Oi diogmoi ton Ellinon tou Pontou. A pontuszi görögök üldöztetései (1908-1918). Az Osztrák-Magyar Monarchia kiadatlan, valamint Állami Levéltárának iratai alapján, i.m.

[42] Polichronis K. Enepekidis: Jenoktonia ston Efxoino Ponto. [Népirtás a Fekete-tenger mentén.] Diplomáciai iratok Bécsből (1909-1918), i.m., 158. old.

[43] Polihronis K. Enepekidis, i.m., 139-140. old.

[44] Polihronis K. Enepekidis, i.m., 115. old.

[45] Rizountios, „Ta jegonota tis Rizountos” [A rizountai események.] Eleftheros Pontos (Szabad Pontusz) c. lap, Batoumi, 4. szám, 1919. június 26. Mih. Hr. Lilianos, i.m., 85-86. old.

[46] N. G. Volkof: Kaukafski Etnografitseskii Sbornik. Moszkva, Naouka, 1969, 9. old.

[47] AYE, KY, YAK 1919/A/4a

[48] Rene Paux: Deportation Repatriement Grecs en Turquie. Párizs, 1919.

————————————————————————–

 

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΚΙΚΟΥ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΥ ΚΑΙ

ΟΙ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΕΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΩΝ ΛΑΩΝ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ

 Του Βλάση Αγτζίδη (*) 

Ένα από τα πλέον άγνωστα θέματα της ευρωπαϊκής ιστορίας είναι ο τρόπος μετάβασης από την  πολυεθνική ισλαμική Οθωμανική Αυτοκρατορία στα σύγχρονα εθνικά κράτη. Η μετάβαση αυτή θα συμβεί στην πρώτη 25ετία του 20ου αιώνα και θα συνδεθεί με δύο σημαντικές εξελίξεις. Κατ’ αρχάς με την εμφάνιση του τουρκικού εθνικισμού που εξέφραζε τα στρατιωτικά και γραφειοκρατικά στρώματα των Οθωμανών και απεφάσισε για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία την επίλυση του εσωτερικού εθνικού ζητήματος με τη γενοκτονία αυτών που θεωρούσε ανταγωνιστικές εθνότητες.  Κατόπιν με την στρατηγική συμμαχία του γερμανικού ιμπεριαλισμού από τα τέλη του 19ου αιώνα με το τουρκικό ισλάμ και την κοινή συμμετοχή στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η οποία έδωσε το πλαίσιο πραγματοποίησης των προαποφασισμένων γενοκτονιών των χριστιανικών εθνών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (Ελλήνων, Αρμενίων, Ασσυροχαλδαίων). 

Όλα αυτά βεβαίως ήταν απόρροια της αποσύνθεσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καθώς και των αντιτιθέμενων συμφερόντων των Μεγάλων Δυνάμεων.

 

Το Ανατολικό Ζήτημα

           O 19ος αιώνας χαρακτηρίστηκε από την πολιτική και κοινωνική αποσύνθεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι μεγάλες δυνάμεις προσπαθούσαν να αποκομίσουν οφέλη από την κατάρρευσή της. Οι συμπαγείς εθνικές ομάδες στα Βαλκάνια και στη Μικρά Ασία, που βίωναν την υπαγωγή τους στο οθωμανικό κράτος ως κατάκτηση, ανέπτυσσαν κινήματα για την απόκτηση της αυτοδιάθεσής τους. Ο όρος Ανατολικό Ζήτημα καθιερώθηκε για πρώτη φορά το 1822, κατά τις συζητήσεις στη Βερόνα για την ελληνική επανάσταση. Σε ιδεολογικό επίπεδο αντιμετωπιζόταν ως ιστορική συνέχεια της παλιάς σύγκρουσης της Δύσης με την αυταρχική Ανατολή, που είχε ως σταθμούς τη σύγκρουση της αρχαίας Ελλάδας με τους Πέρσες, την αντιπαράθεση του χριστιανικού και του ισλαμικού κόσμου, τη χριστιανική Reconquista, τις σταυροφορίες, τις προσπάθειες των βόρειων χριστιανικών λαών να ανακόψουν τις βαρβαρικές επιθέσεις των Τατάρων, των Ούνων κ.ά. Ουσιαστικά το Ανατολικό Ζήτημα αναφύεται από τη στιγμή που οι μουσουλμάνοι Τούρκοι εισβάλουν στη Μικρά Ασία. Έτσι, η πρώτη περίοδος του Ζητήματος αυτού ξεκινά τον 11ο αιώνα και λήγει το 1683, όταν λήγει πλέον η οθωμανική προσπάθεια κατάληψης της Κεντρικής Ευρώπης. Η δεύτερη περίοδος αρχίζει το 1684 και τελειώνει το 1800 και η τρίτη καλύπτει το διάστημα 1880-1923.[1]  

          Στη νεότερη εποχή το Ανατολικό Ζήτημα καθορίστηκε εν πολλοίς από τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων, τις μεταξύ τους ισορροπίες και τις προσπάθειες αποτροπής της σλαβικής επέκτασης που ενσάρκωνε η ρωσική Αυτοκρατορία. Οι χώρες που συνηγορούσαν υπέρ της ακεραιότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν η σταθερά φιλότουρκη από το 1535 Γαλλία, η Αγγλία και η Ολλανδία, και από το 1790 η Πρωσία. Κύριος υποστηρικτής της ακεραιότητας, σχεδόν μέχρι τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, υπήρξε η Μεγάλη Βρετανία. Τη σκυτάλη από την Πρωσία θα παραλάβει η Γερμανία –μέχρι το τέλος του 1918- και θα ενισχύσει τα σχέδια των Τούρκων εθνικιστών για εξόντωση των χριστιανικών ομάδων της Αυτοκρατορίας..

          Μέσα στο πλαίσιο των αντικρουόμενων συμφερόντων οι Μεγάλες Δυνάμεις επενέβαιναν καθοριστικά, άλλοτε υπερασπίζοντας το στάτους κβο και άλλοτε ενισχύοντας τα κινήματα των υπόδουλων λαών. Η σημαντική παράμετρος, που καθόρισε τις εξελίξεις και πολλές φορές ανάγκασε τις μεγάλες δυνάμεις να αλλάξουν τις στρατηγικές τους επιλογές, ήταν η πραγματικότητα των λαϊκών κινημάτων.

 

Η αφύπνιση των λαών

           Η αφύπνιση των κατακτημένων λαών είχε οδηγήσει στην απελευθέρωσή τους στη Βαλκανική. Στο βαλκανικό Νότο έγινε κατορθωτή η δημιουργία ενός μικρού ελληνικού βασιλείου, ως απόρροια της μεγάλης ελληνικής αντιοθωμανικής Επανάστασης που άρχισε το 1821.[2]

Μετά τη δημιουργία του κράτους της Ελλάδας, γεννήθηκαν νέα εθνικά κράτη. Η Ρουμανία το 1862, το Μαυροβούνιο το 1860, η Σερβία το 1876, η Βουλγαρία το 1878 και η Αλβανία το 1913. Αλλά και στην ίδια τη Μικρά Ασία εμφανίστηκαν τάσεις ανεξαρτησίας στους Αρμένιους, στους Έλληνες του Πόντου και της Ιωνίας και αργότερα στους Κούρδους. Την κατάσταση που επικρατούσε στη Μικρά Ασία περιγράφει γλαφυρά το 1909 η εφημερίδα «Ο Λαός», που εκδιδόταν στην Κωνσταντινούπολη: «Τουρκικός λαός λογιούνταν όλοι οι μουσουλμάνοι, δηλαδή οι πιστοί καθώς ονομαζόντουσαν μόνοι τους… Όλοι οι μουσουλμάνοι ήταν ίσοι αναμεταξύ τους. Όλοι μπορούσαν να γίνουν πασάδες ή στρατηγοί. Μα δεν παραδέχονταν για ίσους με τον εαυτό τους τους χριστιανούς και τους εβραίους παρά τους ονομάζανε γκιαούρηδες. Τους απογόνους των παλαιών κατοίκων τους ματαχειρίζονταν σαν ξένους. Δεν τους επέτρεπαν να γίνουν αξιωματικοί ή υπάλληλοι. Δεν τους δέχονταν για μάρτυρες στα τουρκικά δικαστήρια. Η τουρκική κυβέρνηση τους ανέχονταν μόνο, βάζοντάς τους να πληρώνουν ένα χωριστό φόρο, το χαράτσι. Τους ονόμαζαν ραγιάδες (κοπάδια) και δεν τους ήθελαν για άλλο τίποτα παρά για να τρέφουν το μουσουλμανικό λαό. Στις επαρχίες μόνο οι μουσουλ­μάνοι ήτανε γεωχτήμονες. Οι χριστιανοί ήταν αγρότες, απαράλ­λαχτα όπως οι δούλοι στο μεσαίωνα. Πριν την κατοχή, οι χριστιανοί αυτοί ήσαν έθνη ανεξάρτητα και πάντα είχαν βαστάξει τη γλώσσα, τη φορεσιά τους και τις συνήθειές τους…»[3]

          Η ελληνική παρέμβαση στο Ανατολικό Ζήτημα ήταν δύο ειδών: αφενός εμφανίστηκε το αλυτρωτικό αίσθημα των υπόδουλων ελληνικών πληθυσμών και αφετέρου αναπτύχθηκε στο νέο ελληνικό κράτος η ιδεολογία της «Μεγάλης Ιδέας.» Οι δύο αυτές παράλληλες και εν πολλοίς αλληλοεπηρεαζόμενες διαδικασίες βρίσκονταν σε συνάρτηση με τις ιδεολογικές τάσεις που επικρατούσαν στο δημοκρατικό ευρωπαϊκό χώρο. Βρισκόμαστε σε μια εποχή κατά την οποία, κάτω από την επιρροή του διαφωτισμού, τα εθνικά κινήματα των λαών συγκρούονταν με τις αυταρχικές αυτοκρατορίες[4].

          Στον ελλαδικό χώρο το ρεύμα του αστικού εκσυγχρονισμού, που επιζητούσε την εθνική ολοκλήρωση, εξέφραζε ο βενιζελισμός. Αντίθετα ο αντιβενιζελισμός και η φιλομοναρχική παράταξη εκπροσωπούσε τα γραφειοκρατικά στρώματα που είχαν αναπτυχθεί στο υποβαθμισμένο βασίλειο και ενσάρκωνε όλες τις αντιστάσεις στην εθνική ολοκλήρωση και στη δημιουργία σύγχρονου κράτους. Η ιδιομορφία της ελληνικής περίπτωσης συνίσταται στο γεγονός ότι το ελληνικό έθνος-κράτος δημιουργήθηκε σε μια μικρή καθυστερημένη τότε νοτιοβαλκανική περιοχή της οθωμανικής επικράτειας, από την οποία απουσίαζαν αστικά στρώματα και διανοούμενοι. Ο κύριος όγκος των Ελλήνων παρέμεινε υπό οθωμανική κυριαρχία, όπως και τα μεγάλα αστικά κέντρα των Ελλήνων: Κωσταντινούπολη, Σμύρνη, Τραπεζούντα κ.ά. 

Ο τουρκικός εθνικισμός

 Ένας σημαντικός παράγοντας που εμπόδισε την πραγματοποίηση μεταρρυθμίσεων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και απόδοσης ίσων δικαιωμάτων σ’ όλους τους πολίτες, ανεξαρτήτως θρησκεύματος, ήταν ο νεαρός τουρκικός εθνικισμός. Με την εμφάνισή του ο όρος «Τούρκος» άρχισε να αποκτά θετική σήμανση, ενώ για πρώτη φορά ο χώρος που καταλάμβανε η Οθωμανική Αυτοκρατορία αρχίζει να περιγράφεται ώς «Τουρκία». Μέχρι εκείνη τη στιγμή το ισλάμ και οι νέες παντουρκιστικές ιδέες δεν σχετίζονταν με συγκεκριμένο εθνικό έδαφος. Ο νέες εθνικιστικές απόψεις που εμφανίζονται καθορίζουν ως εθνικό χώρο των Τούρκων μια εκτεταμένη περιοχή από το Αιγαίο έως τη θάλασσα της Κίνας. Το παντουρκιστικό κίνημα στοχεύει ακριβώς στη δημιουργία αυτής της νέας τουρκικής αυτοκρατορίας, όπου δεν θα υπάρχει θέση για κανένα άλλο έθνος, εκτός απ’ αυτό των Τούρκων. Ένας από τους πατέρες του παντουρκισμού, ο Ζιγιά Γκιοκάλπ (Giokalp) πρότεινε ανοιχτά την υπέρβαση της χαλαρής, πολυεθνικής και θρησκευτικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μετην μετατροπή των ομάδων που ζούσαν σ’ αυτήν σ’ ένα συμπαγές ομοιόμορφο τουρκικό σώμα (compact body).[5] Tις απόψεις αυτές υλοποίησαν οι Οθωμανοί αξιωματικοί που είχαν βρεθεί στη Γαλλία, και προσπάθησαν να ντύσουν με τις αξίες του διαφωτισμού τις ρατσιστικές επιδιώξεις του παντουρκισμού.[6]  

O Πόντος ήταν μια περιοχή της Μικράς Ασίας, όπου μια συμπαγής ελληνική κοινωνία επιβίωνε από τους ελληνιστικούς και βυζαντινούς χρόνους κι όπου δεν έγιναν πληθυσμιακές μετατοπίσεις κατά την περίοδο των βυζαντινοτουρκικών συγκρούσεων. [7]                 

Την εποχή εκείνη, τα εθνικά κινήματα της Μικράς Ασίας, δηλαδή το ελληνικό και το αρμενικό, εξέφρασαν την αναγκαιότητα για αστικοδημοκρατικό μετασχηματισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το φαινόμενο της δημιουργίας μιας νέας δυναμικής αστικής τάξης μετά τις μεταρρυθμίσεις του Χάτι Χουμαγιούν (1856), που η συντριπτική της πλειοψηφία ανήκε στις καταπιεσμένες χριστιανικές ομάδες του πληθυσμού, εμφανίστηκε σε όλη την έκταση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.[8] Από τα μέσα του 19ου αιώνα, οι Έλληνες έμποροι είχαν άρχισαν να αποκτούν κυρίαρχη θέση ακόμα και στην οικονομική ζωή στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας. Οι κατάλληλες οικονομικές συνθήκες ευνόησαν την ανάπτυξη της ελληνικής κοινωνίας καθώς και ενός εκπληκτικού πολιτισμού και πολιτικής.

 Η έλλειψη τουρκικής αστικής τάξης εμπόδιζε τα σχέδια του παντουρκιστικού κινήματος. Το ενδιαφέρον στην τουρκική περίπτωση είναι ότι το ρόλο των αστικών στρωμάτων είχαν οι στρατιωτικοί. Ένας από τους λόγους που επιτάχυναν τη νεοτουρκική «επανάσταση», ήταν ο έλεγχος των οικονομικών δραστηριοτήτων από το χριστιανικό στοιχείο. Στην πραγματικότητα το κίνημα των νεοτούρκων το 1908 αποτέλεσε την αντεπανάσταση εναντίον των δημoκρατικών κινημάτων των υπόδουλων εθνών. Oι ηγέτες του κινήματος αυτού ήταν οι Ενβέρ (Enver pacha), Ταλαάτ (Talaat bey) και Τζεμάλ  (Djemal pacha).  Οι προσωπικότητες των ηγετών του νεοτουρκικού κινήματος περιγράφονταν από έναν Τούρκο στρατηγό σε μια γαλλική εφημερίδα: «Ακολούθησε τη στρατιωτική καριέρα (ο Enver pacha) και το 1902 έγινε επιτελής. Από τότε πολέμησε συνεχώς κατά των Βουλγάρων κομιτατζήδων και των Ελλήνων ανταρτών της Μακεδονίας… Ήταν σκληρός παρά το ήπιο της εμφάνισής του και είχε αποκτήσει μια υπεροψία χωρίς έλεγχο… Κι αυτοί οι κόλακες οι Γερμανοί, που κρυφά γελούσαν με την τρέλα του, για να ελέγχουν καλύτερα το ανόητο θύμα τους, χειροκροτούσαν τις ιδέες του και ενθάρυναν τη μωρία του…Ο Talaat bey ήταν χαρακτήρας εύκαμπτος και καταχθόνιος… Είναι ιθύνων νους των τρομοκρατικών ιδεών μέσα στην εσωτερική πολιτική… Ο  Djemal pacha, κουρδικής καταγωγής, δεν ήταν παρά ταγματάρχης στη Θεσσαλονίκη το 1908. Πολύ πρακτικός, ερωτευμένος με το κέρδος, φιλοδοξεί υψηλά πολιτικά πόστα. Ενώ οι στενοί του σύντροφοι επιδίωκαν πόστα στρατιωτικών ακολούθων, αυτός ορίζεται κυβερνήτης των Αδάνων για να συγκαλύψει τις σφαγές των Αρμενίων. Αργότερα διαδέχεται τον Kiamil pacha, σαν κυβερνήτης της Βαγδάτης όπου με σκάνδαλα απέκτησε τεράστια περιουσία…»  Για τον δρ. Ναζίμ (docteur Nazim), κορυφαίο στέλεχος των νεοτούρκων, o Σερίφ πασά (Cherif pacha) έγραψε στην ίδια εφημερίδα: «Είναι ένας αποφασιστικός, φανατικός οπαδός της εξολόθρευσης των χριστιανών γενικά και ειδικά των Ελλήνων, μη χαρίζοντας παρά μόνο σ’ εκείνους που ασπάζονταν το ισλάμ.» Σύμφωνα με τον Σερίφ πασά  υπήρξαν κορυφαία στελέχη των νεοτούρκων που προέρχονταν από τους ελληνικής καταγωγής μουσουλμάνους, όπως ο Bεχίμπ μπέη (Vehib bey): «Συνταγματάρχης ελληνικής καταγωγής, επιφορτίστηκε να πλάσει το πνεύμα των νέων αξιωματικών της Στρατιωτικής Σχολής προς τις αρχές των νεοτούρκων. Ονομασθείς Διοικητής της Σχολής αυτής επέδειξε μια τυραννία χωρίς φραγμούς εναντίον των μαθητών που επιθυμούσαν να μείνουν ουδέτεροι.»[9]

          Ο τουρκικός εθνικισμός, με κέντρο δράσης του την οθωμανική Θεσσαλονίκη, αποφάσισε το 1911 την επίλυση του εθνικού προβλήματος της Αυτοκρατορίας με τη φυσική εξόντωση των γηγενών χριστιανικών εθνοτήτων. Οι σοβινιστικές τάσεις των νεοτούρκων φάνηκαν από πολύ νωρίς. Οι νεότουρκοι αρνούνταν πως υπήρχε εθνικό ζήτημα στην Τουρκία και επέλεξαν την πολιτική της βίαιης αφομοίωσης των εθνικών μειονοτήτων. Ο Τζελάλ Μπαγιάρ (Celal Bayar) αναφέρει ότι οι νεότουρκοι αντιμετώπιζαν τους Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ως «εσωτερικά καρκινώματα».[10] 

Η εφημερίδα Ο Λαός της Πόλης προειδοποιούσε τους Τούρκους ηγέτες: «Σήμερα με το τουρκικό σύνταγμα, αν έχετε ακόμα τα ίδια μυαλά, αν προσπαθάτε με το φανατισμό και με τον τουρκισμό να πνίξετε κάθε ξέχωρη εθνική ζωή, θα χυθεί αίμα πολύ κι από τα δύο μέρη και η Ευρώπη θα σας καθήσει στο σβέρκο. Τούρκοι που τυραννάτε τους λαούς της Αυτοκρατορίας, να μάθετε πως κανένας λαός δεν είναι τόσο πρόστυχος, τόσο ελεεινός, που να δέχεται να τυραννιέται και να κυβερνιέται από τον τύραννό του, τον ξένο, τον αλλόφυλο. Και τότες πια, σα δε σωφρονιστείτε, θα διαλυθεί η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Και η Τουρκία θα σβήσει.»[11]

Στις 10 Ιουλίου 1910, δύο μόλις χρόνια από το νεοτουρκικό κίνημα, η ελληνική εφημερίδα Νέα Αλήθεια (11a) της οθωμανικής, ακόμα, Θεσσαλονίκης έγραφε: «Αλλά για μας τους Έλληνες τι να πούμε; Οι λέξεις χάνουν το νόημά τους απ’ τη στιγμή που αντιμετωπίζουμε καθημερινά μια τόσο ζωντανή εικόνα διωγμών. Μας αφανίζετε. Δεν υπάρχουν λόγια για να περιγράψουμε τη δυστυχία που μας βρήκε τα δύο τελευταία χρόνια …για πιο λόγο υφιστάμεθα όλους αυτούς τους διωγμούς; Μας είχε δοθεί η υπόσχεση ότι κανείς δεν επρόκειτο να καταπατήσει τα δικαιώματά μας. Εν τω τούτοις, ψηφίστηκαν νόμοι που διατάσσουν το κλείσιμο των εκκλησιών μας, των σχολείων και των νεκροταφείων μας. Μας παίρνετε όσα μας ανήκουν και τα δίνετε σε άλλους. Φυλακίζετε τους ιερείς και τους δασκάλους μας. Ξυλοκοπείται τους πολίτες και από παντού ακούγονται θρήνοι και οδυρμοί.»

 Η απόφαση για τη Γενοκτονία των χριστιανικών λαών

 Τον Οκτώβριο του 1911 οι νεότουρκοι αποφάσισαν και επισήμως, σε συνέδριό τους, την εξόντωση των μη τουρκικών εθνοτήτων. Σε μια ανταπόκριση του περιοδικού «The Times of  London« στις 3 Οκτωβρίου του 1911 με τίτλο «Οι Νεότουρκοι και το πρόγραμμά τους», παρακολουθούμε την επικράτηση των ακραίων σωβινιστικών επιλογών στο συνέδριο του κομιτάτου «Ένωση και Πρόοδος» που βρισκόταν ήδη στην εξουσία. Η οθωμανοποίηση (ottomanization) δια της βίας όλων των κατοίκων, αποφασίζεται τελεσίδικα. Το μέσο θα ήταν οι εξοπλισμένοι Μουσουλμάνοι: «Οι Μουσουλμάνοι γενικά πρέπει να κρατήσουν τα όπλα τους και όπου υπήρχαν ως μειονότητα, οι αρχές πρέπει να τους εξοπλίσουν…. Η Τουρκία είναι πρωτίστως μια μουσουλμανική χώρα και οι ιδέες του μουσουλμανισμού και η επιρροή του πρέπει να κυριαρχούν. Κάθε άλλη θρησκευτική προπαγάνδα πρέπει να κατασταλεί αφού δεν μπορεί κανείς να εμπιστευτεί τους Χριστιανούς, οι οποίοι πάντα δούλευαν για την κατάρρευση του νέου καθεστώτος… Αργά ή γρήγορα η πλήρης οθωμανοποίηση πρέπει να επιτευχθεί αλλά είναι πλέον καθαρό ότι αυτό δε θα μπορούσε να γίνει με την πειθώ αλλά με τη δύναμη των όπλων. Η μουσουλμανική κυριαρχία είναι αναπόφευκτη  και μόνο στους μουσουλμανικούς θεσμούς και παραδόσεις οφείλεται σεβασμός.Το δικαίωμα της οργάνωσης, αποκέντρωσης και αυτονομίας δεν υπάρχει για τις υπόλοιπες εθνικότητες, οι οποίες μπορούν να κρατήσουν τις θρησκείες τους αλλά όχι τις γλώσσες τους. Η επικράτηση της τουρκικής γλώσσας αποτελεί ένα από τα βασικά μέσα για τη διατήρηση της μουσουλμανικής κυριαρχίας.»  

Έκθεση που στάλθηκε στο ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών από την Κωνσταντινούπολη αναφέρει: «Μεταξύ των υπό του Νεοτουρκικού κομιτάτου ληφθεισών αποφάσεων είναι και ο εκτουρκισμός των ελληνικών πληθυσμών, ο οποίος δεν είναι δυνατός, εφ’ όσον υπάρχουσι συμπαγείς ελληνικοί συνοικι­σμοί.» Οι νεότουρκοι θεωρούσαν τον εξισλαμισμό ως «…σπουδαίον μέσον προς επιτυχίαν του εξοντωτικού κατά των Ελλήνων προγράμματος, περί τον άξονα του οποίου εστρέφετο και στρέφεται η Τουρκία…» [12]      

 Το αντιχριστιανικό κλίμα και η τάση για ισλαμικό Τζιχάντ (Ιερό πόλεμο κατά των μη μουσουλμάνων) που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται, περιγράφεται στο άρθρο με τίτλο «Οθωμανοί εις τα όπλα» στις 13 Οκτωβρίου 1911 της τουρκικής εφημερίδας Ηχώ που εκδιδόταν στη Σαμψούντα: «Ο ιερός πόλεμος είναι θεία εντολή, της οποίας η εγκατάλειψις εις τοιαύτην εποχήν είναι αδύνατος… Εμπρός αδελφοί, ας ετοιμασθώμεν από σήμερον να συγκρουσθώμεν μετά των εχθρών, να πίωμεν το αίμα των.»[13]

 Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η άποψη της Ρόζας Λούξεμπουργκ για το ζήτημα αυτό, η οποία υποστήριζε ότι η Τουρκία δεν μπορούσε να αναγεννηθεί σαν σύνολο γιατί αποτελούνταν από διαφορετικές χώρες. Η Λούξεμπουργκ κατέληγε με τη διαπίστωση: «Η κρίση της ιστορίας για την Τουρκία είχε βγει: βάδιζε πια προς την διάλυση…»[14] Καλούσε τους σοσιαλιστές να υποστηρίξουν τα χριστιανικά κινήματα που διεκδικούσαν τη πολιτική τους χειραφέτηση με την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού. Όσον αφορά τους νεότουρκους, η Λούξεμπουργκ -σε αντίθεση με τον Βλαδίμηρο Ίλιτς Λένιν που τους θεωρούσε υπόδειγμα επαναστατών[15]– είχε καταγγείλει «την εσωτερική κοινωνική ανωριμότητα της νεοτουρκικής κυβέρνησης και τον αντεπαναστατικό της χαρακτήρα.»[16] Αλλά και οι σοβιετικοί θα αλλάξουν αργότερα άποψη. Στη Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια θα καταχωρηθούν, μερικές δεκαετίες αργότερα, ως «πλαστογράφοι της ιστορίας» και εμπνευστές του «σωβινιστικού δόγματος» του παντουρκισμού. 

Ο γερμανικός παράγων

          Ένας παράγοντας που συνέβαλε στην ικανοποίηση των νεοτουρκικών συμφε­ρόντων ήταν ο γερμανικός. Οι Γερμανοί είχαν τεράστια οικονομικά και στρατιωτικά συμφέροντα στην Τουρκία. Έλπιζαν ότι με μια ισχυρή Τουρκία θα ανταγωνίζονταν καλύτερα τους Βρετανούς. Η   γερμανική εκπόνησε ένα  «πρόγραμμα ακεραιότητας της Τουρκίας», η υλοποίηση του οποίου προϋπέθετε την εξόντωση των πληθυσμών εκείνων που ενίσχυαν τις φυγόκεντρες τάσεις στο εσωτερικό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Γράφει η Λούξεμπουργκ για αυτό, ότι η Γερμανία, στις 8 Νοεμβρίου 1898 στην οθωμανοκρατούμενη Δαμασκό, σε μια γιορταστική εκδήλωση έδωσε όρκο «… κάτω από τον ίσκιο του μεγάλου Saladin να προστατεύει και να διαφυλάττει το μωαμεθανικό κόσμο και την πράσινη σημαία του προφήτη». Θεωρεί όμως ότι: «Η αναλαμβανόμενη από τη Γερμανία προσπάθεια «αναγέννησης» της Τουρκίας ήταν μια καθαρή τεχνική προσπάθεια γαλβανισμού ενός πτώματος.»[17]

Η Τουρκία έγινε το πιο σημαντικό πεδίο δράσης του γερμανικού ιμπεριαλισμού. Κινητήρια δύναμη ήταν οι γερμανικές τράπεζες, οι οποίες είχαν κολοσσιαίες επιχειρήσεις στην Ασία. Η γερμανική πολιτική κορυφώθηκε μετά τους βαλκανικούς πολέμους, όταν οι Γερμανοί προσπάθησαν να φανατίσουν τις τουρκικές μάζες και να τις στρέψουν εναντίον των χριστιανών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα γερμανικό βιβλίο που έφερε στο φως ο Κώστας Φωτιάδης. Το βιβλίο του Φράνς Κόολερ (Franz Kohler) με τίτλο Der neue Dreibund εκδόθηκε το 1915 στο Μόναχο και περιέγραφε με σαφήνεια τις επιδιώξεις του γερμανικού ιμπεριαλισμού: «… τα μικρασιατικά εδάφη είναι η λύση. Εκεί θα μεγαλουργήσουμε εκτοπίζοντας το συναγωνισμό των άλλων λαών εξ αιτίας του υπέρτερου πολιτισμού και της οικονομικής ζωής που θα συγκεντρωθεί στα χέρια μας… Τους φίλους μας θα αναζητήσουμε ανάμεσα σ’ εκείνους τους λαούς που έχουν μ’ εμάς κοινούς εχθρούς. Η κοινή εχθρότητα πρέπει να είναι ο πρώτος  και κύριος συνεκτικός δεσμός. Η σύμπτωση δε των οικονομικών συμφερόντων θα καταστήσει το δεσμό αυτό άρρηκτο.»[18] 

          Την περίοδο αυτή και κυρίως με την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, υλοποιήθηκε η, από το 1911 ειλημμένη, απόφαση των Οθωμανών για οριστική λύση του εθνικού προβλήματος της αυτοκρατορίας με τη φυσική εξόντωση των γηγενών εθνοτήτων. Οι εκτιμήσεις διαφόρων παραγόντων για συνεργία των Γερμανών στη γενοκτονία είναι γεγονός. Ο μάλλον φιλότουρκος Γάλλος αντιπλοίαρχος Ρολέν (Rollin), σ’ έκθεσή του προς το γαλλικό Γενικό Επιτελείο Ναυτικού στις 9 Φεβρουαρίου 1919, αναφέρει: «Οι νεότουρκοι σε συνεργασία με τους Γερμανούς φανέρωσαν τους στόχους του. Απέβαλαν τη μάσκα… Από τις αρχές του 1914 υπό την καθοδήγηση του Γερμανού αρχιστρατήγου Liman Von Sanders άρχισαν συστηματικοί διωγμοί και εξορίες… Μεθοδική επιχείρηση εξαφάνισης του ελληνικού στοιχείου… Υπό το πρόσχημα στρατιωτικής επιταγής οι διωγμοί μεταβλήθηκαν σ’ εκατόμβες… Χιλιάδες εξοντώθηκαν στα περίφημα Αμελέ ταμπουρού».[19] 

          Από τα αρχεία προκύπτει όμως, ότι οι Γερμανοί και Αυστριακοί διπλωμάτες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία έμειναν έκπληκτοι από τη βία που ασκούσαν οι τουρκικές αρχές στους εκτοπισμένους πληθυσμούς. Για παράδειγμα, ο Αυστριακός διπλωμάτης Τράουτμανσντορφ (Τrauttmansdorff)  γράφει προς τον υπουργό του στις 28 Ιουλίου 1916: «Υπέδειξα κατά την τελευταία επίσκεψη στην Τούρκο υπουργό Εξωτερικών ποια εντύπωση θα έπρεπε να προκαλέσουν σε ολόκληρο τον πολιτισμένο κόσμο τέτοια φρικτά μέσα, και του είπα ότι ένας τέτοιος τρόπος ενέργειας θα αποτελούσε ένα ακόμα λάθος, μεγαλύτερο από τα ριζοσπαστικά μέτρα που χρησιμοποιήθηκαν κατά των Αρμενίων».[20]

  Tα πληθυσμιακά μεγέθη

Ο υπολογισμός του ακριβούς αριθμού των Ελλήνων αποτελεί δύσκολο εγχείρημα. Μέσω των διαθέσιμων απογραφικών στοιχείων είναι δυνατή μόνο η προσέγγισή του. Βασικές πηγές αποτελούν η πατριαρχική απογραφή των ελληνικών πληθυσμών στη Μικρά Ασία και στην Ανατολική Θράκη, που πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τα ελληνικά προξενεία την περίοδο 1910-1912 και η οθωμανική απογραφή του 1914. Στην πατριαρχική απογραφή για το χώρο του Πόντου συνεργάστηκαν το ελληνικό προξενείο της Τραπεζούντας και το υποπροξενείο της Αμισού. Η οθωμανική απογραφή, που αποτελεί, έτσι και αλλοιώς, το μοναδικό επίσημο στοιχείο χαρακτηρίζεται από πλήθος ελλείψεων, που σχετίζονται με την καταχώρηση συνήθως μόνο των ανδρών και απ’ αυτούς κυρίως των μουσουλμάνων, ή στην καλύτερη περίπτωση  την ελλιπή καταγραφή παιδιών και γυναικών.[21]

Ο Τζάστιν Μακάρθι (J. McCarthy), που διακρίνεται για την φιλοτουρκική του μονομέρεια, στο έργο του Muslim and Minorities, διορθώνει την οθωμανική στατιστική προσθέτοντας 15% περισσότερο πληθυσμό.[22] Ο Ντάγκλας Ντέικιν (Douglas Dakin) δίνει τον αριθμό 2.100.000 (300.000 στην Ανατολική Θράκη και 1.800.000 στο σύνολο του μικρασιατικού εδάφους).[23]

 Σύμφωνα με την προβληματική οθωμανική στατιστική του 1914 στο σύνολο του οθωμανικού εδάφους (Μικρά Ασία συμπεριλαμβανομένου του Πόντου, Ανατολική Θράκη και βιλαετίου Χαλεπίου) κατοικούσαν 1.565.781 Έλληνες. Με βάση τις παρατηρήσεις επί των λαθών της απογραφής του Mακάρθι κατοικούσαν 1.711.718, ενώ με βάση την πατριαρχική 2.068.402. Η πατριαρχική  απογραφή αυτή φαίνεται να είναι εγγύτερη προς το πραγματικό μέγεθος του πληθυσμού γιατί οι Έλληνες δήλωναν τις γεννήσεις στο μητρώο της Εκκλησίας και όχι αυτό της οθωμανικής αρχής. Επίσης, αρκετοί Έλληνες για φορολογικούς και άλλους λόγους απέφευγαν να δηλωθούν, με αποτέλεσμα να μην έχουν την οθωμανική υπηκοότητα, παρότι ήταν γεννημένοι και κατοικούσαν σε οθωμανικά εδάφη. Είναι δεδομένο ότι και η πατριαρχική απογραφή υπολείπεται του πραγματικού αριθμού των Ελλήνων γιατί -όπως προκύπτει από προξενικές αναφορές- μέρος του ελληνικού πληθυσμού αρνιόταν να απογραφεί, φοβούμενο μήπως τα αποτελέσματα της συγκεκριμένης απογραφής πέσουν στα χέρια των Τούρκων.[24]

          Η ποικιλία των πληθυσμιακών εκτιμήσεων υπάρχει μέχρι σήμερα. Για παράδειγμα, ένα ελληνοτουρκικό επιστημονικό site[25], που υπήρχε στο διαδίκτυο το 1997, φιλοξενούσε τα αποτελέσματα ενός ελληνοτουρκικού ερευνητικού προγράμματος με τίτλο «Mikra Asia. Story of Greeks of Anatolia». Το site, που είχε κατασκευαστεί από τις ερευνήτριες Bilgin Esme (Tr) και Aggeliki Ralli (Gr), έδινε για τον ελληνικό πληθυσμό στην Ανατολική Θράκη και τη Μιρά Ασία τον αριθμό των 2,6 εκατομμυρίων ατόμων. Η παραπάνω εκτίμηση  συμπίπτει σχετικά με τις εκτιμήσεις σοβαρών Ελλήνων ιστορικών, η οποίοι για το 1919 δίδουν τον αριθμό των 2.450.000Ελλήνων στην ανατολική Θράκη, στην Κωνσταντινούπολη, και στη Μικρά Ασία, έναντι  8.000.000 Τούρκων (συμπεριλαμβανομένων των Κούρδων, των Λαζών, τω Κιρκασίων και των υπόλοιπων μουσουλμάνων της οθωμανικής επικράτεις) και 1.500.000 περίπου Αρμενίων, Εβραίων και Βουλγάρων.[26]

 Η πρώτη φάση της γενοκτονίας (1914-1918)

 Οι μετακινήσεις των πληθυσμών

      Οι βία κατά των χριστιανικών εθνοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κλιμακώθηκε βαθμιαία. Το πρώτο βήμα ήταν το μποϊκοτάζ που υποκινούσε η κυβέρνηση κατά των επιχειρήσεων που ανήκαν σε χριστιανούς. Το μποϊκοτάζ υπήρξε ένα μέσο κινητοποίησης των ισλαμικών μαζών για την υλοποίηση των προαποφασισμένων σχεδίων.[27] Ο εμπορικός αποκλεισμός των ελληνικών επιχειρήσεων άρχισε το 1914. Στη Μαύρη Βίβλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου αναφέρεται ότι η πολιτική αυτή στόχευε στον εκτουρκισμό της Κωνσταντινούπολης, η οποία έως τότε είχε ελληνικό χαρακτήρα και «…ουκ ολίγον συνετέλεσεν εις την απονέκρωσιν πάσης εμπορικής κινήσεως και συνδιαλλαγής μεταξύ των ομογενών της πρωτευούσης.»[28]

     Αρκετοί ερευνητές θεωρούν ότι η καταπίεση και η εξαφάνιση των χριστιανικών κοινοτήτων υπήρξε έμπνευση των Γερμανών. Ο Μιχ. Ροδάς θεωρεί ότι στόχος της Γερμανίας ήταν «… να εκδιωχθούν τελείως οι Άγγλοι και οι Γάλλοι και να συντριβούν οι Έλληνες.»[29] Το στόχο αυτό προπαγάνδιζε από το 1915 ο Γερμανός Φράνς Κόολερ: «Αφ’ ενός, με τον  τουρκικό αποικισμό στα παρ’ αμιγών Ελλήνων κατοικούμενα νησιά του Αιγαίου και τις Μικρασιατικές ακτές -απ’ όπου αυτοί θα εκδιωχθούν- αφ’ ετέρου με την ηθική και οικονομική εξασθενήση όσων  Ελλήνων απομείνουν, θα κατορθωθεί ο βαθμιαίος εξισλαμισμός της Τουρκίας. Θα κατορθωθεί η ίδρυση τουρκικού κράτους με συμπαγή τουρκική μάζα, κράτους δηλαδή που θα έχει καθαρά εθνικό χαρακτήρα. …Οι ελληνικές αρπακτικές διαθέσεις δεν θα έχουν πλέον έδαφος πραγματοποίησης. Γιατί η κύρια βάση πάνω στην οποία στηρίζεται η πολιτική του ελευθέρου βασιλείου, η λύτρωση του υποταγμένου γένους, θα έχει εκλείψει αφού ο Ελληνισμός θα ΄χει εξαφανιστεί.»[30]

     Πάντως, οι εξελίξεις καθορίστηκαν από την τυχαιότητα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και τον τυχοδιωκτισμό των νεοτούρκων που πίστεψαν ότι με την τουρκογερμανική συμμαχία ήρθε η ώρα για την υλοποίηση των παντουρανικών τους σχεδίων. Ενδιαφέρον έχουν οι γαλλικές εκτιμήσεις για τη συμμαχία αυτή και για τις αιτίες της γενοκτονίας: «…το κυριότερο κίνητρο που η Τουρκία βγήκε στον πόλεμο είναι ότι η Γερμανία της υποσχέθηκε να επανακτήσει Αίγυπτο, Λιβύη και Σουδάν. Όταν οι πολεμικές επιχειρήσεις δεν ήταν ευνοϊκές, κυρίως λόγω της ρωσικής προέλασης στην Τουρκία, τότε οι Γερμανοί, για να συγκρατήσουν την τουρκική αγανάκτηση, τους έστρεψαν εναντίον των Αρμενίων και Ελλήνων, των οποίων άρχισαν τη συστηματική εξόντωση με κατασχέσεις, βιασμούς, εξορίες, σφαγές…»[31]

     

Η γενοκτονία των Αρμενίων

           Η πρώτη χριστιανική ομάδα της Ανατολίας που εξοντώθηκε συστηματικά υπήρξε η αρμενική. Ειδικά μετά την ήττα των τουρκικών σρατευμάτων στο Σαρήκαμις του Καυκάσου από τους Ρώσους, οι νεότουρκοι έστρεψαν την οργή του κόσμου επί των Αρμενίων. Οι εκτοπίσεις άρχισαν το Μάϊο του 1915 και επισημοποιήθηκαν με υπουργικές αποφάσεις. Όλοι οι αρμενικοί πληθυσμοί της ανατολικής και κεντρικής Μικράς Ασίας, μέχρι το καλοκαίρι είχαν εκτοπιστεί. Στη συνέχεια άρχισε η εκτόπιση των Αρμενίων που κατοικούσαν στις δυτικές περιοχές.  Για την υλοποίηση του σχεδίου εξόντωσης ο ιστορικός Χαμίτ Μποζαρσλάν (Hamit Bozarslan) γράφει: «Η εξολόθρευση των Αρμενίων ενορχηστρώθηκε κυρίως από την ‘Ειδική Οργάνωση’ (TeskilatI Mahsusa), όργανο ασφαλείας της Τρόϊκας (σ.τ.σ. των νεοτούρκων), που συγκέντρωνε τους komitaci της Ένωσης και Πρόοδος οι οποίοι σύμφωνα με τον ορισμό ενός εξ αυτών (του Fuat Βαlkan) «καίνε καταστρέφουν και σκοτώνουν ανελέητα για την πατρίδα και το έθνος τους». Η απελευθέρωση των φυλακισμένων του κοινού ποινικού δικαίου είχε πυκνώσει σημαντικά τις τάξεις αυτής της οργάνωσης. Όμως ένα μέρος αρχόντων και ουλεμάδων, καθώς και οι ταξιαρχίες από κουρδικές φυλές, που σχηματίστηκαν υπό τη βασιλεία του Αμπντούλ Χαμίτ Β’, συμμετείχαν επίσης στην εξολόθρευση και έδρεψαν τους καρπούς της απαλλοτρίωσης των αρμενικών περιουσιών.» Οι αρμενικές περιουσίες εκποιήθηκαν λίγους μήνες μετά τον εκτοπισμό των πληθυσμών.[32]

Ο δρ. Μεχμέτ Ρεσίτ (Μehmet Resit), διοικητής του Ντιγιάρμπακίρ αναφέρεται στο σκεπτικό που τον οδήγησε στην απόφαση για την εξολόθρευση των Αρμενίων: «Υπάρχουν δύο ενδεχόμενα. Ή θα καθαρίσουν τους Τούρκους, ή οι Τούρκοι θα τους καθαρίσουν. Δεν μπορούσα να μείνω αναποφάσιστος μπροστά σ’ αυτές τις δύο εναλλακτικές λύσεις. Η τουρκικότητά μου ήταν πιο ισχυρή από την ιατρική μου ιδιότητα. Είπα μέσα μου: αντί να μας εξολοθρεύσουν αυτοί, οφείλουμε να τους εξολοθρεύσουμε εμείς… Αν η ιστορία με κατακρίνει θα το δεχτώ. Αλλά μου είναι αδιάφορο τι γράφουν ή τι θα γράψουν τα άλλα έθνη για μένα.[33]»

          Παρότι τα επίσημα οθωμανικά έγγραφα που έχουν επιλεκτικά δημοσιευτεί μέχρι σήμερα δεν κάνουν λόγο για επίσημη εντολή εξόντωσης, εν τούτοις οι αναφορές τότε των Γερμανών συμμάχων υποστηρίζουν το αντίθετο. Ο τουρκολόγος Έρικ Τσούρχερ (Erik Zurcher) υποστηρίζει ότι ακόμα και αν η ίδια η οθωμανική κυβέρνηση δεν αναμείχθηκε άμεσα στη γενοκτονία, εντούτοις υπήρχε μια συγκροτημένη ομάδα στο εσωτερικό της υπό τον Talaat που επεδίωκε την επίλυση του Ανατολικού Ζητήματος με το συγκεκριμένο τρόπο.[34] 

          Ο εξισλαμισμός των επιζώντων, ειδικά των γυναικών και των παιδιών, υπήρξε επίσης μέσο της επίσημης νεοτουρκικής εξουσίας για την ολοκλήρωση των σχεδίων της. Η κυβέρνηση αποφάσισε πως «άρμοζε οι προσηλυτισμένες Αρμένισσες να παντρευτούν μουσουλμάνους…». Τον Απρίλιο του 1916, ένα χρόνο μετά την εκτόπιση, αναγνωρίστηκε επισήμως ο θανατος των αντρών και δινόταν η άδεια στους μουσουλμάνους να παντρευτούν «νεαρές γυναίκες και χήρες»[35]. Σύμφωνα με τις οθωμανικές εκτιμήσεις του 1919 οι Αρμένιοι που  εξολοθρεύτηκαν ήταν 800.000.[36] 

Η σφαγή των Αρμενίων τρομοκράτησε τους Έλληνες του Πόντου, οι οποίοι κατάλαβαν ότι θα ήταν τα επόμενα θύματα. Συγκλονιστική είναι η μαρτυρία του Στάθη Χριστοφορίδη που υπήρξε, το 1915, ακούσιος μάρτυρας της σφαγής των αρμενοπαίδων της Τραπεζούντας. Αναφέρει ότι οι σφαγείς φώναζαν: «Αμποτε και ς’ σού Ρωμανίων! Ατουνούς πα’ αέτς’ θα ‘φτάμε!» (Άμποτε και στων Ελλήνων! Και αυτούς έτσι θα κάνουμε). Και τελειώνει την αφήγησή του ο Χριστοφορίδης: «Υστερνά ασ’ έναν χρόνον, εμάς πα’ εκατάστρεψαν.»[37]

  

Η γενοκτονία στον Πόντο: «Lemassacreblanc«

 Η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου από τους εθνικιστές είχε ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, οι πληθυσμοί εκτοπίζονταν το χειμώνα και την εξόντωση την πραγματοποιούσε, σε μεγάλο βαθμό, η ίδια η φύση. Οι εκτοπισμένοι δεν οδηγούνταν σε Άουσβιτζ, αλλά η ίδια η πορεία ήταν ένα Άουσβιτζ. 

Οι Τούρκοι στον Πόντο άρχισαν με την επιστράτευση όλων των ανδρών από 15 έως 45 ετών και την αποστολή τους στα Τάγματα Εργασίας. Η πλειονότητά τους στάλθηκε στις περιοχές μεταξύ Σεβάστειας και Βαν για την κατασκευή δρόμων.[38] Παράλληλα αμφισβήτησαν το δικαίωμα των Ελλήνων να ασκούν ελεύθερα τα επαγγέλματά τους και επιπλέον απαγόρευσαν στους μουσουλμάνους να συνεργάζονται επαγγελματικά με τους Έλληνες, με την ποινή της τιμωρίας από τις στρατιωτικές Αρχές. Κατ’ αρχάς οι άτακτες ορδές των Τούρκων επιτίθονταν στα απομονωμένα ελληνικά χωριά κλέβοντας, φονεύοντας, αρπάζοντας και βιάζοντας.[39] Σε έγγραφο του αυστριακού υπουργού Εξωτερικών προς το Βερολίνο, σχετικά με την πολιτική των συμμάχων τους, αναφέρονται τα εξής: «Η πολιτική των Τούρκων είναι μέσω μιας γενικευμένης καταδίωξης του ελληνικού στοιχείου, να εξοντώσει τους Έλληνες ως εχθρούς του Κράτους, όπως πριν τους Αρμένιους. Οι Τούρκοι εφαρμόζουν τακτική εκτόπισης των πληθυσμών, δίχως διάκριση και δυνατότητα επιβίωσης, απ’ τις ακτές στο εσωτερικό της χώρας, ώστε οι εκτοπιζόμενοι να είναι εκτεθειμένοι στην αθλιότητα και τον θάνατο από πείνα. Τα εγκαταλειπόμενα σπίτια των εξοριζομένων λεηλατούνται από τα τούρκικα τάγματα τιμωρίας ή καίονται και καταστρέφονται. Και όλα τα άλλα μέτρα τα οποία εις τους διωγμούς των Αρμενίων ευρίσκοντο εις ημερησίαν διάταξιν, επαναλαμβάνονται τώρα εναντίον των Ελλήνων.»[40]

          Οι Αυστρογερμανοί διαπίστωναν ότι η πολιτική της γενικευμένης εθνικής εκκαθάρισης υπαγορεύτηκε από την παντουρκιστική ιδεολογία που τότε κυριαρχούσε στους τουρκικούς πληθυσμούς, καθώς και από «… τη βουλιμία των Τούρκων για την πλούσια ελληνική περιουσία.»[41] Οι Τούρκοι χρησιμοποίησαν πρωτοφανείς μεθόδους για την εξόντωση των Ελλήνων, όπως την εκτόπιση των πληθυσμών μέσα στο χειμώνα, χωρίς να επιτρέψουν τους εκτοπιζόμενους να πάρουν μαζί τους ούτε τρόφιμα, ούτε στρώματα. Δεν επέτρεπαν τη στάθμευση των εκτοπιζόμενων σε κατοικημένα μέρη, αλλά μόνο σε μέρη έρημα και εκτεθειμένα στις χειμερινές συνθήκες, με βασικό στόχο την εξόντωσή τους, εφόσον θα ήταν αναγκασμένοι να διαμένουν στην ύπαιθρο και επιπλέον δεν θα μπορούσαν να προμηθευτούν τρόφιμα. Απαγόρευαν στους εκτοπιζόμενους να δώσουν βοήθεια στους γέρους γονείς ή στα ανήλικα παιδιά και στους αρρώστους, οι οποίοι εγκαταλείπονταν στα φαράγγια και στα δάση και πέθαιναν από την πείνα ή αποτελειώνονταν από τους στρατιώτες. Τα κυβερνητικά και αστυνομικά όργανα οδηγούσαν τους μετατο­πιζόμενους σε ειδικούς λουτρώνες, οι οποίοι ιδρύθηκαν δήθεν για στρατιωτικούς λόγους. Εκεί τους εξανάγκαζαν να λουστούν με την επίκληση λόγων υγιεινής. Έβαζαν κατά εκατοντάδες άνδρες, γυναίκες και παιδιά στα λουτρά, γυμνούς με θερμοκρασία 40 βαθμών. Τα ενδύματά τους εν τω μεταξύ λεηλατούνταν. Όταν έβγαιναν από το λουτρό, τους εξανάγκαζαν να παρατάσσονται στο χιόνι, με θερμοκρασία κάτω του μηδενός και να περιμένουν επίσκεψη του αστυνόμου για καταμέτρηση, ο οποίος ποτέ δεν ερχόταν σε λιγότερο από μία ώρα. Έπειτα άλλη μία ώρα περίμεναν το γιατρό για ιατρική επιθεώρηση. Κατά την επιθεώρηση χαρακτηρίζονταν άρρωστοι οι νεότεροι και υγιέστεροι, οι οποίοι θανατώνονταν κατά την αποστολή στο νοσοκομείο.[42]

          Οι γαλλικές μυστικές αναφορές βρίθουν από στοιχεία για τις εκτοπίσεις αυτής της περιόδου. Αναφορά που βασίζεται σε στοιχεία του γιου του Ντζεμάλ πασά, «Εδώ και έξι βδομάδες, σφαγές Ελλήνων κατά μάζες έλαβαν χώρα. Ο αριθμός των φονευθέντων φτάνει τις 40.000». Στις 5 Οκτωβρίου η Υπηρεσία Πληροφοριών του γαλλικού Γενικού Επιτελείου Στρατού αναφέρει: «…Από σοβαρές πηγές, 50.000 άτομα εξορίστηκαν στο εσωτερικό με τις γνωστές ήδη συνθήκες. Ο ελληνισμός των ακτών της Μαύρης Θάλασσας υπέστη απόλυτη εξόντωση.»[43]

          Ήταν τέτοια η ένταση και η έκταση των διωγμών, ώστε ακόμη και οι σύμμαχοι των Τούρκων διατύπωσαν εγγράφως τις αντιρρήσεις τους. Ο μαρκήσιος Pallavicini (Παλαβιτσίνι) έγραφε τον Ιανουάριο του 1918: «Είναι σαφές ότι οι εκτοπισμοί του ελληνικού στοιχείου δεν υπαγορεύονται ουδαμώς από στρατιωτικούς λόγους και επιδιώκουν κακώς εννοουμένως πολιτικούς σκοπούς.»[44] Την ίδια άποψη εξέφραζαν και σώφρονες Τούρκοι, όπως ο Βεχίπ πασά (Vehib pacha), ο οποίος υποστήριζε ότι ο εκτοπισμός των Ελλήνων ήταν περιττός από στρατιωτικής άποψης.[45] Σχεδόν συγχρόνως ο Αυστριακός πρόξενος της Αμισού Κβιατόφσκι (Kwiatkowski) ανέφερε σε υπηρεσιακή επιστολή του ότι ο εκτοπισμός των Ελλήνων της ποντιακής παραλίας βρισκόταν στο πλαίσιο του προγράμματος των νεοτούρκων, με το οποίο επιδιωκόταν η εξασθέ­νηση του χριστιανικού στοιχείου. Θεωρούσε ο ίδιος ότι η καταστροφή αυτή θα είχε μεγαλύτερη απήχηση στην Ευρώπη απ’ ότι οι σφαγές που είχαν διαπράξει κατά των Αρμενίων.[46] Oι φόβοι του Κβιατόφσκι εδράζονταν στη διαπίστωσή του ότι η καθολική εξόντωση του ελληνικού στοιχείου ήταν επιθυμία του τουρκικού λαού.[47] Εξάλλου του είχε ειπωθεί από υψηλόβαθμους αξιωματούχους ότι: «Τελικά πρέπει να κάνουμε με τους Έλληνες ό,τι κάναμε με τους Αρμένιους… Πρέπει με τους Έλληνες, τώρα να τελειώνουμε.»[48] Εξάλλου και ο ίδιος ο Tαλαάτ (ο οποίος είχε λάβει τους τίτλους του πασά και του μεγάλου βεζύρη) είχε αναφέρει ότι: «βλέπει να πλησιάζει η αναγκαιότητα, να ξοφλήσει με τους Έλληνες, ακριβώς όπως παλαιότερα και με τους Αρμένιους.»[49]

Η επιτροπή του ελληνικού υπουργείου που στάλθηκε στο μικρασιατικό Πόντο κατέγραψε με λεπτομέρειες τις μεθόδους που χρησιμοποίησαν οι Τούρκοι για την εξόντωση των Ελλήνων.     Στις εκθέσεις της επιτροπής του ελληνικού υπουργείου Περιθάλψεως, που στάλθηκε στον Πόντο το 1919 για την καταγραφή των προβλημάτων του ελληνικού πληθυσμού, αναφέρθηκαν οι τρόποι που χρησιμοποιήθηκαν για τη θανάτωση περισσότερων από διακόσιες χιλιάδες άτομα.[50] Εκτός από την περιοχή του Πόντου, οι Τούρκοι εξαπέλυσαν διώξεις και κατά του ελληνικού πληθυσμού του Καυκάσου. Το 1915, όταν ο τουρκικός στρατός προέλαυνε στην περιφέρεια του Καρς, πλήθη Ελλήνων προσφύγων εγκατέλειπαν τις περιοχές τους φοβούμενοι τις σφαγές.[51]

Σε αναλυτική έκθεση που υπεβλήθη στο συνταγματάρχη Κ. Κατεχάκη, ο οποίος ήταν επικεφαλής της ελληνικής στρατιωτικής αποστολής που έδρευε στην Κωνσταντινούπολη, αναφέρονται με λεπτομέρειες οι απώλειες: Στην επαρχία Αμασείας από 136.798 Έλληνες εκτόπισαν τους 73.375, από τους οποίους διασώθηκε μόλις το 30%. Από την επαρχία Νεοκαισαρείας εκτόπισαν 25.000 άτομα από συνολικό πληθυσμό 97.450. Από τους εκτοπισμένους επέστρεψε μόλις το 6%. Η επαρχία Κολωνείας καταστράφηκε εξ ολοκλήρου. Ελάχιστοι Έλληνες κατάφεραν να διασωθούν. Από τους 167.450 Έλληνες της επαρχίας Χαλδίας-Κερασούντος εκτοπίστηκαν 90.000, ενώ 45.000 κατέφυγαν στη Ρωσία. Από τους εκτοπισμένους διασώθηκε το 20%. Από την επαρχία Τραπεζούντας, στην οποία κατοικούσαν 55.000 Έλληνες εξορίστηκαν 5.000, ενώ 26.000 διέφυγαν στη Ρωσία. Από τους εκτοπισμένους επέστρεψαν 400 άτομα. Από την επαρχία Ροδοπόλεως, από συνολικό αριθμό 24.000 Ελλήνων εκτοπίστηκαν 4.080 άτομα, ενώ 4.800 διέφυγαν προς τη Ρωσία. Η έκθεση επισημαίνει: «Καθ’ όλον τον Πόντον η καταστροφή του Ελληνικού στοιχείου είναι κολοσιαία και η μεν ύπαιθρος χώρα απώλεσε τα 75% του πληθυσμού αυτής, αι δε πόλεις το 30% και η γενική κατάστασις σήμερον κατά τούτο μόνον μετεβλήθη καθ’ όσον μετά την ανακωχήν έπαυσαν οι εκτοπισμοί, οι συστηματικαί και αθρόαι εξορίαι και η στρατολογία των ημετέρων…»[52] O Rene Paux δίνει τον αριθμό των 257.019 θυμάτων στον μικρασιατικό Πόντο.[53]

 


[1]       H. J. Psomiadis, The Eastern Question, The last phase, Θεσσαλονίκη 1968, Ι. Κ. Χασιώτης, Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις και η Οθωμανική Αυτοκρατορίαα, Θεσσαλονίκη, 1976.

[2]       Γιώργος Θ. Παπαδόπουλος, Η προσφορά των Ποντίων στην επανάσταση του ΄21, εφημ. Εύξεινος Πόντος, ααριθ. 27, Απρίλιος ’99, σελ. 12.

[3]       Κεντρικό άρθρο της εφημερίδας Ο Λαός, Κωνσταντινούπολη, 30 Νοεμβρίου 1908.

[4]       Άλκης Ι. Παναγιωτόπουλος, «Για τη μελέτη του μικρασιατικού ελληνισμού», περ. Διαβάζω, τόμ. 74, 27 Ιουλίου 1983, σελ. 15. Για τη διαδικασία αυτή είναι εξαιρετικά διαφωτιστική η μελέτη του Aντώνη Λιάκου: Η ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα, ό.π.

[5]       Dimitris A. Zeginis, Nationalism and the reality of the nation-state: The case of Greece and Turkey in relation to the european orientation in the two countries», Ph.D. Thesis, University of Essex, 1993, σελ. 195-203.

[6]       Για τον παντουρκισμό δες το βιβλίο ενός από τους ιδεολογικούς εκπροσώπους του: Tekin Alp, Τhe turkish and panturkish ideal,  επανέκδοση, Λονδίνο, εκδ. Liberty Press, χ.χ. Για την μελέτη του παντουρκιστικού φαινομένου δες: Jacob M. Landau, Ο παντουρκισμός. Το δόγμα του τουρκικού επεκτατισμού, Αθήνα, εκδ. Θετίλη, 1985.

[7]       Paschalis Kitromilidis, » Greek Irredentism in Asia Minor and Cyprus», Middle Eastern Studies,τόμ.. 26, αριθ. 1, Ιανουάριος 1990, σελ. 5.

[8]       Βασίλης Νότης, Εκβιομηχάνιση και οικονομική ανάπτυξη στην Τουρκία, Αθήνα, 1986, σελ. 36-37.

[9]       Χάρης Τσιρκινίδης, Επιτέλους τους ξεριζώσαμε, Θεσσαλονίκη, έκδ. Παναγία Σουμελά, 1993, σελ. 71-74.

[10]     Celal Bayar, Ben de yazdim. Milli mucadeleye giris, τόμ. 5, Κωνσταντινούπολη, εκδ. Baha, 1967, σελ. 1572-82.

[11]     Κεντρικό άρθρο,  Λαός, Κωνσταντινούπολη,18 Ιανουαρίου 1909.

[11a]  Φύλλα της ‘Νέας Αλήθειας» της περιόδου μέχρι την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης υπάρχουν στην Εθνική Βιβλιοθήκη, στη Μπενάκειο βιβλιοθήκη και στη Δημοτική βιβλιοθήκη Κοζάνης, ενώ φύλλα της υπάρχουν στα αρχεία του Μ. Κανδυλάκη, των κληρονόμων του Στέφανου Κουσιάνου, του Ιορδάνη Αθανασιάδη (35 φύλλα του 1911), του Κων. Σνώκ και του Κων. Κούσκουρα, της Ενώσεως Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Μακεδονίας – Θράκης, του Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης, του Χρ. Καβάδα και του Βασίλη Τζανακάρη στις Σέρρες.

[12]            Αρχείο υπ. Εξωτερικών (ΑΥΕ), Αθήνα 1917, Ανθελληνικοί εν Τουρκία διωγμοί, 3501. Ενδιαφέρον έχει  η περιγραφή της κατάστασης από μια εφημερίδα της Κωσταντινούπολης :«Υπάρχουν Έλληνες, υπάρχουν Αρμένηδες, υπάρχουν Αλβανοί και Άραβες που δεν είναι Τούρκοι όσο και αν είναι Ισλάμηδες. Αυτούς όλους για να σκλαβώσετε το νουν και την ψυχή τους πρέπει να τους τουρκέψετε… Για τον καθένα έχετε ξεχωριστή μέθοδο. Αλλουνού του πειράζετε την θρησκεία, αλλουνού την γλώσς, αλλουνού τα συνήθεια. Γι’ αυτό αγωνίζεστε περισσότερο από πεντακόσια χρόνια. Ίσια ίσια για τούτο, χρόνο το χρόνο χαντακώνεστε. Οι λαοί της Αυτοκρατορίας δεν έχασαν τον εθνισμό τους πριν πέντε αιώνες μ’ όλους αυτούς τους σκλαβωμούς, μ’ όλα τα βασανιστήριά σας…» (κεντρικό άρθρο εφημ. «Λαός», Κωνσταντινούπολη, 8 Ιανουαρίου 1909).

[13]     AYE, 1911/Β/53, αριθ. 440.

[14]     Ρόζα Λούξεμπουργκ, «Οι αγώνες στην Τουρκία και η σοσιαλδημοκρατία», περ. Οι λαοί, τεύχ. 1, Μάιος 1987, σελ. 44-49, Ρόζα Λούξεμπουργκ, «Η δραστηριότητα των Γερμανών Ιμπεριαλιστών στην Τουρκία», περ. Οι λαοί, τεύχ. 1, σελ. 61, Κώστας Παπαϊωάννου, Η ψυχρή ιδεολογία, Αθήνα, εκδ. Κομμούνα, σελ. 27.

[15]     Ο Λένιν έγραφε ότι οι μπολσεβίκοι είναι «οι νεότουρκοι της σοβιετικής επανάστασης…» (Κώστας Παπαϊωάννου, Η ψυχρή ιδεολογία, χ.χ.,  σελ. 27.)

[16]     Ρόζα Λούξεμπουργκ, «Η δραστηριότητα των Γερμανών Ιμπεριαλιστών στην Τουρκία», ό.π., σελ. 61.

[17]     Ρόζα Λούξεμπουργκ, ό.π.

[18]     Κωσταντίνος Φωτιάδης, Η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, Αθήνα, εκδ. Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2004, σελ. 109.

[19]     Χάρης Τσιρκινίδης, ό.π., σελ. 93.

[20]     Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, Γενοκτονία στον Εύξεινο Πόντο. Διπλωματικά Έγγραφα από τη Βιέννη (1909-1918), Θεσσαλονίκη, έκδ. Εύξεινος Λέσχη Θεσσαλονίκης, 1995, σελ. 7.

[21]     Θανάσης Μπράβος, «Ελληνισμός και (νέο)τουρκική αντίληψη περί μειονοτήτων, 1912-22. Γενοκτονία ή ένα ανάρμοστο δίλημμα», περ. Μικρασιατικά Χρονικά, 2005.

[22]     J. McCarthy, Muslims and minorities. The population of Ottoman Anatolia and the Empire, Νέα Υόρκη, εκδ. New York University Press, 1983, σελ. 97.

[23]     Douglas Dakin, The unification of Greece 1770-1923, Λονδίνο, εκδ. Ernest Benn Limited 1972. Στα ελλην. Εκδόθηκε με τον τίτλο:  Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770-1923, από τις  εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας, 1982.

[24]     A. Alexandris, «The Greek Census of Anatolia and Thrace (1910-1912): A constribution to ottoman historical demography», Ottoman Greeks in the age nationalism:Politics, economy and society in the nineteeth century, Πρίνστον, εκδ. D. Gontikas-Ch. Issawi, 1999, σελ. 45-76, Θανάσης Μπράβος, ό.π.

[25] http//www.busim.ee.boun.edu.tr/~esme/gr/table.html

[26] Θάνος Βερέμης, “Αρχή δεινών μεγάλων», εφημ. Καθημερινή, 20 Μαϊου 1920.

[27]     Erik J. Zurcher, Σύγχρονη ιστορία της Τουρκίας, Αθήνα, εκδ. Αλεξάνδρεια, 2004, σελ. 159.

[28]     Οικουμενικό Πατριαρχείο, Μαύρη Βίβλος, Κωνσταντινούπολη, έκδ. Πατριαρχικό Τυπογραφείο, 1919, σελ. 54.

[29]     Μ. Ροδάς, Πώς η Γερμανία κατέστρεψε τον Ελληνισμό της Τουρκίας, Αθήνα, εκδ. Παρουσία, 1978, σελ. 24.

[30]     Franz Kohler, ό.π.

[31]     Γαλλικό Γενικό Επιτελείο/2ο επιτ. Γραφείο/1-10-1918, αναφ. Χ. Τσιρκινίδης, ό.π., σελ. 93.

[32]     Hamit Bozarslan, Ιστορία της σύγχρονης Τουρκίας, Αθήνα, εκδ. Σαββάλας, 2004, σελ. 33.

[33]     Taner Aksam, Turk Ulusal Kimligi ve Ermeni Sorunu, Κωνσταντινούπολη, εκδ. Iletisim, 1992, σελ. 175-176.

[34]     Erik J. Zurcher, ό.π., σελ. 173.

[35]     Hamit Bozarslan, ό.π..

[36]     Hamit Bozarslan, ό.π., σελ. 31.

[37]     Στάθης Χριστοφορίδης, «Τ’ ομμάτια μουν το είδαν: Τ’ Αρμενοπούλια», περ. Ποντιακή Ηχώ, τεύχ. 18, εκδ. Αδελφότητος Ποντίων ‘Παναγία Γουμερά’, Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1985 σελ. 17- 23.

[38]     Για τις μορφές αυτές των διώξεων βλ. στις αναμνήσεις του Γερμανού Καραβαγγέλη, ο οποίος από το 1908 είχε αναλάβει μητροπολίτης Αμασείας: Αντιγόνη Μπέλλου-Θρεψιάδη, Μορφές Μακεδονομάχων και τα Ποντιακά, Αθήνα, 1992.

[39]     Οι διαπιστώσεις αυτές έγιναν στις 4 Σεπτεμβρίου 1917 από το 2ο Γραφείο του γαλλικού Γενικού Επιτελείου Στρατού (Χάρης Τσιρκινίδης, ό.π.)

[40]     Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, Οι διωγμοί των Ελλήνων του Πόντου (1908-1918),ό.π.,σελ. 11. Το σύνολο των διπλωματικών εγγράφων από τη Βιέννη και το Βερολίνο που αφορούν στη γενοκτονία των Ποντίων μέχρι το 1918 δημοσιεύτηκαν στο: Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, Γενοκτονία στον Εύξεινο Πόντο. Διπλωματικά Έγγραφα από τη Βιέννη (1909-1918), Θεσσαλονίκη, έκδ. Εύξεινος Λέσχη Θεσσαλονίκης, 1995.

[41]     Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, ό.π., σελ. 140.

[42]     Τις τεχνικές αυτές εξόντωσης τις καταγγέλλει η Κεντρική Επιτροπή των Ποντίων το 1919 (ΑΥΕ, ΚΥ, ΥΑΚ 1919/Α/4α, Μιχ. Χρ. Αιλιανός, ό.π., σελ. 85-86.)

[43]     Χάρης Τσιρκινίδης, ό.π., σελ. 94.

[44]     Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, «Οι διωγμοί των Ελλήνων του Πόντου (1908-1918), βάσει των Ανεκδότων Εγγράφων και Κρατικών Αρχείων της Αυστροουγγαρίας», ό.π., σελ. 13.

[45]     Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, Γενοκτονία στον Εύξεινο Πόντο. Διπλωματικά Έγγραφα από τη Βιέννη (1909-1918), ό.π., σελ. 161.

[46]     Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, «Οι διωγμοί των Ελλήνων του Πόντου (1908-1918), βάσει των Ανεκδότων Εγγράφων και Κρατικών Αρχείων της Αυστροουγγαρίας», ό.π.

[47]     Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, Γενοκτονία στον Εύξεινο Πόντο. Διπλωματικά Έγγραφα από τη Βιέννη (1909-1918), ό.π., σελ. 158.

[48]     Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, ό.π., σελ. 139-140.

[49]     Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, ό.π., σελ. 115.

[50]     Ριζούντιος, «Τα γεγονότα της Ριζούντος», εφ. Ελεύθερος Πόντος, Βατούμι, αριθ. 4, 26 Ιουνίου 1919, Μιχ. Χρ. Αιλιανός, ό.π., σελ. 85-86.

[51]     Ν. G. Volkof, Kavkaski ethnografitseski sbornik, Μόσχα, εκδ. Νάουκα, 1969, σελ. 9.

[52]     ΑΥΕ, ΚΥ, ΥΑΚ 1919/Α/4α

[53]     Rene Paux, Deportation et Repatriement Grecs en Turquie, Παρίσι 1919.

5 comments so far

  1. […]  Το Α’ μέρος μπορείτε να το δείτε σε προηγούμενο δημοσίευμα… […]

  2. Trianon on

    Ουγγαρία: Το ακροδεξιό κόμμα «Γιόμπικ» επισήμως και «νεοναζιστικό»

    «Νεοναζιστικό» επιτρέπεται να χαρακτηρίζεται και να αποκαλείται στο μέλλον, σύμφωνα με οριστική και αμετάκλητη απόφαση που εξέδωσε δικαστήριο της Βουδαπέστης, το ουγγρικό ακροδεξιό κόμμα της αντιπολίτευσης «Γιόμπικ» (Κίνημα για μια καλύτερη Ουγγαρία), το οποίο στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές, τον Απρίλιο του 2010, είχε αναδειχθεί τρίτη πολιτική δύναμη στην Ουγγαρία, αποσπώντας ποσοστό 17%.
    Το «Γιόμπικ» είχε μηνύσει πρόσφατα τον γνωστό ιστορικό Λάσλο Κάρζαϊ, επειδή αυτός είχε αποκαλέσει δημόσια το κόμμα «νεοναζιστικό». Το δικαστήριο αποφάνθηκε τώρα στην απόφασή του ότι ο ιστορικός έκανε απλώς και μόνο χρήση του δικαιώματός του στην ελεύθερη έκφραση της γνώμης του, χωρίς να ζημιώσει την υπόληψη του κόμματος.
    Οι ορολογίες «ναζιστής» και «νεοναζιστής» δεν έχουν την ίδια σημασία, αποφάνθηκε η δικαστίνα Μαριάνε Όσκο Κίτσμαν, σύμφωνα με έναν ουγγρικό ειδησεογραφικό ιστότοπο.
    Ο Λάσλο Κάρζαϊ στη διάρκεια πρόσφατης τηλεοπτικής συζήτησης είχε αναφέρει πως το «Γιόμπικ» είναι «νεοναζιστικό κόμμα», καθώς επιδίδεται στη λατρεία ενός συμμάχου του Χίτλερ, του κυβερνήτη της Ουγγαρίας Μίκλος Χόρτι (1868-1957).
    Ο Μίκος Χόρτι, από την ιδιότυπη προσωπολατρεία του οποίου —μεταξύ άλλων με την τοποθέτηση αγαλμάτων του σε διάφορες περιοχές της Ουγγαρίας— διαχωρίζει τον τελευταίο καιρό τη θέση της η δεξιοεθνικιστική κυβέρνηση του πρωθυπουργού Βίκτορ Ορμπάν, είχε κυβερνήσει απολυταρχικά την Ουγγαρία και είχε ψηφίσει ήδη το 1920 τους πρώτους αντισημιτικούς νόμους.
    Σύγχρονοι ιστορικοί θεωρούν το καθεστώς Χόρτι συνένοχο της ναζιστικής Γερμανίας, για τις δολοφονίες 600.000 Ούγγρων Εβραίων στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
    Το «Γιόμπικ» αυτοπροβάλλεται στην Ουγγαρία ως αντισυστημικό κόμμα κι εκφραστής των χαμένων της δημοκρατικής μετάβασης και της οικονομίας της αγοράς μετά την αλλαγή καθεστώτος το 1989. Ωστόσο κατηγορείται διεθνώς για αντισημιτισμό, ρατσισμό, ξενοφοβία και ότι προπαγανδίζει μια ιδεολογία μίσους, θέτοντας στο στόχαστρό του εθνικές, κοινωνικές και εθνοτικές ομάδες.

    Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ

    http://www.kathimerini.gr/750938/article/epikairothta/kosmos/oyggaria-to-akrode3io-komma-giompik-epishmws-kai-neonazistiko

  3. Trianon on

    Jobbik: Ο δούρειος ίππος της Τουρκίας στην Ευρώπη

    Στο περιθώριο των εορτασμών για τα 90 χρόνια από την υπογραφή του Συμφώνου Φιλίας μεταξύ Τουρκίας και Ουγγαρίας, ο αρχηγός του ακροδεξιού κόμματος Jobbik, Gabor Vona, επισκέφτηκε προ διμήνου τη γείτονα προκειμένου να συζητήσει για το μέλλον των τουρκο-ουγγρικών σχέσεων. Ο γνωστός για τα αντι-ευρωπαϊκά και φιλοτουρκικά του αισθήματα ακροδεξιός ηγέτης δεν παρέλειψε να φωτογραφηθεί με τους «Γκρίζους Λύκους» που έδωσαν δυναμικό παρών στις τέσσερις ομιλίες που πραγματοποίησε στα πανεπιστήμια Σαγγαρίου, Μαρμαρά, Bilecik Seyh Edebali και Κωνσταντινούπολης. Όπως εξήγησε ο 35χρονος Vona, «δεν ήρθα εδώ για να βελτιώσω κάποιες προσωρινές διπλωματικές και επιχειρηματικές σχέσεις, όπως κάνουν άλλοι. Ήρθα εδώ για να συναντήσω τους αδελφούς μου και τις αδελφές μου, να προσφέρω μια αδελφική συμμαχία και να σας φέρω το μήνυμα: Οι Ούγγροι ξυπνάνε! Αυτή είναι η κοινή μας αποστολή και το οικουμενικό έργο του Τουρανισμού…»

    Το πώς αντιλαμβάνονται την αδελφική συμμαχία οι «υπερήφανοι απόγονοι του Αττίλα» φάνηκε στις 12 Μαΐου 2011, όταν το Jobbik κατέθεσε στο ουγγρικό κοινοβούλιο πρόταση υπέρ της άρσης της «οικονομικής και πολιτικής απομόνωσης» της «Τουρκικής Δημοκρατίας της Βορείου Κύπρου».

    Το Jobbik δημιουργήθηκε επίσημα τον Οκτώβριο του 2003 και στις εθνικές εκλογές του 2006 κατάφερε να αποσπάσει ποσοστό 2,2%. Εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο την κάκιστη οικονομική κατάσταση της χώρας, η οποία απέφυγε τη χρεωκοπία το 2008 μετά από «συμφωνία διάσωσης» με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και στις εκλογές του 2010 έλαβε το 16,6% των ψήφων και εισήλθε με 43 έδρες στο Ουγγρικό κοινοβούλιο. Πολύτιμος και μάλλον ανίερος σύμμαχος του Jobbik αποδείχθηκε ο ευρωβουλευτής και αρχηγός του Βρετανικού Εθνικού Κόμματος (BNP), Nick Griffin.

    O ουγγρικός εθνικισμός υπερτονίζει το ηγεμονικό παρελθόν της Ουγγαρίας στη περιοχή της Κεντροανατολικής Ευρώπης καθώς και τη διαφορετική ιστορική προέλευση των Ούγγρων σε σχέση με τα όμορα έθνη. Αυτό συνεπάγεται και ένα σύνδρομο ανωτερότητας απέναντι στους Ρουμάνους ή τους Σλοβάκους γείτονες και μία ρητορική αλυτρωτισμού καθώς μία από τις «εθνικές λύσεις» που προτείνει το κόμμα είναι η επέκταση της Ουγγαρίας στα σύνορα πριν το 1920 και την Συνθήκη του Τριανόν, στα «σύνορα που όρισε η Ιστορία», όπως θεωρούν, με τελικό σκοπό την ενσωμάτωση των ουγγρικών πληθυσμών που έχουν παραμείνει έξω από το σημερινό ουγγρικό κράτος.

    H πιο εντυπωσιακή όμως πτυχή της δραστηριότητας του Jobbik είναι η προσέγγιση με το κίνημα του παντουρανισμού-παντουρκισμού και το Ισλάμ, το οποίο ο Gabor Vona έχει χαρακτηρίσει ως «την τελευταία ελπίδα της ανθρωπότητας απέναντι στο σκότος της παγκοσμιοποίησης και του φιλελευθερισμού».

  4. Η άνοδος της φασιστικής ακροδεξιάς στην Ουγγαρία

    Αυγό του φιδιού

    Τα ακροδεξιά εξτρεμιστικά στοιχεία της Ουγγαρίας φαίνεται να κερδίζουν και πάλι την αυτοπεποίθησή τους, πληρώνοντας τώρα πια ανοιχτά φόρο τιμής στον αντισημιτικό βασιλιά της χώρας κατά τη περίοδο του μεσοπολέμου Μίκλος Χόρτυ, ανεγείροντας παράλληλα άγαλμα και δίνοντας το όνομα του σε μία πλατεία της πόλης του. Τη νέα αυτή τάση φαίνεται να υποστηρίζουν ακόμα και μέλη του κόμματος ‘’Fidesz’’ του πρωθυπουργού Βίκτορ Ορμπάν.

    Είναι αλήθεια πως το νέο σύνταγμα της Ουγγαρίας που βρίσκεται σε ισχύ από τις αρχές του έτους παραπέμπει σε άλλες εποχές, καθώς υπόσχεται να ‘’προστατεύει’’ τη γλώσσα, τη ταυτότητα και τον εθνικό πολιτισμό της Ουγγαρίας, κινούμενο στο πνεύμα του μεσοπολέμου όταν η χώρα ήταν αποκλεισμένη από το εθνικό, και υπερσυντηρητικό καθεστώς του Μίκλος Χόρτυ.

    Ο Μίκλος Χόρτυ, διαβόητος αντι-σημίτης και αρχηγός της Λευκής Τρομοκρατίας, όπως ονομάστηκε το κύμα αντικομουνιστικής βίας που κόστισε τις ζωές πολλών Εβραίων μετά τον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο, παρουσιάστηκε πια ως μαρμάρινο άγαλμα από τον επίσκοπο Γκούσταβ Μπόλκσεϊ στο πανεπιστήμιο Ρυθμιστικής Θεολογίας του Ντέμπρετσεν στην Ανατολική Ουγγαρίας.

    Παράλληλα με τον πρώην βασιλιά, το Ουγγρικό κοινοβούλιο πιέζει για την επανάλειψη της ταφής του συγγραφέα Νίρο Ζόσεφ, εξέχοντα πολιτιστικό ιδεολόγο υπό τον Χόρτυ και ανακηρυγμένο εγκληματία πολέμου στην πατρίδα του την Ρουμανία μετά από απαίτηση της εκεί ουγγρικής μειονότητας.

    Η αναταφή του Νίρο Ζόσεφ είχε προγραμματιστεί αρχικά για τις 27 Μαΐου, την ημέρα της Πεντηκοστής, αλλά η Ρουμανική κυβέρνηση απαγόρεψε την τελετή στην θέση της οποίας πραγματοποιήθηκε μία οικουμενική μνεία στον συγγραφέα στην γενέτειρά του Οντορχεου Σεκουίεσκ. Πέραν της ηγεσίας του κόμματος ‘’Jobbik’’ την τελετή αυτή παρακολούθησε και ο Υφυπουργός Πολιτισμού της Ουγγαρίας Γκέζα Ζόκς μαζί με τον ομιλητή της Ουγγρικής Εθνοσυνέλευσης Λάζλο Κόβερ, επισήμως τον δεύτερο τη τάξει ιστάμενο στη χώρα. Ο Κόβερ, χαρακτήρισε την κυβέρνηση της Ρουμανίας «απολίτιστη», «παρανοϊκή», «υστερική» και «βάρβαρη» για το γεγονός της απαγόρευσης της αρχικής τελετής.

    Το γεγονός είναι πως η νέα λατρεία προς τον Χόρτυ και η απόπειρα αναταφής του Νίρο αποτελούν μέρος μίας λαϊκιστικής-εθνικιστικής αναγέννησης στην Ουγγαρία την οποία οι ακροδεξιοί εξυφαίνουν στη χώρα εδώ με επιτυχία και χρόνια.

    Ένας από τους εμπνευστές της διαδικασίας για την απαγόρευση του ακροδεξιού παραστρατιωτικού κινήματος της Ουγγρικής Φρουράς το 2008, ο δικηγόρος από τη Βουδαπέστη και ακτιβιστής της αντιπολίτευσης Πήτερ Ντάνιελ, κατηγορεί την κυβέρνηση του Όρμπαν πως καλλιεργεί μανιωδώς έναν «υποβόσκοντα κοινωνικά αποδεκτό αντι-Σημιτισμό» κατηγορώντας μονίμως «Εβραίους Μπολσεβίκους και Εβραίους» για όλα τα προβλήματα της Ουγγαρίας.

    Ο Ντάνιελ είναι γνωστός στην Ουγγαρία για τις προκλητικές φιγούρες του, όπως αυτή με τον ίδιο να αλείφει δημόσια με κέτσαπ ένα αντίγραφο του νέου συντάγματος, ενώ επιθυμεί να εναντιωθεί στη λατρεία του Χόρτυ. Στις 16 Μαΐου, ταξίδεψε στην πόλη της Κερέκι, περιέλουσε το άγαλμα Χόρτυ με κόκκινη μπογιά και κρέμασε γύρω από το λαιμό ανάγνωση του αγάλματος την επιγραφή: « Μαζικός δολοφόνος – εγκληματίας πολέμου».

    Από τότε, ο Ντάνιελ έχει γίνει ο νούμερο ένα εχθρός για τους δεξιούς εξτρεμιστές. Απειλές εναντίον του έχουν αναρτηθεί σε πολλές ακροδεξιές ουγγρικές ιστοσελίδες. Σε μια πρόσφατη δημόσια εμφάνισή του, έλαβε αστυνομική προστασία, επειδή είχαν συγκεντρωθεί δεξιοί εξτρεμιστικές. Σε απάντηση στη πράξη αυτή του Ντάνιελ κατά του αγάλματος του Χόρτυ, πολλά μνημεία του Ολοκαυτώματος στη Βουδαπέστη βεβηλώθηκαν.

    Πηγή: Der Spiegel

    http://tvxs.gr/news/kosmos/i-anodos-tis-fasistikis-akrodeksias-stin-oyggaria

    ————————

    Ουγγαρία: Νεοναζιστικό το Γιόμπικ και με απόφαση δικαστηρίου

    Δικαστήριο της Βουδαπέστης την Τρίτη δικαίωσε τον ιστορικό Λάσλο Κάρζαι, σε βάρος του οποίου είχε προσφύγει το κόμμα Γιόμπικ της Ουγγαρίας επειδή το αποκάλεσε δημόσια ως νεοναζιστικό κόμμα. Το Γιόμπικ, αυτοπαρουσιάζεται ως αντισυστημικό κόμμα στην Ουγγαρία και ως τέτοιο ήθελε να προβάλλεται, ωστόσο με την απόφαση του δικαστηρίου επιτρέπεται και επίσημα να αποκαλείται ως νεοναζιστικό.

    Το Γιόμπικ υμνεί τον Μίκος Χόρτι, συνεργάτη του Χίλτερ και κυβερνήτη της Ουγγαρίας, τον οποίο σύγχρονοι ιστορικοί θεωρούν συνένοχο με τους ναζί για τις δολοφονίες 600.000 Ούγγρων Εβραίων στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

    Επίσης το Γιόμπικ προωθεί τον αντισημιτισμό και το ρατσισμό και προπαγανδίζει ιδεολογίες του μίσους, θέτοντας στο στόχαστρο εθνικές, κοινωνικές και εθνοτικές ομάδες.

    O ιστορικός Λάσλο Κάρζαϊ στη διάρκεια πρόσφατης τηλεοπτικής συζήτησης είχε χαρακτηρίζει το Γιόμπικ νεοναζιστικό κόμμα και για αυτό το λόγο βρέθηκε στο εδώλιο ύστερα από μήνυση που κατέθεσε το νεοναζιστικό κόμμα.

    «Νεοναζιστικό» επιτρέπεται να χαρακτηρίζεται και να αποκαλείται στο μέλλον το αντιπολιτευόμενο ακροδεξιό κόμμα Γιόμπικ που αυτοπροβάλλεται ως αντισυστημικό, σύμφωνα με οριστική και αμετάκλητη απόφαση δικαστηρίου της Βουδαπέστης. Το δικαστήριο αποφάνθηκε ότι ο ιστορικός έκανε απλώς και μόνο χρήση του δικαιώματός του στην ελεύθερη έκφραση της γνώμης του, χωρίς να ζημιώσει την υπόληψη του κόμματος.

    http://tvxs.gr/news/kosmos/oyggaria-neonazistiko-giompik-kai-me-apofasi-dikastirioy

  5. Ουγγαρία: Ο νεοναζιστής που έμαθε ότι είναι Εβραίος

    Εν μιά νυκτί από αντισημίτης Τσανάντ, Εβραίος Ντοβίντ Σεγκέντι

    Ο Τσανάντ Σεγκέντι ήταν από τους κορυφαίους ακροδεξιούς της Ουγγαρίας ώσπου το 2012 ανακάλυψε ότι έχει εβραϊκές ρίζες. Εκτοτε επανεφηύρε τον εαυτό του και σήμερα ζει ως Εβραίος.

    Η δεύτερη ζωή του ξεκίνησε στο διαμέρισμα του ραβίνου Μπαρούχ Ομπερλάντερ στη Βουδαπέστη. Εκεί βρισκόταν ένας ειδικός στις περιτομές που είχε φθάσει ειδικά από το Ισραήλ και με ένα απλό κόψιμο ο αντισημίτης Τσανάντ μεταμορφώθηκε στον Εβραίο Ντοβίντ.

    Ο 31χρονος Τσανάντ ήταν υπαρχηγός του ακροδεξιού κόμματος Γιόμπικ, με το οποίο έχει εκλεγεί ευρωβουλευτής. Είχε βασίσει την πολιτική του καριέρα στον ισχυρισμό ότι οι Εβραίοι προσπαθούσαν να λεηλατήσουν την Ουγγαρία και ότι είχαν συμμαχήσει με τους Ρομά για να μετατρέψουν τους «καθαρούς Ούγγρους» σε μειονότητα στην ίδια τους τη χώρα. Συχνά εμφανιζόταν δημοσίως με την περιβολή της ακροδεξιάς εξτρεμιστικής οργάνωσης Ουγγρική Φρουρά, που έχει τεθεί εκτός νόμου.

    Οταν όμως πληροφορήθηκε την εβραϊκή καταγωγή του, όλα άλλαξαν. Σήμερα ονομάζεται Ντοβίντ Σεγκέντι, τρώει φαγητά κόσερ, μαθαίνει εβραϊκά και πάει στη συναγωγή κάθε Παρασκευή. «Αυτή είναι η πραγματική μου ταυτότητα» λέει σε συνέντευξή του στο «Spiegel» φορώντας κοστούμι και μαύρη κιπά (το εβραϊκό καπελάκι).

    Το γερμανικό περιοδικό αποδίδει την περίπτωση του Σεγκέντι στην απελπισμένη αναζήτηση για μια αξιόπιστη ταυτότητα την οποία δεν έχουν αποκτήσει ακόμη οι Ανατολικοευρωπαίοι, 25 χρόνια μετά την πτώση του κομμουνισμού. Αυτό ισχύει ιδιαιτέρως για την Ουγγαρία που συντάχθηκε με τον Χίτλερ στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και παρέδωσε περισσότερους από μισό εκατομμύριο ούγγρους Εβραίους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Το 1989 ήταν η πρώτη χώρα του ανατολικού μπλοκ που άνοιξε τα σύνορά της στη Δύση και επί χρόνια τη θεωρούσαν υπόδειγμα καπιταλιστικής προσαρμογής. Ωσπου σχεδόν χρεοκόπησε πριν από πέντε χρόνια.

    Λίγο προτού δύσει ο ήλιος μια πρόσφατη Παρασκευή ο Σεγκέντι πήγε στη συναγωγή με τη μητέρα του, τη σύζυγό του και τους δύο γιους τους. Στο τέλος οι πιστοί ευχήθηκαν ο ένας στον άλλον «Σαμπάτ σαλόμ» και ανέβηκαν στον πρώτο όροφο για το παραδοσιακό δείπνο του Σαββάτου. Στους Εβραίους δεν επιτρέπεται να εργάζονται το Σάμπαθ, γι’ αυτό το γεύμα ετοιμάστηκε από χριστιανούς, αν και κόσερ: χούμους, σαλάτα με αγγούρι και κοτόπουλο συν ένα μικρό ποτήρι κόκκινο κρασί.

    Ο Σεγκέντι είναι πλέον ενταγμένος στην κοινότητα της συναγωγής, αυτό όμως δεν συνέβη από την αρχή. Την πρώτη φορά που εμφανίστηκε σε λειτουργία πολλοί σηκώθηκαν και έφυγαν.

    «Δεν πίστευαν ότι είχα αλλάξει πραγματικά» λέει ο Σεγκέντι. «Πολλοί δυσκολεύτηκαν να συγχωρήσουν το παρελθόν μου. Τους καταλαβαίνω». Αλλωστε ούτε ο ίδιος το πίστευε στην αρχή.

    Το καλοκαίρι του 2012 ο Σεγκέντι αποχώρησε από το κόμμα Γιόμπικ, βρήκε έναν ραβίνο και άρχισε να μελετάει την Τορά. Επισκέφθηκε το Ισραήλ.

    Εκανε ό,τι μπορούσε για να γίνει Εβραίος. Αλλά συνέχισε να ξυπνάει λουσμένος στον κρύο ιδρώτα το βράδυ αισθανόμενος βαθιά ντροπή. Ανοιγε τον υπολογιστή του και παρακολουθούσε ομιλίες από το αντισημιτικό παρελθόν του στο YouTube. «Σήμερα θέλω να επανορθώσω για το παρελθόν μου κάνοντας καλές πράξεις» λέει.

    Ο Σεγκέντι γεννήθηκε το 1982 στην Ανατολική Ουγγαρία. Οι δάσκαλοί του στην Ιστορία ήταν ένθερμοι εθνικιστές που αναφέρονταν συνεχώς στη Συνθήκη του Τριανόν (1920) με την οποία το βασίλειο της Ουγγαρίας έχασε τα δύο τρίτα της επικράτειάς του. Για τους ούγγρους εθνικιστές πρόκειται για ένα ιστορικό τραύμα που συνεχίζει ως σήμερα να καθορίζει την κοσμοθεωρία τους.

    Ο Σεγκέντι σπούδασε Ιστορία στη Βουδαπέστη, όπου ήρθε σε επαφή με άλλους ακροδεξιούς φοιτητές οι οποίοι μαίνονταν εναντίον των κομμουνιστών που είχαν επιστρέψει στην εξουσία μία δεκαετία μετά το 1989. Ηταν ένα διαφορετικό κομμουνιστικό κόμμα, αλλά ο Σεγκέντι δεν πίστευε ότι είχαν αλλάξει πραγματικά.

    Σύντομα το μίσος έγινε η πολιτική ιδεολογία του. Ολα ξεκίνησαν με τους Ρομά, λέει. «Αρχικά ήταν μόνο οι εγκληματίες Ρομά, ύστερα όλοι τους. Αργότερα άρχισα να μισώ τους Σλοβάκους και τους Ρουμάνους. Πάντα θες περισσότερο, είναι σαν εθισμός».

    Το 2003 υπήρξε ένας από τους ιδρυτές του Γιόμπικ. Ηταν το μέλος με αριθμό 63. Θεωρούσαν τους εαυτούς τους πρωτοποριακούς που είχαν το θάρρος να πουν δυνατά όσα σκέφτονταν μυστικά οι υπόλοιποι Ούγγροι: οι Ρομά πρέπει να φύγουν, οι αριστεροί πρέπει να κλειστούν στη φυλακή και οι Βρυξέλλες θέλουν να υποδουλώσουν την Ουγγαρία.

    Ο αντισημιτισμός ήταν διαδεδομένος στο Γιόμπικ. Πολλά μέλη του πιστεύουν ότι το Ολοκαύτωμα και το Αουσβιτς αποτελούν εφευρήματα των Εβραίων. Ολα άλλαξαν όμως όταν προέκυψαν έγγραφα από το αρχείο της μυστικής αστυνομίας της κομμουνιστικής Ουγγαρίας που έδειχναν ότι ο Σεγκέντι έχει εβραϊκή καταγωγή.

    http://www.tovima.gr/world/article/?aid=583942


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: