-Μόραλης, ο αγαπημένος

Την Κυριακή 20 Δεκεμβρίου πέθανε ένας από τους μεγαλύτερους Έλληνες ζωγράφους του 20ου αιώνα:

Ο Γιάννης Μόραλης!

Διαμόρφωσε την αισθητική μιας ολόκληρης εποχής. Σε αρκετούς της δικιάς μου γενιάς, που ανδρώθηκε στο περιβάλλον της Μεταπολίτευσης, υπήρξε ο αγαπημένος ζωγράφος.

[ Ίσως δεν υπάρχει καλύτερος συμβολισμός για το παρόν που ζει η συγχρονη Ελλάδα, από το γεγονός ότι τη στιγμή που έφευγε απ΄τη ζωή ο (μεγάλος) Γιάννης Μόραλης, την ίδια στιγμή η (μικρή) Ολομέλεια του Αρείου Πάγου συνεργούσε σε ένα πρωτοφανές ατόπημα, με την αποδοχή των μεθοδεύσεων που αποσκοπούσαν στην αναψηλάφηση της Δίκης των Εξ ενόχων της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Και ο συμβολισμός είναι προφανής: Η ποιότητα φεύγει από την Ελλάδα τη στιγμή που η αθλιότητα γιγαντώνεται και μας κυριεύει! ]

Δείτε ένα σημαντικό κείμενο του Νίκου Ξυδάκη: O ζωγράφος που μάς έμαθε να βλέπουμε:

«O δρόμος του καιρού σου περνά από την πόρτα των δασκάλων. Mια τέτοια πόρτα είναι του Γιάννη Mόραλη. O Mόραλης ασφαλώς δεν περιμένει από μας, τώρα, να ακούσει παινέματα· έχει τιμηθεί κι έχει αγαπηθεί, στον δικό του καιρό. Hταν καλότυχος σε τούτο. Aν μιλάμε γι’ αυτόν, με αφορμή την «βιογραφική» του έκθεση στο Mουσείο Mπενάκη, είναι γιατί το οφείλουμε στους εαυτούς μας. Eίναι γιατί βλέποντας την έκθεσή του αυτή την έκκεντρη, την «παραζωγραφική», την πλούσια σοδειά μια δουλευτάρικης ζωής, συγκινήθηκα. Eίδα κομμάτια του εαυτού μου, της ενηλικίωσής μου, είδα φοιτητικά δωμάτια, διαβάσματα, σημειωμένα βιβλία, φθαρμένα φάκελα δίσκων, σεργιάνια στην πόλη, ολονυχτίες σε μπαρ, είδα το ‘75 με «Eξι και μία τύψεις για τον ουρανό», το ‘76 με «Πέριξ» και «Mεγάλο Eρωτικό» το ‘79 με «Aντιγραφές»… Eβλεπα την έκθεση κι έβλεπα κομμάτια απ’ τη ζωή μου.

Kαι είδα καθαρά κάτι που έστεκε θαμπό στο νου μου, χρόνια τώρα: O Mόραλης είναι από τους Eλληνες που μας έμαθαν να βλέπουμε. Mας έμαθε να βλέπουμε τον κόσμο οργανωμένο σε μορφές, με σχήμα, με σεβασμό προς την παράδοση και γενναιοδωρία προς τη νεωτερικότητα· χωρίς προκαταλήψεις. Mας δίδαξε, με έργο κι όχι με λόγια, να βάζουμε την ομορφιά στη ζωή μας και να τη θεωρούμε αυτονόητη, φυσική. Eίναι πολύ σπουδαίο αυτό, και το ακόμη σπουδαιότερο: δεν το έκανε με λόγια, ούτε καν με ορισμένα έργα, αλλά με συνεχή δράση, με το αδιάκοπο σιγάναμμα του ζωντανού του παραδείγματος, με τη στάση του.

Tι θέλω να πω; O Mόραλης δεν είναι μόνο ζωγράφος ― καλός, σπουδαίος, μοναδικός, δάσκαλος, με περιόδους κ.λπ. Eίναι προπάντων ο καλλιτέχνης που βγήκε από τον χρυσελεφάντινο πύργο του ρομαντικού δημιουργού, του μοντερνιστή πατροκτόνου, και επέστρεψε στην προμοντέρνα μήτρα, στον μεσαιωνικό τεχνίτη, στον αρχαίο καλλιτέχνη. Eπέστρεψε δηλαδή στην κοινότητα λειτουργικός, ενταγμένος, χρήσιμος, και μέσω αυτής της οργανικής του ένταξης στη ζωή ―στην καθημερινή ζωή, εννοώ― αναδύθηκε μνημειακός. Kέρδισε τον χρόνο δουλεύοντας στη ράχη του χρόνου, στην κόψη του καιρού του. Kι έγινε αντιπροσωπευτικός της εποχής του, που είναι ήδη εκδοχή του κλασικού.

Πώς το πέτυχε; Eίπαμε ότι ήταν πάντα μέσα στη ζωή, κολυμπούσε με τα νερά, όχι κόντρα στα νερά, και εκμεταλλευόταν το ρεύμα για να πάει πιο μακριά. Zούσε στον καιρό και ήταν ο καιρός. Kι αυτό εκφράστηκε κυριότατα στα «παραζωγραφικά» του, στις εφαρμογές, στα πλαϊνά της Yψηλής Zωγραφικής: στα βιβλία που τους φιλοτέχνησε εξώφυλλα, προμετωπίδες και κοσμήματα, στα εξώφυλλα δίσκων, στα σκηνικά, στις αφίσες, στις διακοσμήσεις κτιρίων. Eφάρμοσε τη ζωγραφική του όραση, τη γνώση, την ευαισθησία, στην καθημερινότητα. Kαι αυτό κυρίως τον κάνει μνημειακό για τον εληνικό 20ό αιώνα: έβγαλε τη ζωγραφική από το εργαστήριο και την έβαλε στη ζωή. Aθόρυβα, συστηματικά, με αίσθηση του μέτρου. Σταλαγματιά-σταλαγματιά, σχημάτισε το ποταμάκι που θα ‘ πρεπε να δούνε όλα τα σχολεία στο Mουσείο Mπενάκη.

Mε τα «εφαρμοσμένα» έργα του ο Mόραλης ―μάλλον: η όραση, η προσέγγιση Mόραλη― μπήκε σε κάθε σπίτι· οπουδήποτε υπήρχε ένα βιβλίο του Σεφέρη, του Eλύτη, του Kαββαδία, ένας δίσκος του Xατζιδάκι ή του Θεοδωράκη. Tυπώθηκε σε όποιον είδε μια παράσταση του Kουν ή της Pαλλούς Mάνου, σε όποιον πέρασε από το θηριώδες Xίλτον Aθηνών και είδε την εσώγλυφη διακόσμηση στα πλευρά του να το ημερεύει και να το φέρνει κάπως στην αττική κλίμακα. Για τέσσερις-πέντε δεκαετίες οι εφαρμογές του Mόραλη έτερπαν άμα και εδίδασκαν τον ελληνικό λαό, κάθε μέρα, παντού…

Πολύ πριν τον Γουόρχολ και την ναρκισσευόμενη ποπ, ο Mόραλης αθόρυβα, ασύνειδα ίσως, έφερνε το Yψηλό στα μέτρα της ζωής και το διέχεε. Eτσι μάθαινα κι εγώ, ο νεανίας της δεκαετίας ‘70, ασύνειδα, πόσο σύγχρονες είναι οι αρχαϊκές εικόνες: η φιγούρα της θεάς Tανίτ και το δελφίνι γύρω απ’ την άγκυρα στα βιβλία του Eλύτη, λ.χ., υπήρχαν στη Δήλο. Eτσι σιγά σιγά έλαμψε μέσα μου το Yποδειγματικό Eξώφυλλο: δύο ημικύκλια αντικριστά, ένα μπλέ κι ένα μαύρο, στις «Aντιγραφές» του Σεφέρη· το ερωτικό θηλυκό στο Tραβέρσο του Kαββαδία, τα λαϊκά Πέριξ, ο Mεγάλος Eρωτικός του Xατζιδάκι, με παντού τη στιλάτη, λιτή υπογραφή. Aρχαϊκός, παλαιός, μοντέρνος, αφαιρετικός, απτός, διαρκής, καθημερινός. O Mόραλης δεν φοβάται τη φθορά του χρόνου ― είναι κομμάτι του.»

Μια καλή παρουσίαση του έργου κάνει η Ναταλί Χατζηαντωνίου στην «Ελευθεροτυπία» με τίτλο «Ο ευπατρίδης της αληθινής ζωγραφικής«.

Σε μια αποτίμηση του έργου του Μόραλη από τη διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης διαβάζουμε: «…επηρέασε καθοριστικά το τοπίο της μεταπολεμικής τέχνης στην Ελλάδα, τόσο με το εικαστικό του έργο όσο και με τη διδασκαλία του, πέτυχε στη ζωγραφική του τη σύζευξη του κλασικού με το μοντέρνο. Αν και ενδιαφέρθηκε για ποικίλες θεματικές κατηγορίες , όπως το τοπίο ή η νεκρή φύση, η δημιουργία του, τόσο στη ρεαλιστική όσο και στη γεωμετρική φάση της, είναι ουσιαστικά ανθρωποκεντρική, με άξονα τον έρωτα και το θάνατο.»

Σε προσωπικό επίπεδο, το έργο του Μόραλη ήταν μια πρόκληση για τον τρόπο σύλληψης των εικόνων της ζωής. Η προσωπική σχέση με το έργο του δεν παρέμεινε μόνο στο επίπεδο της οπτικής απόλαυσης. Η αγάπη που μου δημιουργήθηκε προς τα δημιουργήματα αυτού του μεγάλου ζωγράφου με οδήγησε σε πειραματισμούς πάνω σε κάποια απ’ τα έργα του.  Ας μην το θεωρήσουν ασέβεια οι μελετητές του έργου του αλλά δυναμική σχέση μαζί του. Δύο απ’ αυτές τις προσωπικές απόπειρες  υπάρχουν ακόμα στο σπίτι μου, για τελείως προσωπική εικαστική απόλαυση.

 

Είναι αυτά που  αναρτώ εδώ (τα δύο παραπάνω) στο αφιέρωμα αυτό τιμώντας έτσι, με το δικό μου τρόπο, το μεγάλο δάσκαλο.

Moralis-Nea SmyrniΤο πρώτο (πίνακας αριστερά) απ’ αυτά που επιχείρησα να αναπλάσω δεν υπάρχει, σκεπασμένο πλέον από στρώματα ύστερης βαφής, καθώς είχε ζωγραφιστεί με ακρυλικά χρώματα στον τοίχο του παλιού μου δωματίου κάπου στη Νέα Σμύρνη, την εποχή της φοιτητικής μου ζωής. Όμως η σημαντικότερη προσπάθεια αναπαράστασης, ήταν η μεταφορά ενός έργου του σε καμβά για όρθιο αργαλειό και η υλοποίησή του από τον αδελφό μου, ο οποίος πειραματιζόταν με διάφορα ενδιαφέροντα πράγματα κατά τα μέσα της δεκαετίας του ’80.   Ελπίζω να καταφέρω να το φωτογραφήσω κάποια στιγμή και να το προσθέσω σ’ αυτόν εδώ τον προσωπικό αποχαιρετισμό ….  Δείτε το παραπλεύρως

Καλό ταξίδι!

Αριστερά: Φεύγοντας πέρσι από την Άνδρο, όπου είδα για τελευταία φορά συγκεντωμένα τα έργα του μεγάλου δάσκαλου σε μια εξαιρετική έκθεση που διοργάνωσε το Ίδρυμα Γουλανδρή.  Δεξιά: Λεπτομέρεια από την αφίσα της έκθεσης…

2 comments so far

  1. Γαριβάλδι on

    Καλημέρα. Πολύ καλό το σχόλιο. Έλαβα το θάρρος και έδωσα λινκ για το blog σας.
    Ευχαριστώ!

  2. […] στην ΑΣΚΤ από το 1957 έως το 1961, στο εργαστήριο του Γιάννη Μόραλη. Από τη δεκαετία του ’60 επισκέπτεται πολύ συχνά τα […]


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: