Εάν ζείτε στην Αθήνα και σας αρέσει η ζωγραφική θα έπρεπε να δείτε τη έκθεση έργων του Σωτήρη Σόρογκα -ενός από τους σημαντικότερους σύγχρονους Έλληνες ζωγράφους- στο Μουσείο Μπενάκη που παρουσιάζεται με το τίτλο «Σόρογκας-Πενήντα χρόνια ζωγραφική». Η έκθεση διοργανώνεται σε συνεργασία με το Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης και τη Νορβηγική Πρεσβεία στην Αθήνα… 

Μνήμες γεμάτες αγάπη, πόνο, ελπίδα, απόγνωση, σκοτάδι, φως, τάξη, χάος αποτυπωμένες από τον Σωτήρη Σόρογκα με το προσωπικό του ζωγραφικό ιδίωμα.

Η παρουσίαση του έργου του Σωτήρη Σόρογκα στο Μουσείο Μπενάκη δομείται γύρω από δέκα θεματικές με τις οποίες ο Σόρογκας καταπιάστηκε σε όλες τις φάσεις της καλλιτεχνικής του πορείας.

Έτσι, το κοινό, εκτός από τα «Πρώτα έργα» του καλλιτέχνη στα οποία αρχίζουν να διαφαίνονται οι αναζητήσεις του, έχει την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με τις «Πέτρες» των οποίων η μεγάλη συχνότητα και η πολυμορφία των συνδυασμών που παρουσιάζουν τις καθιστούν ένα από τα κυρίαρχα μοτίβα στο έργο του ζωγράφου, τα «Άλογα» που αποκαλύπτουν τον προβληματισμό του Σόρογκα ως προς τη διατύπωση της κίνησης μέσα στο χώρο και τα «Αρχαία μάρμαρα» για τα οποία ο Σόρογκας αντλεί στοιχεία από τη σεφερική ποίηση.

Επιπλέον, παρουσιάζονται επιλογές από τα «Πορτρέτα» και τα «Μαύρα ανοίγματα», έργα στα οποία είναι έντονος ο πειραματισμός του δημιουργού πάνω στο λευκό και τομαύρο. Παράλληλα, παρουσιάζονται ενότητες έργων, όπως τα «Ξύλα», τα «Θαλάσσια ξύλα» και οι «Σκουριές», στα οποία εικονογραφείται με βασανιστική εμμονή ηαποσύνθεση, η γοητεία του «θνήσκοντος» και η μαγεία του εγκαταλελειμμένου.

Στην παρουσίαση περιλαμβάνονται, ακόμα, οι μακέτες των έργων που φιλοτεχνήθηκαν από τον Σόρογκα για τον σταθμό Λαρίσης του Αττικό Μετρό. Επίσης, στον εκθεσιακό χώρο προβάλλεται οπτικοακουστικό υλικό, καθώς και συγγράμματα του ίδιου του καλλιτέχνη πάνω στην τέχνη.

Τέλος, η έκθεση συνοδεύεται από πλούσια εικονογραφημένη έκδοση με κείμενα των Κική Δημουλά, Χάρη Καμπουρίδη, Δημήτρη Κοσμόπουλου και Γιάννη Μπόλη.

Ο Σωτήρης Σόρογκας γεννήθηκε το 1936 στην Αθήνα. Σπουδάζει στην ΑΣΚΤ από το 1957 έως το 1961, στο εργαστήριο του Γιάννη Μόραλη. Από τη δεκαετία του ’60 επισκέπτεται πολύ συχνά τα ευρωπαϊκά καλλιτεχνικά κέντρα, και κυρίως το Παρίσι, στο οποίο παραμένει τον περισσότερο καιρό. Στη δεκαετία του ’70 τα ταξίδια του συνεχίζονται και στην Αμερική. Το 1966, διορίζεται βοηθός στην έδρα Ζωγραφικής στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ, όπου διδάσκει μέχρι και σήμερα ως ομότιμος καθηγητής.

Το 1969, ιδρύει μαζί με τους Γιάννη Βαλαβανίδη, Βαγγέλη Δημητρέα, Μαρία Καραβέλα, Βάσω Κυριάκη και Γιώργο Μήλιο, την “Ομάδα των Έξι”. Με τη χορηγία του Ιδρύματος Φορντ, το 1972, ο ζωγράφος παρακολουθεί τη σύγχρονη τέχνη στη Νέα Υόρκη, το Σικάγο, το Λονδίνο, το Μιλάνο κ.α. Το 1981, συμμετέχει στη Μπιενάλε του Σάο Πάολο. Από το 1984 αποτελεί μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού τέχνης και θεωρίας της τέχνης Σπείρα. Το 2004, βραβεύεται από την Ακαδημία Αθηνών για την καλλιτεχνική του προσφορά και την ίδια χρονιά εκλέγεται στη θέση του Προέδρου του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, από την οποία παραιτείται το 2005. Έχει παρουσιάσει το έργο του σε ατομικές και ομαδικές εκθέσεις, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό.

Στην έκθεση παρουσιάζονται έργα από όλες τις φάσεις της καλλιτεχνικής πορείας του ζωγράφου, ενταγμένα στις θεματικές με τις οποίες καταπιάστηκε. Πέτρες, μαύρα ανοίγματα, άλογα, αρχαία ανάγλυφα, πορτρέτα, παλιά ξύλα, κατάλοιπα παλιών μηχανημάτων, συντρίμμια μεταλλικών αμαξωμάτων, σκουριές κ.ά. αποτελούν κάποια από τα γνωστότερα θέματά του.

Μουσείο Μπενάκη – Κτήριο οδού Πειραιώς, Πειραιώς 138 & Ανδρονίκου

Διάρκεια: 22 Δεκεμβρίου 2011 μέχρι 12 Φεβρουαρίου 2012. Δευτέρα, Τρίτη: ΚΛΕΙΣΤΑ, Τετάρτη, Πέμπτη, Κυριακή: 10.00-18.00, Παρασκευή, Σάββατο: 10.00-22.00. Πληροφορίες  www.benaki.gr

Την Τετάρτη 18 Μαίου, οι “Ανιχνεύσεις” με το δημοσιογράφο Παντελή Σαββίδη παρουσίασαν μια εκπομπή- συζήτηση γύρω απο το θέμα: Το τραύμα και οι πολιτικές της μνήμης. Αφορμή για το  θέμα της εκπομπής ήταν ο τίτλος του ομώνυμου βιβλίου.  Η εκπομπή αυτή “ανέβηκε” στο ιστόχωρο των “Ανιχνεύσεων”. Μπορείτε να την δείτε παρακάτω.:

Επίσης στη σχετική ανακοίνωση στις “Ανιχνεύσεις”  ακολούθησε και μια κάποια συζήτηση γύρω από τα θέματα της εκπομπής...

Το 2011 μας αφήνει σ’ ένα ιδιαιτέρως θλιβερό πλαίσιο. Το 2012 έρχεται με τις χειρότερες προοπτικές. Όσοι από εμάς παρακολουθήσαμε -ως ερευνητές τότε- τα τελευταία χρόνια της περεστρόϊκα, την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και τις αξεπέραστες ωδίνες που δημιούργησε στους σοβιετικούς λαούς, νοιώθουμε πολύ περίεργα συνειδητοποιώντας ότι κάποια από τα στοιχεία της σοβιετικής κρίσης ενυπάρχουν και σε μας. Με μια έννοια  η επέτειος των 20 χρόνων από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης μας αφορά διπλά: πρώτα γιατί το ιστορικό αυτό γεγονός έβαλε τον πλανήτη σε μια νέα περίοδο αστάθειας και -περιφερειακού τουλάχιστον- χάους και έπειτα γιατί τα δύο βασικά στοιχεία που καθόρισαν τη σοβιετική κρίση (δημόσιο έλλειμμα και καταστραμμένη παραγωγική βάση) ενυπάρχουν και στην άτυχη Ελλάδα.  Ενθυμούμενος αυτή την επέτειο -η οποία “πέρασε” εντελώς σιωπηλά από τα φλύαρα ΜΜΕ-  έγραψα το παρακάτω κείμενο: 

Πέρασαν ήδη 20 χρόνια (25 Δεκεμβρίου 1991) από την οριστική διάλυση μιας μεγάλης Αυτοκρατορίας, που σφράγισε την ιστορία του 20ου αιώνα, καθόρισε τη μορφή της ευρύτερης περιοχής μας, απείλησε τις έως τότε κυρίαρχες δυνάμεις του κόσμου, προσπάθησε να αλλάξει τις καθιερωμένες νοοτροπίες και διακήρυξε τη δημιουργία μιας νέας κοινωνίας “απαλλαγμένης από την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο”.

Τελικά απέτυχε σ’ όλους τους στόχους που έθεσαν οι αρχικοί επαναστάτες του ’17, που πίστεψαν ότι μπορούν να υπερπηδηθούν κάποια στάδια της κοινωνικής εξέλιξης. Υλοποίησαν εν τέλει τα πιο τρελά όνειρα των μεταφυσικών φιλοσόφων που πίστευαν ότι το πνεύμα προηγείται του όντος και ότι αρκεί η βούληση για να αλλάξει τον ρου των πραγμάτων και να ανατρέψει τους νόμoυς της φύσης…. Μόνο που γι αυτό, απαραίτητη ήταν η σκληρή κυριαρχία μιας νέας τάξης ανθρώπων -συσπειρωμένων γύρω από το Κόμμα, απολαμβάνοντας τα  πλείστα όσα οφέλη από τη συσπείρωση αυτή-  που πίστευαν ότι αποτελούν την τελείωση του ανθρώπινου είδους, ότι οι ιδέες τους εκφράζουν την ενσάρκωση της έως τότε oυτοπίας  και ότι η πολιτική πρακτική τους εγγυάται το δρόμο για την κατάκτηση του επίγειου Παράδεισου.

Κατάφεραν εν τέλει να μετατρέψουν μια φιλοσοφική άποψη που προερχόταν από την καρδιά της νεωτερικότητας σε προνεωτερικό θρησκευτικό φαινόμενο.  Και ακριβώς γι αυτό ανταγωνίστηκαν τις προηγούμενες θρησκευτικές εκφράσεις, προσπαθώντας να αντικαταστήσουν το παλιό τελετουργικό με το νέο, όπως και τα σύμβολα και τις “Ιερές Γραφές” των παλαιότερων δοξασιών. Η πρόσφατη κηδεία του βορειοκορεάτη ηγέτη είχε την  ίδια ακριβώς γεύση αυτού του νέου κομμουνιστικού τελετουργικού, που εισήχθη στην ιστορία από τον Στάλιν και την ομάδα του. 

Οι τελευταίες μέρες

Η περίοδος διακυβέρνησης του Μπρέζνιεφ  (1964 μέχρι το 1982), που αποκλήθηκε «περίοδος της στασιμότητας»,  χαρακτηρίστηκε από τη διόγκωση των κρατικών ελλειμμάτων και την βαθμιαία κατάρρευση των παραγωγικών δυνατοτήτων. Στη συνέχεια και για 15 μήνες ανέλαβε την διακυβέρνηση της ΕΣΣΔ ο Γιούρι Αντρόποφ για να τον διαδεχθεί στη γενική γραμματεία του Κομμουνιστικού Κόμματος για 1 χρόνο και 15 μερες ο Τσερνέκο. Στη συνέχεια στην εξουσία θα ανέλθει ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ . Με την έναρξη των οικονομικών μεταρρυθμίσεων, που έγιναν γνωστές ως «περεστρόϊκα» και με την ελευθερία που δόθηκε στους πολίτες για άσκηση ιδιωτικής οικονομικής δραστηριότητας, η ηγετική ομάδα στόχευε στην επανεκκίνηση της χειμάζουσας σοβιετικής οικονομίας. Η διαδικασία αυτή της οικονομικής φιλελευθεροποίησης  δεν μπόρεσε να οδηγήσει στα αποτελέσματα που προσδοκούσαν. Η ύπαρξη πολλών κέντρων εξουσίας εντός του Κόμματος, αλλά και η ύπαρξη πολλών απωθημένων από δεκαετίες προβλημάτων, όπως το εθνικό ζήτημα, οδήγησαν στην αποσύνθεση και τελικά στην εσωτερική κατάρρευση της Αυτοκρατορίας.       

Στις 21 Δεκεμβρίου του 1991 συνήλθαν οι ηγέτες των δημοκρατιών και υπέγραψαν Πρωτοκόλλο διάλυσης στην Alma-Ata του Καζαχστάν. Λίγες μέρες πριν οι πρόεδροι της Ρωσίας, Ουκρανίας και Λευκορωσίας είχαν κηρύξει της Κοινοπολιτεία Ανεξάρτητων Κρατών. Μετά την υπογραφή του Πρωτοκόλλου, εκών άκων ο  Γκορμπατσόφ -Πρόεδρος του Πρεζίντιουμ (Presidium) του Ανώτατου Σοβιέτ και Αρχηγός του Κράτους- αποδέχτηκε το αποτέλεσμα. Στις 25 Δεκεμβρίου παραιτήθηκε από την προεδρεία της Ένωση. Την επόμενη ημέρα, το Ανώτατο Σοβιέτ, αναγνώρισε την πτώχευση και την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και αυτοδιαλύθηκε.

Ένα προδιαγεγραμμένο τέλος

Η εξέλιξη αυτή, που  μπορεί να εξέπληξε ακόμα και τους γνωρίζοντες στη Δύση, είχε ήδη προβλεφτεί από τους ηγέτες εκείνους της ευρωπαϊκής Αριστεράς, που διαφωνούσαν με τον ολοκληρωτισμό που εισήγαγε για πρώτη φορά στην ευρωπαϊκή σοσιαλιστική σκέψη ο Β.Ι.Λένιν. Διαφωνούσαν πλήρως με την αντίληψη της ύπαρξης ενός ιεραρχικά δομημένου, συγκεντρωτικού «κόμματος Νέου Τύπου», το οποίο θα λειτουργούσε ως μηχανισμός άσκησης εξουσίας, στο όνομα και ερήμην των «αφώτιστων» εργαζομένων.

Ο Πλεχάνωφ ήταν ένας από τους ηγέτες των μενσεβίκων (μειοψηφικών) του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Ρωσίας, που από το 1903 έκανε σκληρή κριτική στις απόψεις του Λένιν. Ο Πλεχάνωφ υποστήριζε ότι πρώτα θα γινόταν η αστική δημοκρατική επανάσταση, στην οποία θα οδηγούσε η φιλελεύθερη μεσαία τάξη. Διαφώνησε με την μπολσεβίκικη άποψη για το Κόμμα και κατηγόρησε τον Λένιν ότι με τις απόψεις του δημιουργεί “κατάσταση πολιορκίας” και επιβάλλει στο σοσιαλισμό την “πειθαρχία των στρατώνων“.  Αλλη σημαντική διαφωνία του Πλεχάνωφ με τον Λένιν ήταν η “δικτατορία του προλεταριάτου“. Ο Πλεχάνωφ κατηγόρησε τον Λένιν ότι κάνει σύγχυση μεταξύ της δικτατορίας του προλεταριάτου και της  δικτατορίας πάνω στο προλεταριάτο. Κατάγγειλε παράλληλα τις μεθόδους του Λένιν ως “κακέκτυπο της τραγικής αδιαλαξίας του γιακωβινισμού” και πρόβλεψε ότι οι απόψεις που εκφράζονται από τον Λένιν, ανοίγουν το δρόμο στους επίδοξους δικτάτορες.

     Με τις απόψεις του Πλεχάνωφ τάχθηκε και ο Τρότσκι, ο οποίος έγραψε:  “Η οργάνωση του Κόμματος θα πάρει τη θέση του ίδιου του Κόμματος, η Κεντρική Επιτροπή τη θέση της Οργάνωσης και τέλος ο δικτάτορας θα πάρει τη θέση της Κεντρικής Επιτροπής.”

     Ομως ο Τρότσκι, στα κρίσιμα χρόνια που ακολούθησαν το 1917, συντάχθηκε απόλυτα με τους επαγγελματίες επαναστάτες, επωμιζόμενος με αυτό τον τρόπο μεγάλο μερίδιο ευθύνης για τις εξελίξεις που οδήγησαν λίγο αργότερα στη σκληρή σταλινική τυραννία, στην εξόντωση της πλειοψηφίας των πρώτων μπολσεβίκων και τελικά στη δολοφονία του ίδιου. Συμφώνησε το Σεπτέμβριο του 1918  με τους Λένιν και Στάλιν για την απαγόρευση των αντιπολιτευτικών οργανώσεων. Ως αρχηγός του Κόκκινου Στρατού κατάστειλε την αντι-κομματική εξέγερση των ναυτών της Κρονστάνδης, καθώς και το μαχνοβίτικο αναρχικό κίνημα των φτωχών αγροτών της περιοχής της Μαριούπολης (Νότια Ουκρανία) και επέβαλε με τη βία τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις του “πολεμικού κομμουνισμού”, που κατέστρεψαν την αγροτική παραγωγή και οδήγησαν τη Ρωσία στο λιμό.

Δριμεία κριτική στην πολιτική αυτή άσκησε και ο Π. Α. Κροπότκιν. Εγραφε:  “…Εγιναν τεράστια λάθη, που πληρώθηκαν με το θάνατο χιλιάδων ανθρώπων και με την καταστροφή ολόκληρων περιοχών“  και αναρωτιόταν:  “Πως οι κήρυκες μιας νέας ζωής και μιας νέας κοινωνίας μπορεί να καταφεύγουν σε τέτοια όπλα για να αμυνθούν απέναντι στους εχθρούς τους;

 Ο Κροπότκιν προειδοποιούσε:   “Η προσπάθεια να θεμελιώσετε μια καινούργια κοινωνία με μέσο τη δικτατορία είναι μοιραία καταδικασμένη σε αποτυχία… Αν συνεχιστεί η σημερινή κατάσταση, ακόμα και η λέξη “σοσιαλισμός” θα καταντήσει κατάρα…”

  Επίσης και η Ρόζα Λούξεμπουργκ κατάγγειλε “τον υπερσυγκεντρωτισμό που υπερασπίζει ο Λένιν” και παραλλήλιζε το πνεύμα που επικράτησε με “το στείρο πνεύμα του νυχτοφύλακα.”  Εγραφε η Λούξεμπουργκ:  “Χωρίς γενικές εκλογές, απεριόριστη ελευθερία του τύπου και των συγκεντρώσεων, ελεύθερη πάλη των ιδεών, γίνεται μια ζωή επιφανειακή, όπου η γραφειοκρατία είναι το μόνο ενεργό στοιχείο… Υπάρχει λοιπόν στο βάθος μια κυβέρνηση κλίκας, μια δικτατορία είναι αλήθεια, …η δικτατορία μιας χούφτας πολιτικών.”

Οι συνέπειες της κατάρρευσης         

O Πλεχάνωφ, ο Κροπότκιν, η Λούξεμπουργκ δικαιώθηκαν πολύ γρήγορα. Η δικτατορία των, ιδεαλιστών αρχικά, επαγγελματιών επαναστατών πάνω στην εργατική τάξη γρήγορα εξελίχθηκε σε στυγνή δικτατορία μιας γραφειοκρατικής τάξης πάνω στο λαό, που βρήκε την απόλυτη αποθέωσή της στα χρόνια της σταλινικής τρομοκρατίας.

Η νέα τάξη των γραφειοκρατών διαχειρίστηκε με ιδιαίτερο τρόπο την εξουσία, που χαρακτηριζόταν από την υπεροψία που της κληρονόμησε ο Λένιν με το Κόμμα Νέου Τύπου. Εν τέλει αποφάσισε την αυτοδιάλυση και τη νομιμοποίηση των κερδών που είχε ήδη συλλέξει από την «μαύρη οικονομία» κατά τις τελευταίες δεκαετίες σοβιετικής διακυβέρνησης. Το σοβιετικό οικοδόμημα διαλύθηκε στα εξ ων συνετέθη. Οι παλιές διαφορές εμφανίστηκαν και πάλι στο προσκήνιο με έναν ιδιαιτέρως σφοδρό τρόπο. Το εθνικό ζήτημα που ταλάνιζε την προσοβιετική Ρωσική Αυτοκρατορία και είχε απωθηθεί βιαίως κατά τη σοβιετική εποχή, επανήλθε με κατακλυσμιαίο τρόπο οδηγώντας σε αιματηρές συγκρούσεις τους κάποτε αδελφωμένους λαούς.

Ο Ψυχρός Πόλεμος –που η πρώτη του συνέπεια υπήρξε η Μικρασιατική Καταστροφή- τελείωσε με δραματικό τρόπο. Μαζί του τελείωσε και η ισορροπία των δύο παγκόσμιων πόλων που είχε έως τότε δημιουργηθεί.

Για τους Έλληνες –ειδικά τις πολυάνθρωπες κοινότητες που κατοικούσαν στην ΕΣΣΔ- η κατάρρευση είχε μοιραία αποτελέσματα. Πολλοί βρέθηκαν ανάμεσα στα πυρά των αντιμαχόμενων εθνών, στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, στην Τσετσενία και στην Αμπχαζία, και αναγκάστηκαν να καταφύγουν ως πρόσφυγες πολέμου σε μια Ελλάδα που ελάχιστα κατανοούσε τις κοσμοϊστορικές αλλαγές.. Παράλληλα, ξεκίνησε και πάλι το παλιό –από το 1918- ρεύμα της μετανάστευσης των ομογενών προς την Ελλάδα. Περισσότεροι από 200.000 ομογενείς –κυρίως από τις περιοχές  όπου τους είχε εξορίσει ο σταλινισμός- κατέφυγαν στη «μητέρα-πατρίδα», που για άλλη μια φορά στάθηκε μάλλον αδιάφορη, αν όχι εχθρική, με τους ομοεθνείς πρόσφυγες.

Η νέα τάξη πραγμάτων απαιτούσε μια ευρύτερη αντίληψη των νέων γεωπολιτικών δεδομένων, ώστε να υπάρξει παραγωγική προσαρμογή και δημιουργική αξιοποίηση των νέων συνθηκών.  Το μέλλον θα αποδείξει εάν η Ελλάδα ως έθνος-κράτος διέθετε μια τέτοια αντίληψη στο εξαιρετικά σύνθετο μετασοβιετικό τοπίο.

Οι φωτογραφίες:

Οι φωτογραφίες της αρχής -όπως και το κείμενο που
βρίσκεται υπό τον τίτλο   ” Ένα προδιαγεγραμμένο τέλος”-
προέρχονται από το
(εξαντλημένο εδώ και χρόνια) βιβλίο μου
 ”Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.
Οι συνέπειες για τον ελληνισμό”,
που γράφτηκε λίγο πριν την αυτοδιάλυση της   ΕΣΣΔ και εκδόθηκε ένα μήνα μετά
(Γενάρης του 1992).

Για να διαβάσετε τις λεζάντες   κάντε  ΚΛΙΚ επί των φωτογραφιών.

Στη δεύτερη φωτογραφία με τα συνθήματα, ο ζητιάνος της Οδού Αρμπάτ (1989)
που τα έχει γράψει, “παίζει” με έναν σαρκαστικό τρόπο
με τα πομπώδη κομματικά συνθήματα.
Έτσι,  στο παραδοσιακό “Κόμμα και Λαός είναι ένα“,
αφού έσβησε τη λέξη “Λαός” και την αντικατέστησε με τη λέξη “Μαφία”,
το σύνθημα έγινε: “Κόμμα και Μαφία είναι ένα“.

Όσον αφορά τις φωτογραφίες που υπάρχουν στην ενότητα “ Ένα προδιαγεγραμμένο τέλος” 
η πρώτη  προέρχεται από την τελική επίθεση  του “Κόκκινου Στρατού” ενάντια στους επαναστατημένυς ναύτες της Κροστάνδης και η δεύτερη από την κηδεία στη Μόσχα  του Κροπότκιν.  

Επίσης, για να κατανοηθεί καλύτερα το σοβιετικό πείραμα και  η μεταφυσική του υπόσταση, ώστε να εξηγηθεί όσο γίνεται
η δραματική του κατάληξη, διαβάστε:  Tα αντιδραστικά κάλαντα

Μια ενδιαφέρουσα  δημοσκόπηση:  ΕΔΩ

Πέρασαν ήδη 20 χρόνια (25 Δεκεμβρίου 1991) από την οριστική διάλυση μιας μεγάλης Αυτοκρατορίας, που σφράγισε την ιστορία του 20ου αιώνα, καθόρισε τη μορφή της ευρύτερης περιοχής μας, απείλησε τις έως τότε κυρίαρχες δυνάμεις του κόσμου, προσπαθησε να αλλάξει τις καθιερωμένες νοοτροπίες και διακήρυξε τη δημιουργία μιας νέας κοινωνίας “απαλλαγμένης από την 

εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο”. Τελικά απέτυχε σ’ όλους τους στόχους που έθεσαν οι αρχικοί επαναστάτες του ’17, που πίστεψαν ότι μπορούν να υπερπηδηθούν κάποια στάδια της κοινωνικής εξέλιξης. Υλοποίησαν εν τέλει τα πιο τρελλά όνειρα των μεταφυσικών φιλοσόφων που πίστευαν ότι το πνεύμα προηγείται του όντος και ότι αρκεί η βούληση για να αλλάξει τον ρου των πραγμάτων και να ανατρέψει τους νόμoυς της φύσης…. Μόνο που γι αυτό, απαραίτητη ήταν η σκληρή κυριαρχία μιας νέας τάξης ανθρώπων -συσπειρωμένων γύρω από το Κόμμα, απολαμβάνοντας τα  πλείστα όσα οφέλη από τη συσπείρωση αυτή-  που πίστευαν ότι αποτελούν την τελείωση του ανθρώπινου είδους, ότι οι ιδέες τους εκφράζουν την ενσάρκωση της έως τότε oυτοπίας  και ότι η πολιτική πρακτική τους εγγυάται το δρόμο για την κατάκτηση του επίγειου Παράδεισου. Τελικά, κατάφεραν να μετατρέψουν μια φιλοσοφική άποψη που προερχόταν από την καρδιά της νεωτερικότητας σε προνεωτερικό θρησκευτικό φαινόμενο.  Και ακριβώς γι αυτό ανταγωνίστηκαν τις προηγούμενες θρησκευτικές εκφράσεις, προσπαθώντας να αντικαταστήσουν το παλιό τελετουργικό με το νέο, όπως και τα σύμβολα και τις “Ιερές Γραφές” των παλαιότερων δοξασιών.  Στο πλαίσιο αυτού του ιδεολογικού ανταγωνισμού εντάσσεται και η απαγόρευση των καλάντων στην ΕΣΣΔ, φαινόμενο που

Τα “αντιδραστικά κάλαντα”

Του Βλαση Αγτζιδη*

Η ιστορία των πολυάνθρωπων ελληνικών κοινοτήτων στη Σοβιετική Ενωση του μεσοπολέμου έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον. Τόσο σε επίπεδο πολιτικής ιστορίας, όσο και σε θέματα που άπτονται των πολιτισμικών επιλογών. Στις περιοχές εμφανίστηκε ένα μοναδικό φαινόμενο. Οι Ελληνες κομμουνιστές κατέλαβαν την εξουσία και την άσκησαν για μια περίπου εικοσαετία. Προσπάθησαν να εφαρμόσουν την ευρύτερη σοβιετική πολιτική, καθώς και τις πλέον τολμηρές προτάσεις των ελλαδικών συντρόφων τους

Οι νέοι σοβιετικοί θεοί

Οι Σοβιετικοί προσπάθησαν να εξαλείψουν τις παλιές θρησκευτικές λατρείες από την επικράτειά τους. Ομως, δεν τα πολυκατάφεραν! Αφού προσπάθησαν στη θέση των παλιών θεών να βάλουν τους νέους και αφού αντικατέστησαν τις εκκλησίες, τα τζαμιά και τα βουδιστικά τεμένη με τα Μαυσωλεία… στο τέλος κατέρρευσαν, και οι παλιοί θεοί επέστρεψαν πολύ ισχυρότεροι!

Εχει ενδιαφέρον η αντικληρικαλιστική πολιτική των Σοβιετικών όπως εκφράστηκε στις μεγάλες ελληνικές σοβιετικές παρευξείνιες κοινότητες (πριν ο σταλινισμός σαρώσει τα πάντα στον διάβα του μετά το ’37).

Η άρνηση της θρησκείας και η καταδίωξη της χριστιανικής λατρείας στις ελληνικές περιοχές του Καυκάσου και της Νότιας Ρωσίας υπήρξε βασική επιδίωξη του κόμματος και της νέας ελληνικής καθεστωτικής διανόησης.

Οι ελληνικές κομματικές οργανώσεις, καθώς και ο ελληνικός σοβιετικός Τύπος θεωρούσαν ως ύψιστο ιδεολογικό καθήκον τους τη συστηματική αντιθρησκευτική προπαγάνδα για την αντιμετώπιση των προκαταλήψεων, όπως θεωρούσαν, του πληθυσμού.

Ο ελληνικός εκδοτικός οίκος «Κομμουνιστής», που έδρευε στο Ροστόβ επί του Ντον, είχε εκδώσει προπαγανδιστικό βιβλίο για τον αντιθρησκευτικό αγώνα με τίτλο «Αντιθρησκευτικό εγχειρίδιο για τους χωρικούς».

(Γραμμένο στο 20γράμματο αλφάβητο που καθιερώθηκε επίσημα με τη μεταρρύθμιση του 1926.. Υπάρχει μόνο ένα -ι-, ένα -ο-  καταργούνται οι δίφθογγοι, τα διπλά γράμματα -ξ- και -ψ- αντικάθίστανται με το -κς- και το -πς- ενώ το -υ- χρησιμοποιείται στη θέση του -ου- )

«Αντιθρησκευτικές γιορτές»

Η αντιθρησκευτική στάση εκφράστηκε με άρθρα στις ελληνικές καθεστωτικές εφημερίδες, τα οποία αποδείκνυαν τον αντιδραστικό χαρακτήρα της θρησκείας και με καταγγελίες, σε περιπτώσεις εκδήλωσης του θρησκευτικού αισθήματος. Με δημοσίευση αντικληρικών άρθρων, αλλά και ποιημάτων και πεζογραφημάτων, επιχειρήθηκε η αντικατάσταση της θρησκευτικής πίστης από τη σοσιαλιστική. Το σύνθημα ότι η θρησκεία ήταν το «αφιόνι του λαού», που εμφανίστηκε μαζί με την ατομική ιδιοκτησία και μόνο κακό προκαλούσε στους εργαζόμενους, αποτελούσε τη μόνιμη επωδό στις αναφορές περί θρησκείας. Το κόμμα άρχισε να οργανώνει στα ελληνικά χωριά «αντιθρησκευτικές γιορτές»…

Για να αποδειχθούν οι βλαβερές συνέπειες της θρησκευτικής συμμετοχής του ελληνικού πληθυσμού, χρησιμοποιούνταν το επιχείρημα ότι κατά τη διάρκεια των διαφόρων γιορτών και ειδικά του Πάσχα οι χωρικοί δεν συμμετείχαν στις αγροτικές εργασίες και ότι στα ελληνικά χωριά άρχιζαν ατελείωτα γλέντια. Βασικός άξονας του αντιθρησκευτικού αγώνα ήταν η καταπολέμηση με κάθε τρόπο όλων των θρησκευτικών συνηθειών, όπως για παράδειγμα η συνήθεια του αγιάσματος, τα κάλαντα, οι λειτουργίες, η περιποίηση των εκκλησιών κ.λπ.

Επίσης, έπρεπε να καταπολεμηθεί η επιρροή των ιερέων, τους οποίους αποκαλούσαν «μάντηδες», στους αγροτικούς πληθυσμούς. Η επίθεση κατά των θρησκευτικών παραδόσεων έφτασε σε υπερβολικές ακρότητες, όπως η απαγόρευση των παιδιών να λένε τα κάλαντα, τα οποία θεωρούνταν αντιδραστικά. Υποστηριζόταν ότι ήταν οι βλαβερές συνήθειες, της παλιάς κοινωνίας και του αστικού καθεστώτος και επιπλέον ήταν οι «αντιδραστικές εκδηλώσεις των ηττημένων καπιταλιστών», κάτι που για την ΕΣΣΔ ήταν προσβολή και «εμπόδιο στη σοσιαλιστική οικοδόμηση».

* Ο κ. Βλάσης Αγτζίδης είναι διδάκτωρ σύγχρονης Ιστορίας. Μελέτησε τις ελληνικές σοβιετικές κοινότητες την περίοδο του μεσοπολέμου.

Στο δρόμο για τον ….. Παράδεισο :

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Το άρθρο μου για τα “αντιδραστικά κάλαντα” πρωτο-αναδημοσιεύτηκε στον Π&Α:

http://pontosandaristera.wordpress.com/2010/12/24/1-1-2008/

Η αρχική εικόνα, που παριστά τον Πλάτωνα -σε μια συζήτηση με τον Αριστοτέλη- προέρχεται από την περίφημη σύνθεση της Σχολής των Αθηνών που ζωγράφισε το 1510 ο Ραφαέλο (Raffaello Santi) στο Βατικανό .

Παρότι επιφανειακά, η λενινιστική αντίληψη φαίνεται να καθορίζεται από μια διαλεκτική υλιστική αντίληψη, εν τούτοις η δομή της -όπως εκφράζεται με το Κόμμα Νέου Τύπου και με την κρατική και κοινωνική οργάνωση της ΕΣΣΔ- είναι καταπληκτικά όμοια με τις αντιλήψεις των μεταφυσικών φιλοσόφων. Η ιδεατή Πολιτεία του Πλάτωνα είναι δομικά ταυτόσημη με την κομματική και κρατική αντίληψη που εξέφρασε και εφάρμοσε ο Βλαδίμηρος Ίλιτς Ουλιάνοφ: 

Η κριτική στο λενιστικό μοντέλο έγινε από πολλούς και εγκαίρως. Αναδημοσιεύω από το βιβλίο μου “Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.  Οι συνέπειες για τον ελληνισμό”, που  γράφτηκε τους τελευταίους μήνες ύπαρξης της ΕΣΣΔ (τέλος του 1990) και εκδόθηκε το Γενάρη του 1991, λίγες μόλις μέρες μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Έγραφα τότε: 

 ”    Ο Πλεχάνωφ ήταν ένας από τους ηγέτες των μενσεβίκων (μειοψηφικών) του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Ρωσίας. Από το 1903 έκανε σκληρή κριτική στις απόψεις του Β.Ι.Λένιν. Ο Πλεχάνωφ υποστήριζε ότι πρώτα θα γινόταν η αστική δημοκρατική επανάσταση, στην οποία θα οδηγούσε η φιλελεύθερη μεσαία τάξη. Διαφώνησε με την μπολσεβίκικη άποψη για το Κόμμα και κατηγόρησε τον Λένιν ότι με τις απόψεις του δημιουργεί “κατάσταση πολιορκίας” και επιβάλλει στο σοσιαλισμό την “πειθαρχία των στρατώνων“.

     Αλλη σημαντική διαφωνία του Πλεχάνωφ με τον Λένιν ήταν η “δικτατορία του προλεταριάτου“. Ο Πλεχάνωφ κατηγόρησε τον Λένιν ότι κάνει σύγχυση μεταξύ της δικτατορίας του προλεταριάτου και της  δικτατορίας πάνω στο προλεταριάτο. Κατάγγειλε παράλληλα τις μεθόδους του Λένιν ως “κακέκτυπο της τραγικής αδιαλαξίας του γιακωβινισμού” και πρόβλεψε ότι οι απόψεις που εκφράζονται από τον Λένιν, ανοίγουν το δρόμο στους επίδοξους δικτάτορες.

     Με τις απόψεις του Πλεχάνωφ τάχθηκε και ο Τρότσκι, ο οποίος έγραψε:

     “Η οργάνωση του Κόμματος θα πάρει τη θέση του ίδιου του Κόμματος, η Κεντρική Επιτροπή τη θέση της Οργάνωσης και τέλος ο δικτάτορας θα πάρει τη θέση της Κεντρικής Επιτροπής.”

     Ομως ο Τρότσκι, στα κρίσιμα χρόνια που ακολούθησαν το 1917, συντάχθηκε απόλυτα με τους επαγγελματίες επαναστάτες, επωμιζόμενος με αυτό τον τρόπο μεγάλο μερίδιο ευθύνης για τις εξελίξεις που οδήγησαν λίγο αργότερα στη σκληρή σταλινική τυραννία, στην εξόντωση της πλειοψηφίας των πρώτων μπολσεβίκων και τελικά στη δολοφονία του ίδιου. Συμφώνησε το Σεπτέμβριο του 1918  με τους Λένιν και Στάλιν για την απαγόρευση των αντιπολιτευτικών οργανώσεων. Ως αρχηγός του Κόκκινου Στρατού κατάστειλλε την αντι-κομματική εξέγερση των ναυτών της Κροστάνδης, το μαχνοβίτικο κίνημα των φτωχών αγροτών της Νότιας Ουκρανίας και επέβαλλε με τη βία τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις του “πολεμικού κομμουνισμού”, που καταστρεψαν την αγροτική παραγωγή και οδήγησαν τη Ρωσία στο λιμό.

  Δριμεία κριτική στην πολιτική αυτή άσκησε και ο Π.Α.Κροπότκιν. Εγραφε:

  “…Εγιναν τεράστια λάθη, που πληρώθηκαν με το θάνατο χιλιάδων ανθρώπων και με την καταστροφή ολόκληρων περιοχών“  και αναρωτιόταν:

  “Πως οι κήρυκες μιας νέας ζωής και μιας νέας κοινωνίας μπορεί να καταφεύγουν σε τέτοια όπλα για να αμυνθούν απέναντι στους εχθρούς τους;“

  Ο Κροπότκιν προειδοποιούσε:

     “Η προσπάθεια να θεμελιώσετε μια καινούργια κοινωνία με μέσο τη δικτατορία είναι μοιραία καταδικασμένη σε αποτυχία… Αν συνεχιστεί η σημερινή κατάσταση, ακόμα και η λέξη “σοσιαλισμός” θα καταντήσει κατάρα...”

  Επίσης και η Ρόζα Λούξεμπουργκ κατάγγειλε “τον υπερσυγκεντρωτισμό που υπερασπίζει ο Λένιν” και παραλλήλιζε το πνεύμα που επικράτησε με “το στείρο πνεύμα του νυχτοφύλακα.”

  Εγραφε η Ρόζα Λούξεμπουργκ:

     “Χωρίς γενικές εκλογές, απεριόριστη ελευθερία του τύπου και των συγκεντρώσεων, ελεύθερη πάλη των ιδεών, γίνεται μια ζωή επιφανειακή, όπου η γραφειοκρατία είναι το μόνο ενεργό στοιχείο… Υπάρχει λοιπόν στο βάθος μια κυβέρνηση κλίκας, μια δικτατορία είναι αλήθεια, …η δικτατορία μιας χούφτας πολιτικών.” 

            O Πλεχάνωφ, ο Κροπότκιν, η Λούξεμπουργκ δικαιώθηκαν πολύ γρήγορα. Η δικτατορία των, ιδεαλιστών αρχικά, επαγγελματιών επαναστατών πάνω στο προλεταριάτο γρήγορα εξελίχθηκε σε στυγνή δικτατορία μιας γραφειοκρατικής τάξης πάνω στο λαό….”

Filed under: Αριστερά, Αναδημοσίευση, Ανορθολογισμός, Θρησκεία, Θεωρία, Καύκασος, Καθημερινή, Λένιν, Μπολσεβίκοι, Μεσοπόλεμος, Στάλιν, Σταλινικές Διώξεις, Σοβιετική Ένωση ]]> http://kars1918.wordpress.com/2011/12/24/christmas-carols-in-the-soviet-union/feed/ 8 Βλάσης Αγτζίδης Lenin Glory_to_the_Russian_people,_people_-_warrior,_people_-_creator plato-lenin2 0002___1 http://kars1918.wordpress.com/2011/12/19/greek-economic-crisis/ http://kars1918.wordpress.com/2011/12/19/greek-economic-crisis/#comments Mon, 19 Dec 2011 17:44:08 +0000 Βλάσης Αγτζίδης http://kars1918.wordpress.com/?p=4819 ]]> Την Κυριακή 18 Δεκεμβρίου, στην εφημερίδα Καθημερινή δημοσιεύτηκε το παρακάτω κείμενο, στο οποίο τελείως σχηματικά, διατυπώνονται ευρύτεροι προβληματισμοί.  

Για το σχήμα αυτό που παρουσιάζω -εκτός από τις δικές μου αυτόνομες παρατηρήσεις που προήλθαν από την παρακολούθηση του μικρασιατικού, αλλά και σοβιετικού ελληνισμού- χρησιμοποίησα δύο βασικά κείμενα, τα οποία μ’ έναν έξοχο τρόπο μου έδωσαν το πρώτο τη καθαρή γνώση για την αστική ανάπτυξη των Ελλήνων στη Μικρά Ασία και το δεύτερο μια ανάλυση των δυσπλασιών της ελλαδικής κρατικής και κοινωνικής συγκρότησης: D. Gontikas, Ch. Issawi, Ottoman Greeks in the age of nationalism και Π.Κονδύλης, Η παρακμή του αστικού πολιτισμού…

Αναζητώντας τις γενετικές αντινομίες του ελληνικού κράτους

Λίγα μόλις χρόνια μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες, οπότε οι Ελληνες –τουλάχιστον οι ελίτ αυτής της χώρας– έζησαν με πάθος το παραμύθι της Σταχτοπούτας, η σκληρή πραγματικότητα έστρεψε τη δημόσια συζήτηση στην ακριβώς αντίθετη φορά.

Η παγκόσμια οικονομική κρίση, παράλληλα με την κρίση του ενιαίου νομίσματος, οδήγησε την ελλαδική κοινωνία σε μια πρωτοφανή κρίση και δυσανεξία. Εφερε παράλληλα στην επιφάνεια όλες τις δομικές δυσπλασίες του νεοελληνικού κρατικού εγχειρήματος. Ετσι η Ελλάδα αναδείχθηκε σε ιδιαίτερο και μοναδικό φαινόμενο στην Ευρώπη, καταλύτη μεγάλων αρνητικών αλλαγών.

Ποιες όμως είναι εκείνες οι παράμετροι που οδήγησαν την Ελλάδα σε μια τόσο δυσμενή θέση; Είναι μόνο η μεταπολιτευτική διαχείριση που μετέτρεψε το κράτος σε θεραπαινίδα των κομματικών μηχανισμών; Μήπως υπάρχουν βαθύτερες αιτίες, που ανάγονται στον τρόπο που συγκροτήθηκε η Ελλάδα ως έθνος–κράτος και απλώς επιδεινώθηκαν από την πρόσφατη διαχείριση;

Η ελληνική παλιγγενεσία, η δεύτερη μεγάλη αντιαπολυταρχική ευρωπαϊκή επανάσταση μετα τη Γαλλική, οδήγησε στη δημιουργία του νεαρού ελληνικού κράτους το 1830. Ομως, τα γεωγραφικά όρια του νεαρού εθνικού κράτους απείχαν πολύ από τα όνειρα των προοδευτικών διαφωτιστών που ονειρεύτηκαν και σχεδίασαν την Επανάσταση.

Το έθνος–κράτος ήταν μια νέα πολιτειακή μορφή που εμφανίστηκε μετά τη Γαλλική Επανάσταση και εξέφραζε την άνοδο των αστικών στρωμάτων στην εξουσία, ενάντια στους παλιούς φεουδάρχες και αριστοκράτες. Στην ελληνική, όμως, περίπτωση, το έθνος–κράτος δημιουργήθηκε σε μια περιοχή απ’ όπου απουσίαζαν πλήρως τα αστικά στρώματα. Δηλαδή, οι κοινωνικές εκείνες δυνάμεις που αντιστοιχούσαν στη νέα πολιτειακή μορφή. Τα εδάφη που αποτέλεσαν το έδαφος του ελεύθερου κράτους βρίσκονταν στην καθυστερημένη περιφέρεια της αυτοκρατορίας από την οποία αποσχίστηκαν. Τα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου ζούσε και αναπτυσσόταν δημιουργικά ο ελληνισμός, βρέθηκαν εκτός των συνόρων.

Εντός των συνόρων, οι παραγωγικές δυνάμεις ήταν ελάχιστα ανεπτυγμένες, όπως και οι υπόλοιπες προϋποθέσεις που ήταν απαραίτητες για τη λειτουργία ενός έθνους–κράτους. Βασικό χαρακτηριστικό στην εξέλιξη της ελλαδικής κοινωνίας θα είναι η απουσία σημαντικών αστικών στρωμάτων. Ετσι το κράτος θα συγκροτηθεί στη βάση προαστικών, πατριαρχικών σχέσεων. Οι πραγματικές δομικές αδυναμίες θα οδηγήσουν σε μια ιδεολογική «υπερ–αναπλήρωση» βασισμένη στην αρχαιοελληνική ανάκληση, στην αναβίωση ενός νεκρού παρελθόντος ως αντιστάθμισμα στην υπαρκτή πολιτισμική ταυτότητα των εξωελλαδικών ελληνικών κέντρων. Παράλληλα, θα εδραιωθεί μέσω της αυτοαναγνώρισης η ιδεολογία της «μητρόπολης» ως συναίσθημα υπεροχής.

Ειδικά μετά την καθιέρωση του Συντάγματος του 1844, τα ισχυρά από την προεπαναστατική εποχή τοπικά συμφέροντα των προεστών και των φεουδαρχών θα καταλάβουν πλήρως και ολοκληρωτικά την εξουσία στο βασίλειο, θα επηρεάσουν αποφασιστικά τη μοναρχία, θα εδραιώσουν έναν πελατειακό κοινοβουλευτισμό και θα οδηγήσουν στην ανάπτυξη ενός παλαιοελλαδικού τοπικισμού, που στις κρίσιμες εποχές της Ιστορίας θα έχει μοιραία συμβολή στις εξελίξεις. Το γεγονός αυτό θα οδηγήσει σε υπερ–λειτουργία του κρατικού μηχανισμού, με αποτέλεσμα τη δημιουργία ισχυρών δεσμών μεταξύ ελεύθερης αγοράς και κρατικής–κομματικής λειτουργίας. Η πολιτισμική ενοποίηση του πληθυσμού και η δημιουργία μηχανισμών λειτουργίας που αντιστοιχούσαν στη νέα πολιτειακή μορφή απορρόφησαν τις δραστηριότητες των νέων ελίτ, κρατικοδίαιτων σε μεγάλο βαθμό, που αναπτύχθηκαν.

Σε αντίθεση με την κοινωνική εξέλιξη εντός του ελληνικού βασιλείου, ως απόρροια του Τανζιμάτ και του Χάτι Χουμαγιούν –δηλαδή της οθωμανικής περεστρόικα–, οι Ελληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θα αναπτυχθούν ραγδαία καθ’ όλο το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Θα αναπτύξουν αξιοσημείωτα αστικά στρώματα, που μαζί με τους Αρμένιους και, λιγότερο, τους Εβραίους θα αποτελέσουν την οθωμανική αστική τάξη, την οποία θα επιχειρήσουν επιτυχημένα, από το 1908, να εξοντώσουν οι νεότουρκοι εθνικιστές. Ετσι, η μοναδική ελληνική αστική τάξη που διαμορφώθηκε ιστορικά και είχε χαρακτηριστικά που αντιστοιχούσαν στην ευρωπαϊκή τυπολογία, βρισκόταν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Οι εξελίξεις στην Ελλάδα και η πολιτική που θα επιλεγεί στις αρχές του 20ού αι. θα καθοριστούν από τις ενδοοθωμανικές εξελίξεις, την εμφάνιση ενός μιλιταριστικού εξτρεμιστικού τουρκικού εθνικισμού και την ήττα των μεταρρυθμιστικών οθωμανικών δυνάμεων. Η άνοδος στην εξουσία των μεταρρυθμιστικών δυνάμεων που ήταν συσπειρωμένες γύρω από τον Βενιζέλο εγγυόταν εν μέρει τη συμμετοχή του ελληνισμού στις κοσμογονικές αλλαγές που σύντομα επρόκειτο να έρθουν.

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και οι μεταπολεμικές διευθετήσεις με τη Μικρασιατική Εκστρατεία υπήρξαν η μοναδική ευκαιρία αναίρεσης της αρχικής γενετικής αντινομίας. Η ενσωμάτωση των περιοχών όπου ζούσε και δρούσε η ακμαία ελληνική αστική τάξη και βρισκόταν στον άξονα Κωνσταντινούπολης–Σμύρνης, θα οδηγούσε στην αποκατάσταση μιας φυσιολογικής κοινωνικής δομής στο ελληνικό έθνος–κράτος.

Η αποτυχία του εγχειρήματος, που επί της ουσίας υπονομεύτηκε συνειδητά από τις κυρίαρχες ελίτ, σφράγισε αμετάκλητα τη μορφή της ελληνικής κοινωνίας.

Filed under: 1821, Ελλαδίτης, Ιστοριογραφία, Κρίση, Καθημερινή, Μικρά Ασία, Τανζιμάτ ]]> http://kars1918.wordpress.com/2011/12/19/greek-economic-crisis/feed/ 8 Βλάσης Αγτζίδης kotzampasis 18-12-2011 2 18-12-2011 http://kars1918.wordpress.com/2011/12/13/odysseas-elytis/ http://kars1918.wordpress.com/2011/12/13/odysseas-elytis/#comments Tue, 13 Dec 2011 01:11:07 +0000 Βλάσης Αγτζίδης http://kars1918.wordpress.com/?p=4613 ]]> Το 2011 κηρύχθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού έτος Ελύτη, καθώς φέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από τη γέννηση του νομπελίστα ποιητή. Με αφορμή το γεγονός αυτό, στο πλαίσιο ενός ευρύτερου αφιερώματος στον ποιητή προσπάθησα να περιγράψω το περιβάλλον μέσα στο οποίο έζησε και δημιούργησε 

Το πολιτιστικό περιβάλλον του Οδυσσέα Ελύτη

1911

Μεγάλη μεταρρύθμιση του Ελληνικού Πανεπιστημίου. Αναθεωρήθηκε το γερμανικό μοντέλο που ίσχυε από το 1837. Θεσμοθετήθηκε η αυτονομία του Πανεπιστημίου και καταργήθηκε η κρατική παρέμβαση στην εκλογή καθηγητών. Ο συμβολισμός επηρεάζει αρκετούς ποιητές (Φιλύρας, Ουράνης, Λαπαθιώτης, Καρυωτάκης, Άγρας, Παπανικολάου, Πολυδούρη κ.ά.) οι οποίοι συγκροτούν μια διακριτή τάση η οποία ονομάστηκε «νεοσυμβολιστική», «νεορομαντική» ή  ακόμα και «μετασυμβολιστική». [Το ρεύμα του Συμβολισμού (Symbolism) δημιουργήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και εξέφρασε την αντίδραση προς την κυριαρχία της φυσιοκρατικής και πραγματιστικής ματιάς στη λογοτεχνία και την τέχνη. To μανιφέστο του  (Manifeste du Symbolisme) συντάχθηκε από τον Έλληνα Jean Moréas. Ο συμβολισμός, στη θέση του ρεαλιστικού πρότεινε το φανταστικό, το όνειρο ίσως και το μεταφυσικό. Το κίνημα του συμβολισμού έχει τις ρίζες του στα Άνθη του κακού του Κ. Μποντλέρ]

Η εποχή χαρακτηρίζεται από δύο μεγάλους ποιητές, τον Παλαμά και τον Σικελιανό, που πιστεύουν στη παντοδυναμία του ποιητικού λόγου και εκφράζουν τον ελληνικό ιδεαλισμό σε αρμονική συμφωνία με τις γενικότερες  ευρωπαϊκές τάσεις. Στα έργα τους αντικατοπτρίζεται η εθνική ανάταση που ακολούθησε τον αποτυχημένο πόλεμο του 1897, καθώς και οι νέες προκλήσεις που προκύπτουν από τους εθνικούς ανταγωνισμούς στην καταρρέουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι εμπνεύσεις τους προέρχονται από τη συνείδηση της διαχρονική μοίρα του γένους, από τη μνήμη του ελληνικού μεγαλείου, από τις προσπάθειες για αποκατάσταση της ελληνικής εθνικής συνέχειας και τον πόθο για ανασύσταση ενός ισάξιου μέλλοντος.

Τη χρονιά αυτή ο Καβάφης -που αναζητούσε έως τότε την εσωτερική ολοκλήρωση μέσα από ποιητικά φορτία βασισμένα στη μεταφορά και στην παραβολή- ομολογεί την ερωτική του ετεροδοξία και εξελίσσει το λόγο του χρησιμοποιώντας απροκατάλυπτα σχήματα απαλλαγμένα από κάθε συναλλαγή και υπολογισμό. Θα απαλλαγεί από την κενή ρητορεία και από τον αθηναϊκό ρομαντισμό και θα ακολουθήσει την ποιητική γραμμή που ονομάστηκε «καβαφικός ρεαλισμός».

Στο χώρο των εικαστικών τεχνών τέθηκε για πρώτη φορά το αίτημα για ανανέωση της ελληνικής τέχνης, η οποία αγνοούσε τις νεωτεριστικές τάσεις μένοντας προσκολλημένη στα πρότυπα του 19^ου αιώνα.  Αφορμή ήταν η αποτυχημένη συμμετοχή των συντηρητικών Ελλήνων καλλιτεχνών στην έκθεση της Ρώμης.

Ο Δημήτρης Ταγκόπουλος, οπαδός του δημοτικισμού και ενός πρώιμου σοσιαλισμού φιλόλογος και εκδότης του «Νουμά» (στον οποίο συνεργάστηκαν οι Κωστής Παλαμάς, Κωνσταντίνος Χατζόπουλος, Νίκος Καζαντζάκης, Ρήγας Γκόλφης, Κώστας Παρορίτης, Αργύρης Εφταλιώτης κ.α), εκδίδει το βιβλίο «Το μαύρο χέρι».

Η Μαρίκα Κοτοπούλη ερμηνεύει το ρόλο της τραγικής ηρωϊδας στην  Ηλέκτρα, σε μια σύγχρονη εκδοχή του Χόφμανσταλ. Οι διασκευές ή οι εκδοχές των αρχαίων μύθων επιλέγονταν για να ξεπεραστούν οι αντιδράσεις των γλωσσαμυντόρων.

Δημιουργείται στην Αθήνα η πρώτη ελληνική εταιρεία παραγωγής ταινιών κινηματογράφου (Αθήνη-films) από τον  Σπ. Δημητρακόπουλο. Ενσωματώνεται η προβολή ταινιών σε επιθεωρήσεις του θεάτρου.

1914

Ιδρύεται από τους «Φιλελεύθερους» το «Γραφείο Γραμμάτων και Τεχνών» στο υπουργείο Παιδείας υπό τη διεύθυνση του Γ. Δροσίνη, καθώς και η Εθνική Πινακοθήκη. Η ιδεολογική πίεση που ασκούν οι βαλκανικοί ανταγωνισμοί υποχρεώνουν το ελληνικό κράτος να αναπροσαρμόσει την έως τότε ιδεολογική του κατεύθυνση που ήταν βασισμένη στην αρχαιοελληνική παράδοση. Η απόπειρα των σλαβικών λαών να οικειοποιηθούν τη βυζαντινή παράδοση δημιούργησε έντονο πεδίο συγκρούσεων και οδήγησε στον επαναπροσδιορισμό των παραδοσιακών κατευθύνσεων της ιστοριογραφίας και της αρχαιολογίας. Η πρώτη επίσημη πράξη αναγνώρισης του βυζαντινού παρελθόντος από το ελληνικό κράτος υπήρξε ο νόμος «Περί ιδρύσεως Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου». Η βυζαντινή πολιτιστική παράδοση θα ενσωματωθεί έκτοτε στη συνολική αντίληψη για το παρελθόν και θα γονιμοποιήσει κατά το Μεσοπόλεμο τις αναζητήσεις για την «ελληνικότητα».

     Ο Σμυρνιός Λ. Μπαχατώρης κατασκευάζει και εξοπλίζει κινηματογραφικό στούντιο στην Αθήνα για την δημιουργία «κινηματοδραμάτων».

1917

Εισάγεται η δημοτική γλώσσα στη στοιχειώδη εκπαίδευση. Ο «Εκπαιδευτικός Όμιλος» των Δελμούζου, Γληνού, Τριανταφυλλίδη σχεδιάζει τις μεταρρυθμίσεις.  Παράλληλα η δημοτική καθιερώνεται στην ποίηση και στην πεζογραφία. Η ποίηση και η λογοτεχνία σημαδεύονται από τα αντιθετικά σχήματα ελληνικότητα-ευρωπαϊσμός, αγροτική-αστική ηθογραφία, ρεαλισμός-συμβολισμός, αστική-σοσιαλιστική τέχνη. Χρησιμοποιείται για πρώτη φορά από τον αλεξανδρινό ποιητή Γιώργο Βρισιμιτζάκη ο όρος «ποιητικός ρεαλισμός» για να περιγραφεί η καβαφική ποιητική ματιά.

Εμφανίζεται στην Αθήνα η «Ομάς Τέχνη», συνδεόμενη πολιτικά με τους «Φιλελεύθερους», με ανανεωτικές τεχνοτροπικές τάσεις στο χώρο των εικαστικών τεχνών.  Η πλειονότητα των μελών της «Ομάδος» είχαν σπουδάσει στο Παρίσι, το οποίο εκείνη την εποχή ήταν η καλλιτεχνική πρωτεύουσα της Ευρώπης και η κοιτίδα των νεωτεριστικών τάσεων, του ιμρεσιονισμού και των μετα-ιμπρεσιονιστικών τάσεων. Στην Ομάδα ανήκουν οι Παρθένης, Μαλέας (που είχε επηρεαστεί στη Βιέννη από τις ριζοσπαστικές ίδεες του G.Klimt) κ.ά.

Το θέατρο Κοτοπούλη ανακαινίζεται ώστε να λειτουργεί κατά τους χειμερινούς μήνες ως κινηματογράφος. Καθιερώνεται η ορχήστρα στους κινηματογράφους μετά από την επιτυχία της μουσικής του Θεόφραστου Σακελλαρίδη για τη συνοδεία μιας κινηματογραφικής ιταλικής οπερέτας.

Η αθηναϊκή εταιρεία παραγωγής κινηματογραφικών ταινιών γυρίζει την «Προίκα της Αννούλας».

Ο Γάλλος ποιητής Γκιγιόμ Απολιναίρ κατασκευάζει τη λέξη «Surrealism». Ο όρος «σουρεαλισμός» (στα ελληνικά αποδόθηκε ως υπερρεαλισμός) δήλωνε κατά τον δημιουργό του τον σχετικιστικό τρόπο με τον οποίο πρέπει να ερμηνευθεί η πραγματικότητα. Όπως ο άνθρωπος δεν εφηύρε για την κίνησή του τα μηχανικά πόδια αλλά τον τροχό, έτσι κι ο ποιητής θα πρέπει να προσεγγίζει τις καταστάσεις με δημιουργική φαντασία, με τρόπο αναλογικό και όχι με στατικό και φυσιοκρατικό τρόπο.

1919

Την Τρίτη,  13 Δεκεμβρίου  [7-8.30 μ.μ. «Έπαυλη Δροσίνη» (Βιβλιοθήκη), Αγ. Θεοδώρων & Κυριακού, Κηφισιά]  θα παρουσιάσω το θέμα  «Αρνήσεις της γενοκτονίας στην Ελλάδα: ‘Νικητές’ VS ‘Ηττημένοι’».

Η παρουσίαση θα γίνει στο πλαίσιο του Σεμιναρίου  Ιστορίας που διοργανώνεται στο «Ελεύθερο Πανεπιστήμιο» του Δήμου Κηφισιάς.  Με τον αρχικό προγραμματισμό, τη μέρα αυτή επρόκειτο να παρουσιάσει η Χαρά Γαλανού, νομικός-εγκληματολόγος το θέμα: «Αρνήσεις της γενοκτονίας στην Ελλάδα. Ιστορικές αιτίες, εγκληματολογικές ερμηνείες». Λόγοι ανωτέρας βίας  επέβαλαν την αλλαγή αυτή.

Το θέμα της “Άρνησης της Γενοκτονίας” δίχασε απ’ τις αρχές της περασμένης δεκαετίας τόσο την (όποια) νεοελληνική διανόηση όσο και τον πολιτικό κόσμο.

Θα παρουσιαστεί το ιδεολογικό και πολιτικό ζήτημα που υπάρχει στη σημερινή Ελλάδα και αφορά την επί της ουσίας ΜΗ αποδοχή του προβληματισμού για την Γενοκτονία  που συνέβη στην Ανατολή από τον τουρκικό εθνικισμό εις βάρος των «μη αφομοιώσιμων» πληθυσμών. Θα διερευνηθούν παράλληλα και οι αιτίες που δημιουργούν  την Άρνηση (negationnisme).

Το ζήτημα αυτό το διαπραγματεύτηκα στο πλαίσιο της μελέτης μου που δημοσιεύτηκε στο συλλογικό “Το Τραύμα και οι πολιτικές της Μνήμης¨.  Ο τίτλος του σχετικού κεφαλαίου είναι Η γενοκτονία και η άρνησή της.  Παλαιότερα είχα προσπαθήει να το ερμηνεύσω προσεγγίζοντας το φαινόμενο του αντιπροσφυγικού αναθεωρητισμού. Μπορείτε να  διαβάσετε το κείμενο αυτό  πηγαίνοντας στην αντίστοιχη ανάρτηση: O αντιπροσφυγικός αναθεωρητισμός σε μέρη τρία.

Επίσης, με το θέμα αυτό σχετίζεται και ένα άλλο κείμενό μου:
Kεμαλισμός και νεοελληνική ιστοριογραφία

«Αν απελπιστείς, μην απελπίζεσαι»

Τον Σίμο Τσαπνίδη, τον “πρωτοπόρο των Ελλήνων υπαρξιστών”  τον γνώρισα πριν από 25 και περισσότερα χρόνια κάπου γύρω απ’ τη Νομική.  Τότε μου αφηγήθηκε και έμαθα για τους Έλληνες υπαρξιστές και τη δράση τους.

Στη συνέχεια τον έβλεπα -με ένα κόκκινο φουλάρι- εκτός από διάφορες πολιτικές εκδηλώσεις και σε εκδηλώσεις με καθαρά ποντιακό περιεχόμενο. O Σίμος γεννήθηκε το 1909 στη Σινώπη του Πόντου. Γι αυτό και ονόμασε “Διογένη (Σινωπέα)” το Σύλλογο Ελλήνων Υπαρξιστών. Στην οικογένεια του είχαν θύματα -μεταξύ αυτών και ο πατέρας του-  από  την εποχή των σκληρών διώξεων που εξαπέλυσαν οι Τούρκοι εθνικιστές κατά των “μη αφομοιώσιμων” λαών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας…  Μιλούσαμε πολύ για διάφορα θέματα. Τότε πρωτάκουσα για την περίφημη Παράγκα αλλά και διάφορα ανορθόδοξα που έκαναν και σόκαραν μάλλον τη συντηρητική μετεμφυλιακή Ελλάδα. Διάβαινα και ‘γω την μετα Σαρτρ εποχή μου, οπότε άκουγα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον την εμπειρία του Σίμου. 

Συνέχεια μου ζητούσε να περάσω απ’ το σπίτι του, κάπου μεταξύ Μοναστηρακίου και Ψυρρή. Ήθελε να μου δείξει το αρχείο του. Δυστυχώς δεν βρήκα το χρόνο να πάω τότε.

Τελικά το αρχείο το έδωσε -απ’ ότι έμαθα- στον Γιώργο Βιδάλη της Ελευθεροτυπίας, ο οποίος του έκανε και ένα ενδιαφέρον αφιέρωμα στην εφημερίδα.

Το αφιέρωμα που κάνω εγώ στο Σίμο, δε γίνεται μόνο για τη Μνήμη ενός απλού αλλά ιδιαιτέρως ενδιαφέροντος ανθρώπου που γνώρισα, αλλά και γιατί ακόμα με σιγοτρώνε οι ενοχές που δεν βρήκα τότε το χρόνο να ανταποκριθώ στα  καλέσματά του.  

Παρακάτω αναρτιούνται δύο κείμενα, ένα από το “Mediasoup“ και το άλλο του Γ. Βιδάλη:

——————————————

«πράξε όπως θα ήθελες όλη η ανθρωπότητα να πράττει»

J.P Sartre 

1)  Σίμος, ο αρχηγός των Ελλήνων υπαρξιστών

Πέρασαν περίπου 13 χρόνια από τότε που συνάντησα τον θρυλικό Σίμο, και όμως η μορφή του δεν φεύγει από το μυαλό μου. Τον έβλεπα για αρκετές μέρες, σε μια ταράτσα που ζούσε στην οδό Ρήγα Παλαμήδου, στου Ψυρρή. Δεν υπήρχε ασανσέρ και έκανα στάσεις για να πάρω ανάσες ανεβαίνοντας όλα εκείνα τα σκαλοπάτια. Τελικά, έφτανα σε μια σιδερένια πόρτα πάντα κλειστή.  Ο Σίμος είχε γράψει πάνω της με κιμωλία ΧΤΥΠΗΣΤΕ ΤΟ ΚΟΥΔΟΥΝΙ. Κουδούνι ήταν ένα ξύλινο καλαπόδι, κρεμασμένο από την πόρτα που το βάραγα με δύναμη ν ακούσει ο Σίμος και να έρθει να μου ανοίξει. Έτσι, βρισκόμουν στην ταράτσα, στον δικό του χώρο, και εκεί ο Σίμος μου διηγιόταν τη ζωή του. Αυτός ήταν ίσως και ο μεγαλύτερος επηρεασμός στη ζωή μου.

Ο αρχηγός των ελλήνων υπαρξιστών,  γέρος και ξεχασμένος από όλους, στο λυκόφως του βίου του, είχε βρει έναν επιτέλους ακροατή, εμένα.  Μου μίλησε για όλα,  για την Ιπτάμενη Παράγκα της νιότης του, τους συντρόφους που χάθηκαν, για τα είκοσι χρόνια της περιπλάνησης μετά, το μεγάλο ταξίδι, με δουλειές του ποδαριού και κλίνη το χώμα ή τα παγκάκια. Κατέγραφα με ένα παράξενο πάθος, τα λόγια του, σε χαρτιά, σε μαγνητόφωνο. Έτσι διέσωσα την εικόνα του, τις αναμνήσεις του, τον ήχο της φωνής του. Αυτά όλα, είναι ίσως άχρηστα για μερικούς αλλά για μένα πολύτιμα μνημεία.

.

Η ΙΠΤΑΜΕΝΗ ΠΑΡΑΓΚΑ

Ο Σίμος, δημιουργεί την εποχή των υπαρξιστών, την εποχή της «ιπτάμενης παράγκας», το πρώτο γνωστό παράδειγμα ανεξάρτητου νεανικού κινήματος στην μεταπολεμική Ελλάδα. Το κίνημα αρχίζει από μικρή παρέα του 1950, αλλά απογειώνεται ξαφνικά το καλοκαίρι του 1953 που αναμφίβολα είναι και το ελληνικό καλοκαίρι της αγάπης.

Σίμος, ο αρχηγός των Ελλήνων υπαρξιστών

Οι έλληνες υπαρξιστές εμφανίζουν ένα τρόπο ζωής που αποτελεί εν πολλοίς πρόδρομο των χίπις. Κέντρο δράσης τους, μια ξύλινη παράγκα, 20 μέτρα μήκος και 5 μέτρα φάρδος με πατάρι 5Χ5, στην οδό Σαρρή 29 στου Ψυρρή.Η παράγκα ήταν η κατοικία και ταυτόχρονα το εργαστήριο του Σίμου Τσαπνίδη, όπου το καλοκαίρι κατασκευάζονταν αντίσκηνα και ομπρέλες θαλάσσης και το χειμώνα επιδιορθώνονταν καθίσματα και καλύμματα αυτοκινήτων.

Ήταν ανώγεια, ανέβαινες δύσκολα από την κακιά σκάλα, μια στενή ξύλινη σκάλα, σχεδόν κατακόρυφη. Από καταπακτή έμπαινες στο εσωτερικό, και βρισκόσουν σ’ ένα εξαίσιο σουρεαλιστικό μπέρδεμα:Ραπτομηχανές, έργα γλυπτικής, καθίσματα αυτοκινήτων, σπασμένες καρέκλες και μοτέρ ανακατεμένα με τα κίτρινα και κόκκινα πουλόβερ του Σίμου.  Στην οροφή κρεμασμένα σκεπάρνια, σαμπρέλες, καθίσματα, καραβάκια και ό,τι άλλο μπορούσε να βάλει ο «υπαρξιστικός νους». Στους τοίχους στερεωμένες με πινέζες φωτογραφίες, ποιήματα, ζωγραφιές και συνθήματα γραμμένα με κιμωλία. Ένα από αυτά έλεγε  «Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΙΣ ΕΙΝΑΙ ΚΡΙΣΙΜΟΣ ΑΛΛΑ ΟΧΙ ΑΠΕΛΠΙΣΤΙΚΗ!» ένα άλλο «ΑΝ ΑΠΕΛΠΙΣΤΕΙΣ, ΜΗΝ ΑΠΕΛΠΙΖΕΣΑΙ!».

Μέχρι το τέλος του 1952, οι υπαρξιστές του Ψυρρή είναι μια μικρή παρέα, αλλά στις 24 Ιανουαρίου 1953, κάνουν ένα σουρεαλιστικό πάρτι, που τους κάνει διάσημους. Το πάρτι γίνεται πρωτοσέλιδο θέμα  οι εφημερίδες δημοσιεύουν ρεπορτάζ για τους περίεργους τύπους που χορεύουν μπούγκι και τρώνε γιαούρτι και ρέγκες. Ο δημοσιογράφος Κώστας Αβραμόπουλος γράφει στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ και χαρακτηρίζει την παράγκα «ιπτάμενη», οι υπαρξιστές ενθουσιάζονται και υιοθετούν αμέσως τον χαρακτηρισμό.

  Η ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΥΠΑΡΞΙΣΤΩΝ

Αδιαμφισβήτητος αρχηγός των υπαρξιστών είναι ο αγράμματος τσαγκάρης, Σίμος Τσαπνίδης. Υπαρχηγοί και θεωρητικοί της κίνησης αναδεικνύονται  δύο. Ο Μιχάλης Χαλκιαδάκης, με το ψευδώνυμο Χάλκης και ο φοιτητής Κυριάκος Χατζηγεωργίου με το ψευδώνυμο Τζότζος ή Τζο. Αυτοί οι τρεις, αποτελούν την ηγετική ομάδα των υπαρξιστών που  γρήγορα επηρεάζουν χιλιάδες σε όλη την Ελλάδα.Δεν υπήρχε κοινή υπαρξιστική αμφίεση. Το ντύσιμο, τα μαλλιά και τα μούσια, ακολουθούσαν τη φαντασία και τον αυτοσχεδιασμό του καθένα ξεχωριστά. Έβλεπες αγόρια με καλοχτενισμένα μαλλιά και άλλα αχτένιστα. Μερικοί είχαν μούσι. Ένας από τους υπαρξιστές, ο Αιμίλιος, κυκλοφορούσε μ’ ένα τεράστιο Ναπολεόντειο καπέλο, που μερικές φορές πάνω του έβαζε ένα κουταβάκι. Έχουμε φωτογραφίες του Πιτ Κουτρουμπούση με ημίψηλο και του Σίμου με κοστούμι φτιαγμένο από δεκάδες διαφορετικά κομμάτια ύφασμα. Άλλες κοπέλες φορούσαν τις συνηθισμένες φούστες της εποχής και άλλες στενά κολλητά παντελόνια και μπερέδες. Η διάθεση όμως ήταν κοινή και συνοψιζόταν στο τρίπτυχο ΚΕΦΙ-ΧΑΡΑ-ΖΩΗ.

Συχνά πήγαιναν εκδρομές –μπροστά το τζιπ του Σίμου με την επιγραφή ΤΟ ΙΠΤΑΜΕΝΟ ΓΑΪΔΟΥΡΙ, μετέφερε μέχρι και δέκα υπαρξιστές και ακολουθούσαν φορτηγά που μετέφεραν τους υπόλοιπους. Απαράβατος όρος για να συμμετάσχει κάποιος στην εκδρομή ήταν να συνοδεύεται από ντάμα- κατά τους υπαρξιστές ντάμα θεωρούνταν και μία…γιαγιά! Έχουν σωθεί μερικά από τα εκδρομικά προγράμματα που φιλοτεχνούσαν και τύπωναν στον πολύγραφο οι δύο νεαροί φίλοι Πιτ Κουτρουμπούσης και Αντώνης Ευθυμιάδης. Στις εκδρομές διοργάνωναν παλαιστικούς και ποδοσφαιρικούς αγώνες, ξιφομαχία, ομιλίες και διαγωνισμούς χορού. Διαγωνίζονταν στην αντοχή, χόρευαν μέχρι εξαντλήσεως, το ζευγάρι που έμενε τελευταίο κέρδιζε μια ρέγκα! Η ρέγκα ήταν το αγαπημένο τους φαγητό και συχνά η τιμητική απονομή για πράξη εξαίρετη. Συμβόλιζε την λαϊκή καταγωγή του κινήματος ενώ άλλες φορές γινόταν το χιουμοριστικό όπλο αντιμετώπισης του καθωσπρεπισμού και κάθε τι που φάνταζε υπερβολικό και πομπώδες.

Από τις αρχές του 1953, οι έλληνες υπαρξιστές αποφασίζουν να οργανωθούν σε σύλλογο και καταθέτουν καταστατικό στο Πρωτοδικείο. Ο σύλλογος εγκρίνεται τον Αύγουστο του 1953, ως ΕΘΝΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΡΞΙΣΤΩΝ «Ο ΔΙΟΓΕΝΗΣ». Αργότερα, όταν το κίνημα φούντωσε, έγιναν προσφυγές από διάφορους φορείς που ενοχλήθηκαν και η λέξη ΕΘΝΙΚΟΣ κόπηκε. Η αστυνομία ανάγκασε τον Σίμο να υπογράψει υπεύθυνη δήλωση ότι «δεν θα κάνει περαιτέρω χρήσιν δια τον Σύλλογον του τίτλου ΕΘΝΙΚΟΣ».

Μαθητές των τελευταίων τάξεων του Γυμνασίου έρχονται καθημερινά στα γραφεία του συλλόγου, δηλαδή στην παράγκα. Οι γονείς που ανησυχούν με τα πρωτοφανή αυτά φαινόμενα νεανικής ελευθερίας, σχηματίζουν «αγανακτισμένες ομάδες»  και κάποτε φθάνουν στο σημείο να πετροβολήσουν την ιπτάμενη παράγκα. Όμως, μια πρωτόγνωρη διάθεση για ζωή έχει κατακτήσει τους νέους σε σημείο που δεν διστάζουν να δείχνουν πια ανοιχτά, στο σπίτι, στο δρόμο και στο σχολείο, την υπαρξιστική τους πίστη. Ζητούσαν τώρα την ελευθερία που για χρόνια τους είχαν στερήσει. Από την καθημερινή εφημερίδα ΙΠΤΑΜΕΝΗ ΠΑΡΑΓΚΑ που οι υπαρξιστές έβγαζαν σε ένα αντίτυπο και τοιχοκολλούσαν στον σύλλογο, μαθαίνουμε αρκετά περιστατικά «νεανικής απείθειας».
«..στο δεύτερο γυμνάσιο Θηλέων, μια μαθήτρια σηκώθηκε να πει μάθημα φορώντας μια χάρτινη γραβάτα που είχε ζωγραφισμένη την παράγκα…»

Ο ΣΕΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΙΟΝΙΩΝ 

Είναι σίγουρο ότι η αστυνομία θα εύρισκε τρόπο να κλείσει την παράγκα, αμέσως ύστερα από τις πρώτες αντιδράσεις της συντηρητικής κοινωνίας, όμως οι υπαρξιστές κερδίζουν μερικούς μήνες ζωής ύστερα από μια εντυπωσιακή πράξη φιλανθρωπίας. Στον μεγάλο σεισμό των Ιονίων, ήταν οι μόνοι που κατόρθωσαν να συγκεντρώσουν ένα μεγάλο για την εποχή ποσό(4.300.000 δρχ.) και να το διαθέσουν για την ανακούφιση των σεισμοπλήκτων. Τα γεγονότα έχουν ως εξής…
Τον Αύγουστο του 1953, ισχυρότατος σεισμός έπληξε τα νησιά του Ιονίου. Η Ζάκυνθος σχεδόν ισοπεδώθηκε. Η Ιθάκη και η Κεφαλλονιά, θρηνούσαν εκατοντάδες νεκρούς. Ήταν μία από τις μεγαλύτερες καταστροφές που έπληξαν την μεταπολεμική Ελλάδα. Οι υπαρξιστές αποφασίζουν να διοργανώσουν ένα πάρτι, είχαν σκοπό να μαζέψουν όσο περισσότερο κόσμο μπορούσαν και να κάνουν έρανο για να βοηθήσουν άμεσα τους πληγέντες. Για τον σκοπό αυτό, φυσικά δεν αρκούσε η παράγκα. Συμφωνούν με τον ιδιοκτήτη του κέντρου ΚΟΜΠΑΡΣΙΤΑ, ένα μαγαζί με τεράστιο κήπο στη Νέα Φιλαδέλφεια. Στέλνουν επιστολή στον Αλέκο Σακελλάριο, και του ζητούν συμπαράσταση. Όταν η είδηση ανακοινώνεται, ακολουθούν φοβερά άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά που κατηγορούν τους «αλήτες που τολμούν να κάνουν πάρτι». Ο Σακελλάριος, γράφει ένα πύρινο άρθρο στην ΑΚΡΟΠΟΛΗ και κατακεραυνώνει τους στενοκέφαλους. Γράφει πως τα λεφτά είναι απαραίτητα από όπου και αν προέρχονται και θα απαλύνουν την τρομερή δυστυχία. Μπαίνει στο πλευρό τους και το πάρτι γίνεται στις 2 Σεπτεμβρίου 1953.

Οι υπαρξιστές φτιάχνουν ομοίωμα της παράγκας που μπορεί να χωρέσει το συγκρότημά τους, τους PJC.
Το ομοίωμα επιγράφεται με δεκάδες συνθήματα, έχει χάρτινα φτερά, καμινάδα και μπαίνει πάνω σε πλατφόρμα για να  ρυμουλκηθεί από  το τζιπ του Σίμου. Το τζιπ φυσικά δεν μπορεί να σύρει αυτό το βάρος και ειδοποιούν φορτηγό που θα ρυμουλκήσει τελικά, τζιπ και ομοίωμα.

Στο πάρτι των υπαρξιστών οι PJC δίνουν ρεσιτάλ κεφιού ενώ τα παιδιά χορεύουν μπούγκι και κόνγκα. Εκείνη τη νύχτα, οι υπαρξιστές συναντούν αναγνωρισμένους καλλιτέχνες και δημιουργούν το πιο ενδιαφέρον καλλιτεχνικό γεγονός στην Αθήνα. Η Σοφία Βέμπο τραγουδά ενώ οι PJC παίζουν μπούγκι. Ο ηθοποιός Βασίλης Λογοθετίδης αυτοσχεδιάζει με ποτήρια στο κεφάλι και οι υπαρξιστές αγωνίζονται στην ξιφομαχία. Ο Γιώργος Οικονομίδης, ο Αλέκος Σακελλάριος, ο Χρήστος Γιαννακόπουλος, η Ίλυα Λυβικού..είναι συγκινητικό να διαβάζει κανείς ονόματα ανθρώπων που χωρίς να έχουν καμία προηγούμενη επαφή με τα παιδιά της παράγκας, συναδελφώνονται μαζί τους για τον ιερό σκοπό. Στο πάρτι γίνεται έρανος και συγκεντρώνονται 4.200.000 δρχ. Άλλες 100.000 δρχ. δίνουν στην Αρχιεπισκοπή τα παιδιά από δικό τους εσωτερικό έρανο. Για λίγο καιρό οι υπαρξιστές γίνονται λαϊκοί ήρωες και δρουν ανενόχλητοι. Οι επόμενοι τρεις μήνες θα φέρουν και το αποκορύφωμα στο πιο τολμηρό νεανικό όνειρο που γνώρισε η Ελλάδα. Μετά από αυτό έρχεται το τέλος…

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΩΝ ΥΠΑΡΞΙΣΤΩΝ

Αμέσως μετά την Πρωτοχρονιά του 1954, η Γενική Ασφάλεια ενεργοποιεί σχέδιο αντιμετώπισης του «υπαρξιστικού κινδύνου». Αστυνομικοί που υποδύονται τους υπαρξιστές μπαίνουν στην παράγκα. Σκοπό έχουν να βρουν ενοχοποιητικά στοιχεία, το οτιδήποτε θα μπορούσε να θεωρηθεί επικίνδυνο για τα «χρηστά ήθη» της εποχής. Τα ενοχοποιητικά στοιχεία που βρίσκουν τελικά οι αστυνομικοί, είναι αστεία, αλλά για το κλίμα της εποχής φαίνεται πως είναι σοβαρά…
-αγόρια και κοπέλες καπνίζουν και κάθονται στο πάτωμα
-υπάρχουν ζωγραφικοί πίνακες με γυμνά και
-ποιήματα που εξυμνούν τον έρωτα…

Η αναφορά γίνεται στον Νομάρχη Αττικής και ο Νομάρχης ζητά το κλείσιμο της παράγκας. Στις 21 Ιανουαρίου 1954, η Γενική Ασφάλεια κάνει έφοδο και συλλαμβάνει όλους τους παρευρισκόμενους. Η κατηγορία είναι «συμμετοχή σε όργια». Τα παιδιά μεταφέρονται στο ΣΤ αστυνομικό τμήμα, όπου ανακρίνονται μέχρι το πρωί για να ομολογήσουν. Όταν τελικά δεν ομολογούν –αφού δεν έχουν τίποτα να ομολογήσουν- ειδοποιούνται οι γονείς και αφήνονται ελεύθερα με την απειλή ότι θα «τα μαυρίσουν αν τα ξαναπιάσουν». Η παράγκα κλείνει μέχρι να εκδικαστεί η υπόθεση. Η δίκη αρχίζει τον Ιούνιο του 1954 και είναι μια ιλαροτραγωδία…
Η κατηγορία «περί διδασκαλίας του ελευθέρου έρωτα» στηρίζεται σε ένα ποίημα του Χάλκη που η Ασφάλεια βρήκε στην παράγκα.

Λεύτερος είναι ο έρωτας και σκλάβα η αγάπη
Ο έρωτάς μου λεύτερα, σκεπάζει όλη την πλάση
Κι η πλάση, ξεσκεπάζεται στο αυτοξεπέρασμά μου
Και λεύτερη, η άναρχη, σμίγει τον έρωτά μου

Στο δικαστήριο καταλήγουν να δικάσουν ένα από τα ωραιότερα ποιήματα της εποχής!
Τελικά το δικαστήριο «των εν Αθήναις Εφετών» (15 Ιουλίου 1955), αποφασίζει το οριστικό κλείσιμο της παράγκας, με το σκεπτικό ότι «η λειτουργία του συλλόγου απέβη παράνομος, ανήθικος και αντίθετος  προς την δημοσίαν τάξιν». Η απόφαση αυτή, ουσιαστικά αποδεικνύει ότι η κοινωνία της εποχής δεν μπορεί να δεχθεί κανένα φαινόμενο νεανικής ελευθερίας. Για την Ελλάδα, είναι ακόμη πολύ νωρίς. Τον Σεπτέμβριο του 1956, ο Σίμος θα φύγει από την Ελλάδα και ο ελληνικός υπαρξισμός, σβήνει οριστικά.

**Το «Βιβλίο του Σίμου», ένα χειρόγραφο βιβλίο 1.372 σελίδων, όπου ο ίδιος εξιστορεί τη ζωή και τη δράση των υπαρξιστών της Ιπτάμενης Παράγκας. Από το πώς έγινε ο Σύλλογος Ελλήνων Υπαρξιστών έως το κλείσιμό του με την επέμβαση της Αστυνομίας (1953-1955). Εντυπώσεις περαστικών από το θρυλικό αυτό στέκι, όπως του Νίκου Καρούζου ή του Ζακ Πρεβέρ. Ενας ξέγνοιαστος τρόπος ζωής με πάρτι, χορούς, αναγνώσεις ποιημάτων, χιούμορ λυτρωτικό, εκδρομές αλλά και φιλανθρωπικές εκδηλώσεις. Ενα μικρό κίνημα ανθρώπων που ήταν κατά κάποιο τρόπο οι πρόδρομοι των μπίτνικς και χίπις στην ήπια ελληνική μορφή τους.

Να τονίσουμε εδώ ότι ο Νταλούκας αφιερώνει ένα εκτενές κεφάλαιο στην «Εποχή της Παράγκας» (1953-1956) στο βιβλίο του «Ελληνικό Ροκ», που ξεκινάει από τη γενιά του χάους και φτάνει έως το θάνατο του Παύλου Σιδηρόπουλου (1945-1990). Ενα ενδιαφέρον βιβλίο για την ιστορία του ελληνικού ροκ που θα κυκλοφορήσει τον Μάρτιο από τις εκδόσεις «Αγκυρα».

**Στις θυρίδες βρέθηκαν επίσης τα ημερολόγια του Σίμου που μετά το κλείσιμο της Παράγκας έφυγε το ’56 από την Ελλάδα και περιπλανήθηκε στην Ευρώπη έως το ’78. Μια περιηγητική ματιά με πολλές πληροφορίες για τη ζωή των Ελλήνων στο εξωτερικό, για τους ξένους περιθωριακούς, κ.ά.

**Αρνητικά φιλμ με περίπου 40.000 ασπρόμαυρες φωτογραφίες που τράβηξε ο Σίμος στα ταξίδια του. Από τις πρώτες αντιδικτατορικές ομάδες των Ελλήνων του εξωτερικού έως τις πρώτες πορείες ειρήνης στο Ολντερμάστον και τον Γαλλικό Μάη του ’68.

**Φωτογραφίες με παρέες υπαρξιστών στην Παράγκα αλλά και έργα τέχνης που σκάρωναν εκεί. Ητοι, ζωγραφιές και σκίτσα των Πιτ Κουτρουμπούση, Πέτρου Πανταζή, Αντώνη Ρηγάτου, κ.ά.

Η δίκη της «Παράγκας»

«Η κατάστασις είναι κρίσιμος αλλά όχι απελπιστική», «Αν απελπιστείς, μην απελπίζεσαι», «Χαιρετούμε τη λόξα του γέλιου». Τέτοια συνθήματα και ατάκες έβλεπες στους ξύλινους τοίχους της «Παράγκας» μαζί με διάφορα περίεργα αντικείμενα κρεμασμένα από το ταβάνι. Νέοι και νέες από λαϊκές τάξεις κυρίως, ξέδιναν κουβεντιάζοντας, χορεύοντας μπούκι-μπούκι, διαβάζοντας ποιήματα. «Σ’ αυτό το πλεούμενο σκάφος φιλοσοφούμε και κάνουμε όλων των ειδών τις συζητήσεις για τον σουρεαλισμό, υπαρξισμό, φουτουρισμό και την τέχνη» σημείωνε στο βιβλίο του ο Σίμος.

Για τους σεισμόπληκτους

Τον Αύγουστο του 1953 η Ζάκυνθος και η Κεφαλονιά θα πληγούν από ισχυρό σεισμό και θα υποστούν μεγάλες καταστροφές. Οι υπαρξιστές για να βοηθήσουν αποφασίζουν να διοργανώσουν ένα φιλανθρωπικό χορό σ’ ένα κέντρο στη Νέα Φιλαδέλφεια. Υφίστανται έντονες και κοροϊδευτικές αντιδράσεις από εφημερίδες και περιοδικά (θα τους συμπαρασταθεί αρθρογραφώντας ο Αλέκος Σακελλάριος). Το πάρτι με το συγκρότημα «PJC» των υπαρξιστών θα γίνει με μεγάλη επιτυχία και με τη συμμετοχή γνωστών καλλιτεχνών όπως η Σοφία Βέμπο, ο Βασίλης Λογοθετίδης, ο Σακελλάριος, ο Οικονομίδης, κ.ά. Από τον έρανο θα συγκεντρωθούν 4.200.000 δρχ.Τα παραπάνω αναφέρονται στο σχετικό κεφάλαιο του βιβλίου του Μανώλη Νταλούκα «Ελληνικό Ροκ» που είναι υπό έκδοση. Οπως και το τέλος των υπαρξιστών που θα κριθεί στα δικαστήρια τον Ιούνιο του ’54 μετά από επέμβαση της Αστυνομίας για να προστατέψει τα… χρηστά ήθη της εποχής. Τα ενοχοποιητικά στοιχεία που καταθέτει αστυνομικός είναι ότι πήγαιναν εκδρομές πάντοτε ζευγάρια (!), κάπνιζαν κι υπήρχαν σκίτσα με γυμνές απεικονίσεις στην «Παράγκα». Το δικαστήριο θα στηριχτεί κυρίως σ’ ένα ερωτικό ποίημα του υπαρξιστή Μιχάλη Χαλκιαδάκη που έλεγε:

«Λεύτερος είναι ο έρωτας / και σκλάβα η αγάπη / ο έρωτάς μου λεύτερα / σκεπάζει όλη την πλάση / Η πλάση ξεσκεπάζεται / στ’ αυτοξεπέρασμά μου / και λεύτερη η άναρχη / σμίγει τον έρωτά μου».

Για να βγάλει την απόφαση ότι το ποίημα «κεντρίζει την αυτόθι συχνάζουσα και δη ανήλικον νεολαία προς τη φιληδονίαν και τη σωματικήν και ηθικήν διαφθοράν». Τελικά το δικαστήριο των Εφετών τον Ιούλιο του ’55 θ’ αποφασίσει το οριστικό κλείσιμο της «Παράγκας» με το σκεπτικό ότι «η λειτουργία του συλλόγου απέβη παράνομος, ανήθικος και αντίθετος προς την δημοσίαν τάξιν». Τον Σεπτέμβριο του ’56 ο Σίμος θα φύγει από τη χώρα για να περιπλανηθεί στην Ευρώπη και ο ιδιόμορφος αυτός ελληνικός υπαρξισμός θα σβήσει οριστικά.

Θα θυμάστε, ίσως, τη συζήτηση που είχα με τον Γιώργο Σιακαντάρη με αφορμή την βιβλιο-παρουσίαση που έκανε στο περιοδικό the books’ journal 

Όπως είχα γράψει: “Μέσα από τις γραμμές των τοποθετήσεων προβάλλουν οι διαφορετικές προσεγγίσεις, αξιολογήσεις, εκείνων των ιστορικών στιγμών αλλά και των συγκεκριμένων πράξεων. Ο προσεκτικός αναγνώστης μπορεί να αντιληφθεί μέσα από το συγκεκριμένο διάλογο τις αιτίες που οι προβληματισμοί περί Γενοκτονίας στην Ανατολή, συναντούν τη δυσπιστία, αν όχι την ανοιχτή αντίθεση, των νεοελληνικών ελίτ…“ 

Στα χαρακτηριστικό εκείνης της βιβλιοκρισίας, εκτός από τις αρνήσεις συγκεκριμένων ιστορικών γεγονότων -που παρουσιάζονται στη δική μου απάντηση- υπήρχαν και πολύ συγκεκριμένες παρανοήσεις. “Θύμα” τέτοιων παρανοήσεων υπήρξε το κείμενο της Έλλης Λεμονίδου, που αναφερόταν στην περίπτωση της εξόντωσης των Εβραίων της Πολωνίας και της πολιτικής με την οποία η πολωνική πλευρά αντιμετώπισε τα γεγονότα και διαχειρίστηκε την ανάμνησή τους.

Παρακάτω μπορείτε να δείτε το διάλογο Λεμονίδου-Σιακαντάρη από τις σελίδες του περιοδικού: